ÇUKUROVA'DA SULAR BOŞA AKIYOR

Bölgenin hidrolik potansiyelinin yüzde 38.12'si kullanılıyore

¡8.8529$n'$68/$5 %2ì$$.,<25

EMO Adana Şubesi Enerji Komis- yonu hazırladığı enerji raporunda, bölgenin hidrolik potansiyelinin yal- nızca yüzde 38.12'sinin kullanıldığı- na, güneş ve rüzgar potansiyelinden henüz yararlanılmadığına dikkat çekti. Raporda, bölgede kurulmak üzere 28 yeni santral için lisans verildiği, bunların 20'sinin de yeni- lenebilir enerji kaynaklarına dayalı olduğu kaydedildi. Dağıtım şebeke- sine özelleştirme gerekçesiyle 20 yıl- dır yatırım yapılmadığı, iletim şebe- kesindeki sıkıntılarla birlikte bölgede sık sık elektrik kesintileri yaşandığı saptanan raporda, bölgenin elektrik tüketimindeki yıllık artışın Türkiye

ortalamasının üzerinde bulunduğu- na dikkat çekilerek, yatırımların buna göre planlanması istendi.

EMO Adana Şubesi Enerji Komisyo- nu tarafından hazırlanan Aralık 2006 tarihli bölgesel enerji raporunda, Doğu Akdeniz Bölgesi'nde yer alan Adana, Mersin, Hatay ve Osmaniye illerini kapsayan Çukurova Bölge- si'nde elektrik üretim, iletim ve dağıtım faaliyetleri irdelendi. Rapor- da, tarihsel olarak bölgede elektrik alanında gerçekleştirilen çalışmalar ve dönemsel olarak yaşanan sorunlar anlatıldı. Bölgede ilk elektrifikasyon çalışmalarının 1925 yılında Adana ve

Mersin il merkezlerinde belediyeler- ce başlatıldığı, 1953 yılında Çukurova Elektrik A.Ş (ÇEAŞ) kurularak Çu- kurova Bölgesi'nde (Adana, Mersin ve Hatay illerinde) elektrik enerjisi üretim-iletim-dağıtım ve ticaretini yapmak üzere imtiyaz aldığı anımsa- tıldı. Bayındırlık Bakanlığı ile ÇEAŞ arasında 26 Ağustos 1953 tarihinde imzalanan imtiyaz sözleşmesiyle ÇEAŞ'ın üretim-iletim ve ana dağı- tım tesislerini kurarak, 500 kilovatın üzerindeki müşterilere doğrudan elektrik enerjisi satışının öngörül- düğü aktarıldı. Türkiye'nin elektrik tarihine paralel olarak bölgenin ÇEAŞ macerası özetlenen raporda, ÇEAŞ'ın

EMO Adana ûubesi Enerji Komisyonu, haz×rlad×ù× bir raporla dukurova Bölgesi·nin enerji sorunlar×n× ve çözüm önerilerini ortaya koydu. Bölgenin hidrolik potansiyelinin yaln×zca yüzde 38.12·sinin kullan×ld×ù×n×, bölgede elektrik üretiminde hidrolik kaynaklar×n pay×n×n yüzde 28.52·de kald×ù× saptand×. Raporda, yap×m için lisans verilen 12 hidroelektrik santralle birlikte bölgenin hidroelektrik enerjisi kurulu gücünün 2 bin 449 megavata yükselebileceùi, ancak bunlar×n d×ü×nda 1182 megavatl×k 32 adet hidrolik santral projesinin beklediùi kaydedildi.

JĞUHYVĞ]OHşPHVLQLQ+D]LUDQ WDULKLQGH IHVKHGLOPHVLQLQ DUGÜQGDQ ÖUHWLP VDQWUDODUÜQÜQ (¶$ìnD LOHWLP KDWODUÜ YH WUDIR PHUNH]OHULQLQ 7( İ$ìnD GDğÜWÜP WHVLVOHULQLQ GH 7( '$ìnDGHYUHGLOGLğLND\GHGLOGL

Çukurova Bölgesi'nde ilk elektrik enerjisi Osmanlı döneminde 1902 yılında Tarsus Belediyesi tarafın- dan Berdan Çayı üzerinde kurulan 2 kilovat gücündeki hidroelektrik santralında üretildiği, bu santralın Türkiye'nin ilk hidroelektrik sant- ralı olduğu anımsatıldı. Bölgede ilk ciddi elektrik üretiminin 1956 yılın- da ÇEAŞ tarafından Seyhan Hidroe- lektrik Santralı'nda gerçekleştirildiği kaydedildi. Bölge kendi üretimiyle elektrik tüketimini 1980 yılına kadar karşılar durumdayken, ÇEAŞ'a yeterli üretim santralı yapım izni verilmeme- si ve şirketin de zamanında yatırımla- rını yapmaması nedeniyle ciddi enerji açığının meydana geldiği, bu açığın da TEK tarafından yapılan Erzin ve Adana trafo merkezleri ve bölgenin enterkonnekte sisteme bağlanmasıyla kapatıldığı anlatıldı.

¡8.8529$%°/*(6ݶ5(7İ06$175$/,<$3,0,İ¡İ1/İ6$16$/$1.858/8ì/$5

¶5(7İ0/İ6$16,$/$1 )İ50$$',

¶5(7İ06$175$/,1,1

7İ3İ

*¶&¶ 7$+¶5( %8/81'8ï8 1(+İ5 /İ6$167$5İ+İ

0: 0:K<,/

<(5

6¶5(6İ

Mentaş

ERS Enerji A.Ş

¡DNÜW

Genel Dinamik Üretim A.Ş Sarıtepe

Ser Enerji Üretim A.Ş

Yamanlı-2 HES

Yedigöze Elektrik Üretim A.Ş Yedigöze HES

*ĞNWDş

Alarko A.Ş

Karakuz HES

Tektuğ Elek. En.Üretim A.Ş Kalealtı

°]DOSİQşDDW

Sarıkavak HES

Beyobası Enerji Üretim A.Ş Otluca

Evdilek Elektrik Üretim A.Ş Lamas

Enova Enerji Üretim A.Ş

+İ'52/İ.723/$0,

$V0DNLQVDQ¶UH/7'ì7İ %HOHQ

'HQL](OHNWULN¶UH/7'ì7İ 6DPDQGDğÜ 5(6

İPDPRğOX 3R]DQWÜ $GDQD 6DLPEH\L İPDPRğOX .R]DQ 3R]DQWÜ .DGLUOL

Mut Anamur Erdemli Osmaniye

İVNHQGHUXQ 6DPDQGDğ

Seyhan 18.11.2006 / 40 Yıl

¡DNÜW <ÜO

Zamantı

.ĞUNÖQ

Kurt suyu

Anamur

Lamas 24.02.2006 / 15 Yıl

Bölge Tüketimi Türkiye Ortalamasından Hızlı Artıyor

Bölgenin 2004 ve 2005 yıllarına iliş- kin elektrik tüketim verilerine de yer verilen raporda, yıllık elektrik kullanı- mında yüzde 10.36 oranında bir artış olduğu belirtildi. Türkiye genelinde yıllık artış oranının yüzde 7.18 oldu- ğu kaydedilen raporda, çEnerjideki bu yüksek talebin karşılanması için bölgemiz dağıtım tesislerinin aksa- tılmadan yapılması gerekmektedirp denildi.

Raporda Türkiye ile bölgenin kayıp- kaçak oranları da şöyle karşılaştırıldı:

ç2005 yılı Türkiye geneli kayıpr kaçak miktarı yüzde 17.8 olarak tespit edilmiştir. Bölgemizdeki kayıprkaçak oranı yüzde 12.5'tir. Bu oranın planlı olarak yapılacak yatırım ve kaçakla mücadele ile yüzde 5-6 oranına düşürülmesi mümkündür.p

6DUHV(OHNWULN¶UH/7'ì7İ 6DPDQGDğÜ 5(6

Rotor Elektrik Üre. A.Ş

5¶=*$5(1(5-İ6İ723/$0,

Camiş Elektrik Üre. A.Ş

Mersin Doğalgaz

Tufanbeyli Elek. Üre. A.Ş Tufanbeyli Linyit

<HQL$GDQDİPDU$ì

Biogaz

Kıvanç Tekstil A.Ş

Pakel Kimya A.Ş

Sunar Mısır A.Ş

7(50İ.723/$0,

Kaynak: EPDK

Samandağ Samandağ Samandağ Osmaniye Osmaniye

Mersin Tufanbeyli

Seyhan Yüreğir Yüreğir Seyhan Seyhan Mersin

Bölgenin kişi başına tüketilen enerji miktarının 1938 kilovat ile 2 bin 192 kilovat olan Türkiye ortalamasından düşük olduğuna dikkat çekildi.

Raporda, elektrik üretimi konusunda bölgenin mevcut durumuna ilişkin şu bilgilere yer verildi:

çÇukurova Bölgesi hidroelektrik enerji, rüzgar enerjisi ve güneş enerjisi yönünden oldukça zengin bir bölge olmasına rağmen teknik hidrolik potansiyelinin ancak yüzde 38.12'si kullanılabilmekte, yüzde 61.88'i kullanılamamakta- dır. Rüzgar ve güneş enerjisinden henüz yararlanılmamaktadır. Bölge akarsu kaynakları potansi- yeli olarak 25 bin hektometreküp/ yıl ile Türkiye genelinde oldukça zengin bir bölgeyi temsil etmekte- dir. Tespit edilmiş toplam 4 bin 42 megavat kurulabilir güç ve toplam 10 milyar 60 milyon 893 bin kilo- vatsaat yıllık elektrik enerjisi üre- tim kapasitesi ile gerek bölgemizin, gerekse ülkemizin elektrik enerjisi ihtiyacının önemli bir bölümünü karşılayabilecek düzeydedir. 2003 yılından bu yana bölgede birçok özel sektör firması hidroelektrik santral kurmak üzere lisans almış ve lisans almak için müracaatta bulunmuştur. Bölge 1390 kilo- vatsaat-metrekare/yıl olan güneş enerjisi potansiyeli ile oldukça iyi bir konumdadır. Bu enerji kayna- ğının; kuruluş maliyetlerinin çok yüksek olmasına rağmen uzun yıllarda düşük işletme maliyetleri göz önüne alınarak değerlendiril- mesi gerekmektedir. Bölge rüzgar enerjisi yönünden de oldukça zen- gin bir bölgedir. Hatay ili Belen, Kırıkhan, Samandağı,Yayladağı ilçeleri, Osmaniye ili Bahçe ve Hasanbeyli ilçeleri, Mersin ili Silifke, Mut, Gülnar ilçeleri yı- lın büyük bir bölümünde rüzgar enerjisi üretilmesine elverişlidir. Halen bölgede yapım için 8 adet firmaya lisans verilmiş olup top- lam 344 megavat gücünde, yıllık 1 milyar186 milyon kilovatsaat elektrik enerjisi üretimi planlan- mıştır. Ayrıca 16 adet firma toplam 487 megavat gücünde yıllık 1 mil- yar 280 milyon kilovatsaat enerji

üretmek için lisans başvurusunda bulunmuştur.p

Çukurova Bölgesi'nin 2005 yılında toplam 14 milyar 716 milyon 16 bin kilovatsaat olan elektrik üretiminin ancak 4 milyar 197 milyon 193 bin kilovatsaat ile yüzde 28.52'sinin hidroelektrik santralları tarafından üretildiği kaydedildi.

Çukurova'da 28 Yeni Lisans

Bölgede 12'si hidrolik, 8'i rüzgar, 8'i termik olmak üzere 28 firmanın ener- ji üretim santralı yapımı ve işletilmesi için lisans aldığı kaydedilen raporda, bu lisanslardan 20 tanesinin yeni- lenebilir enerji kaynaklarına dayalı olmasının, gelecek yıllarda enerjide

´2 bin 200 megavat toplam bölge tüketimine karü× bölgedeki toplam 2 bin 260 megavatl×k 154 kV iletim hatt× kapasitesi yetersiz kalmaktad×r. Puant saatlerinde bölge üretim santrallar×ndan veya 380-154 kV iletim hatlar×ndan herhangi birinin devre d×ü× kalmas× bölgede sistem çökmesi olarak adland×r×lan genel elektrik kesintilerine neden olmaktad×r.Bu husus her y×l 5-6 kez yaüanmakta, dukurova Bölgesi·nin bir bölümü veya tamam× uzun süre elektriksiz

NDOPDNWDG×Uµ

dışa bağımlılığı önemli ölçüde azal- tıcı etki yapacağı belirtildi. Raporda, çBölgemizde yapım için lisans veri- len toplam 28 adet üretim tesisinin 20 adedini yenilenebilir enerji kay- naklarının teşkil etmesi bölgemiz ve ülkemiz adına olumlu bir gelişmedirp vurgusu yapıldı.

Yapım için lisans verilen 12 adet hidroelektrik üretim santralının devreye girmesiyle bölgedeki hid- roelektrik enerjisi kurulu gücünün, 1541 megavattan yüzde 58.9 artışla 2 bin 449 megavata, yıllık üretim kapa- sitesinin de 4 milyar 197 milyon 193 bin kilovatsaatten yüzde 55.1 artışla 6 milyar 510 milyon 193 bin kilovatsaate yükseleceği kaydedildi.

Bekleyen 32 HES Projesi

Raporda, bölgedeki yapım için lisans verilen ya da lisans başvurusunda bulunan hidrolik santrallar dışında toplam kurulu gücü 1182 megavat, yıllık üretim kapasitesi de 2 milyar 731 milyon 700 bin kilovatsaat olan 32 adet hidrolik santral projesi liste- sine de yer verilirken, çBu projelerin öncelikle kamu veya özel sektör ku- ruluşlarınca ele alınıp tamamlanması hem ülke ekonomisine hem de yeter- siz olan elektrik enerjisi ihtiyacının karşılanmasına büyük katkı sağlaya- caktırp görüşü savunuldu.

Puant Saatlerde Sistem Çöküyor

Bölgenin iletim sisteminin ele alındı- ğı bölümde, Temmuz-Ağustos-Eylül 2006 aylarında sık sık yaşanan genel elektrik kesintilerine dikkat çekilerek, bu kesintilerin nedeninin 154 kilovolt (kV) iletim sistemindeki kaynak ye- tersizliği olduğu belirtildi. Bölgenin 2006 yılında puant elektrik tüketimi- nin 2 bin 200 megavata ulaştığı be- lirtilen raporda, elektrik kesintileriyle ilgili şu saptamalara yer verildi:

ç2 bin 200 megavat toplam bölge tüketimine karşı bölgedeki toplam 2 bin 260 megavatlık 154 kV iletim hattı kapasitesi yetersiz kalmakta- dır. Puant saatlerinde bölge üretim

santrallarından veya 380-154 kV iletim hatlarından herhangi bi- rinin devre dışı kalması bölgede sistem çökmesi olarak adlandı- rılan genel elektrik kesintilerine neden olmaktadır. Bu husus her yıl 5-6 kez yaşanmakta, Çukuro- va Bölgesi'nin bir bölümü veya tamamı uzun süre elektriksiz kalmaktadır.p

Çukurova iletim sistemi içindeki trafo merkezlerinden 15'inin puant saatlerinde yüzde 80'nin üzerinde yüklendiği, bu nedenle öncelikle kapasite artışları yapılması gerektiği vurgulanan raporda, kısa, orta ve uzun erimli olarak ortaya konulan çözüm önerileriyle toplam 1900 MVA'lık kaynak artışı sağlanması istendi. Ra- porda, kısa erimli çözümlü önerileri şöyle sıralandı:

çBölge özellikle yaz aylarında nemin yüzde 98'lere ulaştığı kirli bir bölge olup, iletim hatlarının periyodik bakımları aksatılmadan yapılmalı ve hat izolasyonunda gerekli olan ilave izolasyon ted- birleri öncelikle alınmalıdır. 380/154 kV Erzin trafo merkezin- de mevcut olan 380/154 kV'luk, (4x150) megavolt amper (MWA) güç trafolarının, 2 adedi 380/154 kV 250 MWA olarak güç yükseltmesi öncelikle yapılmalı, 200 MWA ek kaynak yaratılmalıdır. Sugözü termik santralında mev- cut olan ve henüz kullanılama- yan 380/154 kV'luk 250 MWA kaynağın 154 kV iletim sistemine aktarılması için gerekli çalışmalar öncelikle yapılmalı ve 250 MWA mevcut kaynak kullanılır hale getirilmelidir. Kısa vadede bölgede 450 MWA ek kaynak temin edilmiş olacak genel elektrik kesintileri büyük ölçüde önlenecektir.p

Orta erimde, çAdana trafo merkezin- de 2 adet mevcut trafoya ek olarak 1 adet 380/154 kV'luk 250 MVA trafo tesisi yapılması, Erzin trafo merke- zindeki güç trafolarının 2 adedinin 380/154 kV'luk 250 MVA olarak güç yükseltilmesi, Sugözü Termik Sant- ralı'nda yeni 380/154 kV'luk 250 MVA trafo tesisi yapılması, Sugözü Termik Santralı ile Güney Adana trafo mer- kezi arasında 154 kV'luk iletim hattı tesis edilmesi, Adana'nın Seyhan ve Yüreğir ilçelerindeki 30 kV'luk gerilim kademesindeki yetersiz olan kaynak sorunun çözülmesi için 154/30 kV'luk indirici trafo merkezi oluşturulmasıp önerilerine yer verildi. Toplam 700 MVA'lık ek kaynak oluş- turularak, bölgenin 154 kV'luk iletim

sisteminin orta erimde rahatlatıla- bileceği belirtilen raporda, 5 yıllık uzun erimde 750 MVA'lık ek kaynak oluşturulmasına yönelik öneriler de şöyle sıralandı:

o%ĞOJH WÖNHWLPLQLQ \DNODşÜN PHJDYDWOÜNEĞOÖPÖ0HUVLQİOLnQGH WÖNHWLOPHNWHYHEX HQHUML N9 LOHWLP KDWODUÜ LOH WDşÜQPDNWDGÜU 0HUVLQ LOLQGH N9nOXN [ 09$ WUDIR PHUNH]L WHVLV HGLOPHOLGLU <LQH EĞOJH WÖNHWLPLQLQ ĞQHPOL ELU EĞOÖPÖQÖ WHşNLO HGHQ +DWD\ EĞOJHVL LÁLQ $QWDN\DnGD N9nOXN 09$ WUDIR PHUNH]L WHVLVHGLOPHOLGLU (NRQRPLNĞPUÖQÖGROGXUPXşND \ÜSODUÜID]ODYH\HWHUVL]RODQN9 LOHWLPVLVWHPLQLQN9nDGĞQÖşÖ PÖĞQFHOLNOH\DSÜOPDOÜGÜUp

Farklı Yüksek Gerilim Kademeleri Kayıpları Artırıyor

Bölgenin dağıtım şebekesindeki çok farklı yüksek gerilim kademeleri bu- lunduğuna dikkat çekilen raporda, şöyle denildi:

çBu kadar farklı yüksek gerilim kademeleri, hem işletme açısın- dan sorunlar yaratmakta, hem de enerji kaybı ve gerilim düşümü ne-

deniyle teknik kayıpların artması- na neden olmaktadır. Bölgemizde- ki 15-6.3/0.4 kV gerilim kademesi ile beslenen şehir şebekelerinin öncelikle 30/0.4 kV gerilim kade- mesine dönüştürülmesi zorunluluk arz etmektedir.p

Özelleştirme Nedeniyle 20 Yıldır Yatırım Yapılmıyor

Bölgenin TEDAŞ'ın sorumluluğun- da bulunan dağıtım tesislerine özel- leştirme kapsamında bulunmaları nedeniyle yaklaşık 20 yıldır gerekli yatırımların yapılmadığına işaret edilerek, çMevcut dağıtım tesisle- rinin büyük bir bölümü ekonomik ömrünü doldurmuş eski veya kapa- sitesi düşük tesisler olup ihtiyacı kar- şılayamamaktadır. Son günlerde sıkça yaşanan elektrik kesintilerinin büyük bir bölümü yukarıda izah ettiğimiz mevcut dağıtım tesislerinin yeter- sizliği, bakım-onarımların zamanında ve yeterince yapılmaması, bakım- onarım-arıza hizmetlerinde çalışan personellerin yetersiz kalmalarından kaynaklanmaktadırp denildi.

Raporda, dağıtım şebekesindeki so- runların giderilmesine yönelik ola- rak çözüm önerileri de şöyle ortaya konuldu:

çMevcut dağıtım tesisleri yatırım ödenekleri artırılarak süratle yeni- lenmeli, periyodik bakım ve ona- rımları zamanında yapılmalıdır. Her kademedeki koruma sistemleri yeni ve güvenilir koruma sistemleri ile teçhiz edilmeli, sürekli görev yap- maları sağlanmalıdır. Bakım-ona- rım ve arıza hizmetlerinde çalışan personel sayısı yetersiz olup vasıflı personel ile takviye edilmelidir. Alçak Gerilim-Yüksek Gerilim tesis malzemelerinin temininde seçici davranılmalı, fiyat olarak uygun, ama kalitesiz, standartlara uyma- yan malzemeler fiyatı uygun olduğu için tercih edilmemeli, kesinlikle kullanılmamalıdır. Bir dağıtım tesisinin veriminin yüksek olması için plan- lamasının ve projesinin iyi yapılmış olması gerekir. Planlama ve proje yapımında çalışan teknik personel- ler sık sık seminerlere, panellere, eği- timlere, fuarlara katılarak teknolojik gelişmeleri takip etmeli, deneyimli olmayan personellere planlama ve proje yaptırılmamalıdır. Dağıtım hizmetlerindeki sorunların çözü- münde özelleştirme son çare olarak görülmemelidir. Dağıtım hizmetleri ile görevli kamu kuruluşları siyasi baskılardan arındırılmalı, özerk bir yapıya kavuşturulmalı, liyakat ve başarı görevlendirmede temel teşkil etmeli ve her kademedeki çalışan personelin iş güvencesi sağlanmalıdır. Dağıtım hizmetleri sosyorekonomik yapımızın vazge- çilmez unsurlarındandır. Dağıtım hizmetlerinin, sadece ticari meta olarak görülmeyip, öncelikle hizmet sektörü olarak yapılanması sağlan- malıdır.p

¡8.8529$%°/*(6İ(/(.75İ.(1(5-İ6ݶ5(7İ0İ67$7İ67İïİ

¶5(7İ06$175$/,

+İ'52/İ.

7(50İ.

*¶&¶ <,/¶5( 0: 0:K

İì/(70('(2/$1

<$3,1İ¡İ1/İ6$169(5İ/(1

/İ6$160¶5$&$7 %8/818/$1

.858/$%İ/İ5+(6 327$16İ<(/

¡8.8529$%°/*(6İİ//(5İYH7('$ì7¶5.İ<(*(1(/İ 6$7,/$1(1(5-İ1İ16(.7°5(/'$ï,/,0,

İì/(70($',

6$7,/$1(1(5-İ 0(6.(1 7+$1( 5'$İ5( 6$1$<İ 68/$0$

'İï(5

<,/, %İ5İ00:K

$'$1$7('$ì

0(56İ17('$ì

+$7$<7('$ì

260$1İ<(7('$ì

6$1$<İ

%°/*(723/$0,

7('$ì723/$0,

7¶5.İ<(723/$0,

.D\QDN7('$ì7(İ$ì