ÇÖKERTİLEN PETROL SEKTÖRÜ

¡°.(57İ/(13(752/ 6(.7°5¶

$\IHU(ğLOPH] 3HWUROİş6HQGLNDVÜ8]PDQÜ

Petrol, ticari olarak kullanılmaya başlandığı 19. yüzyıldan beri dünya ülkelerince çulusal sorunp olarak görülmüştür. Petrol sektöründeki gelişmeler, paylaşım savaşlarının nedeni olurken, aynı zamanda dünya ekonomisi ile uluslararası siyaseti de belirleyen önemli bir unsur haline gelmiştir.

Dünya devletlerinin tümü, petrol sektörlerini güçlendirmek amacıyla, çoğunlukla kamu eliyle kurdukları petrol şirketlerini arama, sondaj, ham petrol üretimi, boru hatları ile taşıma, rafinaj, petrokimya, kimya, dağıtım, pazarlama, enerji ve hatta telekomünikasyon faaliyetlerini de içerecek biçimde dikey entegre bir yapıda oluşturmuşlardır.

Türkiye Cumhuriyeti devleti, kuru- luşunu izleyen dönemde bu konunun önemini kavramış ve bir yandan yasal altyapının düzenlenmesi çalışmaları- nı sürdürürken, bir yandan da petrol arama faaliyetlerine yönelmiştir:

q 1926 yılında 792 Sayılı Petrol Yasası çıkartılarak, devlete petrol arama yetkisi verilmiştir. Ancak bu yasada, petrol arama ve işlet- me faaliyetlerine ilişkin konular hükme bağlanmamış, ham petro- lün taşınması ve rafinaj konuları ise göz önüne alınmamıştır.

q 'HYOHW HOL\OH SHWURO DUDPD YH ÖUHWLP LşOHPOHULQLQ \ÖUÖWÖOPHVL DPDFÜ\OD0D\ÜVWDULKYH 6D\ÜOÜo$OWÜQYH3HWURO$UD PDYHİşOHWPHİGDUHOHUL7HşNLOLQH 'DLU <DVDp ÁÜNDUÜODUDN SHWURO VHNWĞUÖQGHLONRUJDQL]DV\RQRODQ

3HWURO $UDPD YH İşOHWPH 'DLUHVL NXUXOPXşWXU q 22 Haziran 1935 tarihinde 2804 Sayılı Yasa ile Maden ve Tetkik Arama Enstitüsü (MTA) kurul- muş ve daha evvel kurulan idare kaldırılarak, devlet adına arama ve sondaj faaliyetlerini yürütme görevi MTA Enstitüsü'ne devre- dilmiştir.

q 20 Nisan 1940 tarihinde Raman- 1 kuyusunda 1048 metrede petrole rastlanmış, ancak ilk günlerde 11 ton/gün olan üretim, 3 ton/gün seviyesine düşmüş ve kuyu suya dönüştüğünde ise burası terk edilmiştir.

q 1946 tarihinde Raman-8 kuyu- sunda 1361 metrede işletmeye uy- gun ilk petrol bulunmuş ve günlük 70 ton üretim gerçekleştirilmiştir.

q İON UDILQHUL LVH \ÜOÜQGD <HşXD ELUDGHUOHUH DLW RODQ 7ÖU NL\H1HIW6DQD\L$ìWDUDIÜQGDQ %RğD]LÁL5DILQHULVLDGÜLOHNXUXO PXşWXU q Raman Bölgesi'nde üretilen ham petrolü işlemek üzere 1941 yılın- da 3 ton/gün ham petrol kapasi- teli basit bir rafineri kurulmuş ve sonra bunun kapasitesi 9 ton/güne çıkarılmıştır.

q 1935-1954 döneminde ağırlıklı olarak Trakya ve Güneydoğu Anadolu Bölgesi'nde olmak üzere toplam 95 adet kuyu sondajı yapıl- mıştır. Bu çalışmalar sonucunda Raman (1940) ve Garzan (1947) petrol sahaları keşfedilmiştir.

q 1953 yılında tamamen kendi öz

sermayesi ile Batman Rafinerisi kurulmuş ve bu rafineride üretilen petrol ürünleri sayesinde Türkiye, 1956 yılında 8 milyon dolarlık dö- viz tasarrufu sağlamıştır.

q 7 Mart 1954 yılında ABD'li Jeolog/Hukukçu Max Bell'in yardımı ile hazırlanan 6326 Sayılı Petrol Yasası yürürlüğe girmiştir. Bu yasanın denetimi görevi de Petrol Dairesi Reisliği'ne veril- miştir.

q 10 Aralık 1954 tarihinde 6327 sayılı Yasa ile 6326 Sayılı Petrol Yasası'na dayanılarak Türki- ye Petrolleri Anonim Ortaklığı (TPAO) kurulmuştur. TPAO, Türkiye'de petrol aramak, üret- mek, rafine etmek, pazarlamak ve bu konularda hem ticaret şir- ket kurmak, hem de Türkiye'de ve yabancı ülkelerde kurulmuş şirketlere iştirak etmek amacıy- la kurulmuştur. TPAO, kuruluş yasasındaki hükme dayanarak, zamanla ham petrol rafinajı, taşıma, pazarlama, petrokimya ve gübre sanayi alanlarında fa- aliyet yürüten şirketler kurarak, öngörülen dikey entegre yapıyı dünyadaki uygulamalar parale- linde gerçekleştirmiştir.

q 1959 yılında Batman Bölge Müdürlüğü kurulmuş ve Batman Deneme Rafinerisi ve tesisleri TPAO'ya devredilmiştir.

q \ÜOÜQGD NXUXODQ 3HWURO 2ILVL 32$ì

YH 2FDN WDULKLQGH NXUXODQ İ35$ì UDILQH ULVL73$2n\DEDğODQPÜşWÜU

q 1LVDQ WDULKLQGH 73$2nQXQ ĞQFÖOÖğÖQGH İ]PLW <DUÜPFDnGD 3HWURNLP\D $ì 3(7.İ0

NXUXOPXşWXU$\QÜ\ÜO GD\Ö]GHnL73$2n\DYH\Ö]GH nL 32$ìnD DLW RODQ ,6,/,7$ì 3HWURO ¶UÖQOHUL 3D]DUODPD YH 7DşÜPD$ì

YH\ÜOÜQGDLVH İ35$*$=NXUXOPXşWXU q \ÜOÜQGD %DWPDQ'ĞUW\RO 3HWURO%RUX+DWWÜYHİ]PLU$OLDğD 5DILQHULVLNXUXOPXşWXU q 1960-1968 döneminde 7 ham petrol üretim sahası keşfedilmiştir. 34 arama-tespit ve 80 üretim kuyu olmak üzere toplam 114 kuyu son- dajı gerçekleştirilmiştir.

q 1969-1970 tarihleri arasında keşfedilen Hamitabat-1 kuyusu, 3 bin 540 metrede ilk doğalgazlı kuyu olarak bitirilmiştir.

q\ÜOÜQGDLONRODUDNWDUDIÜ GHQL]OHUOH ÁHYULOL RODQ ÖONHPL]LQ GHQL]OHUGHNL SHWURO SRWDQVL\HOLQL RUWD\DÁÜNDUPDNDPDFÜ\ODİVNHQ GHUXQ.ĞUIH]LnQGHDUDPD\DSPDN LÁLQ 7XUNLVK *XOI YH %DWÜ .DUD GHQL]nGHGH:HVWDWHVşLUNHWOHUL\ OHDQODşPDODU\DSÜOPÜşWÜU$\UÜFD \ÜOÜQGDKDPSHWUROÖUHWLPLQH EDşODQDQ$GÜ\DPDQVDKDVÜKÜ]OD JHOLşWLULOPLşWLU q ¶ONHPL]GH JLGHUHN DUWDQ VXQL JÖEUH JHUHNVLQLPLQLQ \HUOL ÖUH WLPOH NDUşÜODQDELOPHVL DPDFÜ\OD İ35$ì5DILQHULVLnQGHQHOGHHGLOHQ KDPPDGGHOHUGHQ\DUDUODQÜODUDN DPRQ\DN YH ÖUH ÖUHWLPLQL VDğOD PDNLÁLQ0DUWWDULKLQGH \Ö]GH 73$2 YH \Ö]GH İ35$ì RUWDNOÜğÜ LOH İ]PLW<DUÜP FDnGDİVWDQEXO*ÖEUH6DQD\L$ì İ*6$ì

q0DUWWDULKLQGH\Ö]GH 73$2 \Ö]GH İ35$ì YH \Ö] GH 7ÖUN 'RQDQPD 9DNIÜnQÜQ İşWLUDNOHUL\OH 'HQL] 7DşÜPDFÜOÜğÜ YH 7DQNHUFLOLğL $ì 'İ7$ì

q 15 Ağustos 1974 tarihinde TPAO'ya bağlı ortaklı olarak Boru Hatları ile Ham Petrol Taşıma A.Ş. (BOTAŞ) kurulmuştur.

q.DVÜPWDULKLQGH\Ö]GH 73$2 \Ö]GH 32$ì YH \Ö]GH İ35$ìnÜQ LşWLUDNL\OH $NDU\DNÜW 'DğÜWÜP $ì $'$ì

NXUXOPXşWXU $\QÜ \ÜOGD \Ö]GH 73$2\Ö]GH7ÖUN&HPDDW 0HFOLVL .RQVROLGH )RQX \Ö]GH (WL7HşHEEÖVOHUL/WGYH\Ö]GH 32$ìLşWLUDNL\OH.ÜEUÜV7ÖUN3HW UROOHUL/WGşLUNHWLNXUXOPXşWXU q 1975 yılında 22 petrol sahasın- dan 100 milyon varil ham petrol üretilmiş ve 1976-1986 döneminde 100 bin metreküp doğalgaz üretimi gerçekleştirilmiştir.

Entegre Yapının Parçalanışı

1980 yılı TPAO'nun çyeniden yapı- lanmasıp açısından bir dönüm noktası olmuştur. Yeni arama stratejisi; böl- ge sistemini esas alan bir yapılanma yerine, proje sistemini uygulayan bir organizasyona yönelik olmuştur.

İNWLVDGL GHYOHW WHşHNNÖOÖ İ'7

YH .DPXİNWLVDGL.XUXOXşX.İ.

KDN NÜQGDNL0D\ÜVWDULKYH6D \ÜOÜ.DQXQ+ÖNPÖQGH.DUDUQDPHLOH 7ÖUNL\H3HWURO.XUXPX3(7.85

NXUXODUDN73$2EXNXUXPXQEDğOÜ RUWDNOÜğÜKDOLQHJHWLULOPLşWLU

TPAO'nun 6327 Sayılı Kuruluş Yasa- sı, 28 Ekim 1983 tarihinde çTürkiye Petrol Kurumu Hakkındaki 98 Sayılı Kanun Hükmünde Kararname'nin geçici 18. maddesi ile yürürlükten kaldırılmıştır.

+D]LUDQWDULKLQGHYH6D \ÜOÜ.DQXQ+ÖNPÖQGH.DUDUQDPHLOH 3(7.85GDNDOGÜUÜODUDN73$2n\D İ'7 VWDWÖVÖ YHULOPLşWLU nGH 32$ì'İ7$ì7¶35$ìYH%27$ì WDULKLQGHLVHİ*6$ì73$2nQXQ EDğOÜRUWDNOÜNODUÜKDOLQHJHWLULOPLşWLU

233 Sayılı Kanun Hükmünde Karar- name'nin Geçici 5. Maddesi uyarın- ca Koordinasyon Kurulu kararı ile 9 Kasım 1994 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe giren TPAO Ana Statüsü'nde ana faaliyet konu- su; kamu petrol sektörünü merkezi planlama ve koordinasyon ilkeleri

dahilinde organize ederek, verimli, uyumlu ve memleket ihtiyaçlarını karşılamakta etkin hale getirmek ve Petrol Kanunu'nda tanımlanan petrol işlemleri ile pazarlama faaliyetlerin- de bulunmak, jeotermal enerji üre- timini geliştirmek, sermaye birikimi sağlayarak öncelikle, petrol arama ve üretiminde yatırım kaynağı yaratmak olarak ifade edilmiştir.

$QFDNĞ]HOOHşWLUPHSROLWLNDODUÜÁHUÁH YHVLQGHHQWHJUH\DSÜQÜQJHOLUJHWLUHQ ]LQFLUOHULQGHNL7¶35$ì32$ì'İ 7$ì3(7.İ0İ*6$ìĞ]HOOHşWLUPH NDSVDPÜQD DOÜQDUDN %27$ì LVH WH şHNNÖOKDOLQHJHWLULOHUHN73$2nQXQ EDğOÜ RUWDNOÜNODUÜ VWDWÖVÖQGHQ ÁÜND UÜOPÜşODUGÜU 'LNH\ HQWHJUH \DSÜQÜQ SDUÁDODQDUDNVRQDHUPHVL\OHUDILQDM SHWUROÖUÖQOHULQLSD]DUODPDGDğÜWÜP ERUX KDWODUÜ\OD KDP SHWUROGRğDOJD] WDşÜPDFÜOÜğÜ 73$2nQXQ IDDOL\HW NR QXVXROPDNWDQÁÜNPÜşWÜU

73$2nGDQ D\UÜODQ 32$ì \Ü OÜQGDİ*6$ì\ÜOÜQGD7¶35$ì \ÜOÜQGD Ğ]HOOHşWLULOHUHN Ğ]HO VHNWĞUH GHYUHGLOPLş ROXS 3(7.İ0 YH%27$ìLVHĞ]HOOHşWLUPHSURJUDPÜ GRğUXOWXVXQGDGHYUHGLOHFHNWLU

TPAO'nun faaliyet alanı, petrol/ doğalgaz arama, sondaj ve üretim ile sınırlı hale gelmiştir.

Gelir getiren, karlı halkalarının kopa- rılmasıyla arama ve üretim gibi riskli alanlara hapsedilen TPAO, 6326 Sa- yılı Petrol Kanunu'nda değişiklikler yapılarak hazırlanan 17 Ocak 2007 tarih ve 5574 Sayılı çTürk Petrol Kanunup ile devlet adına arama ve üretim yapma yetkisi de elinden alı- narak, sadece iskeleti kalmış bir şirket haline getirilmektedir.

TPAO'nun özelleştirilmesinin yolu- nu açan bu uygulama ile TPAO'yu dikey entegrasyona sahip güçlü uluslararası petrol şirketleri kolayca ele geçireceklerdir. Türkiye petrol sektörünün temsilcisi konumunda olan TPAO'nun sahip olduğu entegre yapının parçalanması, Türkiye petrol sektörünün çökmesini hazırlayan acı- masız bir süreç olmuştur.