ELEKTRİK SEKTÖRÜNDE BİR ÖZEL ŞİRKET DENEYİMİ: ÇEAŞ

(/(.75İ.6(.7°5¶1'(%İ5 °=(/ìİ5.(7'(1(<İ0İ

¡ ( $ ì

Hayati Küçük

Türkiye'nin elektrik sektörü içerisin- de 50 yıl boyunca bir özel şirket olarak faaliyet gösteren Çukurova Elektriği anlamak için, bu 50 yıllık süreci her boyutuyla irdelemek gerekir. ÇEAŞ'ı ele aldığınızda, yalnızca Çukurova Bölgesi'nde elektrik üreten, ileten, dağıtan, satan bir şirketin hikaye- siyle karşılaşmazsınız. 1940'ların so- nundan 2000'li yıllara uzanan ülkenin elektrik enerjisi tarihiyle, ekonomi tarihiyle ve hatta siyasi tarihiyle yüz yüze gelirsiniz.

\ÜOODUÜDUDVÜGĞQHPGHHNR QRPLGHVHUEHVWOHşPHYHGÜşDDÁÜOPD GHYOHW PÖGDKDOH YH NRQWUROÖQÖQ HQ D]DLQGLULOPHVLQLQKHGHIOHQGLğLEX JÖQ ROGXğX JLEL \DEDQFÜ VHUPD\H\L WHşYLN DPDÁOÜ \DVDODUÜQ ÁÜNDUWÜOGÜğÜ .İ7nOHULQ Ğ]HOOHşWLULOPHN LVWHQGLğL ELUSROLWLNLNOLP\DşDQPDNWD\GÜİVWDQ EXO7ÖFFDU'HUQHğLnQLQGÖ]HQOHGLğL İNWLVDW .RQJUHVLnQGH GĞYL] YH VHUPD\H\HWHUVL]OLğLQLQDşÜOPDVÜLÁLQ \DEDQFÜVHUPD\H\HDÁÜOPDYHGHYOHWÁL SROLWLNDODUÜQ WDVIL\HVL JLEL JĞUÖşOHU ĞQHÁÜNDUWÜOÜ\RUGX%XJĞUÖşOHU0DUV KDOO \DUGÜPODUÜ LÁLQ UDSRU KD]ÜUOD\DQ $%' X]PDQODUÜ YH 'ÖQ\D %DQNDVÜ KH\HWLQLQWDYVL\HOHUL\OHELUHELUĞUWÖş PHNWH\GL 6HUEHVWOHşPH SROLWLNDODUÜ \DQÜQGDİNLQFL'ÖQ\D6DYDşÜVRQUDVÜ 'ÖQ\DnGD WDUÜP ÖUÖQOHULQH GX\XODQ LKWL\DÁ QHGHQL\OH 7ÖUNL\HnQLQ VDQD \LOHşPH\HULQHWDUÜPDODQÜQDĞQFHOLN YHUPHVLJHUHNWLğL\LQH$%'YH'ÖQ\D %DQNDVÜnQÜQĞQHÁÜNDUGÜğÜGLUHNWLIOHU

arasında yer alıyordu. Tarım ürünle- rine olan ihtiyacı artırıcı etkide bu- lunan Kore Savaşı ve o yıllarda hava koşulları nedeniyle tarım üretiminde sağlanan artış Türkiye'nin dış ticaret dengelerinde iyileşme beklentisi de yaratmıştı. Ekonomik alanda serbest- leşme ve dışa açılmaya yönelik politi- kalar, 1954 yılı sonuna kadar pek çok alanda etkisini göstermiştir.

ÇEAŞ da 1953 yılında işte bu eko- nomik-politik atmosfer içerisinde doğmuştur. Seyhan Nehri üzerinde kurulacak olan baraj, Çukurova'nın verimli topraklarının sulanmasını sağlayacak, sel ve taşkınlarla ürün- lerin tahrip olmasını engelleyecek- tir. Santraldan sağlanacak elektrik sayesinde tarımsal üretimde ve buna dayalı sanayide verimlilik üst seviyeye taşınacaktır. Dünya Bankası tarafından verilen krediyle hayata ge- çirilen bu proje, Türkiye için tavsiye edilen yeni politikalarla tam bir uyum sağlamaktadır. Proje özel sermayenin içerisinde yer aldığı imtiyazlı bir şir- ket eliyle ve tarım üretimini gözetecek şekilde gerçekleşecektir. Nitekim bu proje ve politikalar nedeniyle uzun yıllar ülke elektrifikasyonu açısından Çukurova Bölgesi en ön sırada yer ala- caktır. ÇEAŞ'la birlikte üç imtiyazlı ortaklık projesi daha geliştirilmiş, ama bunlardan yalnızca Antalya'da kurulan KEPEZ elektrik yaşama geçirilmiştir.

Uygulanan serbestleşme politikaları tutmaz ve Türkiye 1958 yılında bir ekonomik krize sürüklenir. Tekrar denetim ekonomisine geçilir. Fakat Dünya Bankası kredisiyle kurulan ÇEAŞ'ın varlığı ve çalışmaları devam edecektir. ÇEAŞ ilk kuruluşundan sonra da Dünya Bankası'ndan çeşitli defalar kredi alır. 1964 yılında Kadın- cık HES ve Mersin Termik Santrali ile yapılacak enerji nakil hatları için; 1969 ve 1971 yıllarında ise Kadıncık II HES ve kimi enerji nakil hatları ve eğitim amaçlı krediler kullanıl- mıştır.

nOÜ \ÜOODU HOHNWULN HQHUMLVL DOD QÜQÜQ ÁRN EDşOÜ YH SDUÁDOÜ \DSÜGDQ NXUWDUÜODUDN ELU VLVWHPH EDğODPD WDUWÜşPDODUÜ\OD JHÁHU (OHNWULN HQHU MLVL\OHLOJLOLLşOHU(OHNWULNİşOHUL(WÖG İGDUHVL '6İ (WLEDQN İOOHU %DQNDVÜ EÖWÖQ EHOHGL\H HOHNWULN LşOHWPHOHUL PDKDOOL HOHNWULN ELUOLNOHUL RWRSUR GÖNWĞUOHU LPWL\D]OÜ şLUNHWOHU YH .Ğ\ İşOHUL %DNDQOÜğÜnQD LGDUHWHQ YHULOPLş .Ğ\(OHNWULNOHQGLULOPHVL6HUYLVLJLEL NXUXOXşODUHOL\OH\ÖUÖWÖOÖ\RUGX$PDÁ HOHNWULNHQHUMLVLQLQHWÖWSODQSURMH LQşDWHVLVLşOHWPHEDNÜPYHILQDQV PDQJLELEÖWÖQNRQXODUÜQÜELUDUDGD YH X\XPOX ELU şHNLOGH \ÖUÖWPHNWLU %X QHGHQOH 7ÖUNL\H (OHNWULN .XUX PX7(.

SURMHVLJHOLşWLULOLUYH \ÜOODUÜQGD EX \ĞQGH KD]ÜUODQDQ NDQXQWDVDUÜODUÜJHUÁHNOHşPHRODQDğÜ EXODPD]6RQXQGD7HPPX] WDULKLQGHNDEXOHGLOHQVD\ÜOÜ.D

Bu bildiri, EMO Adana Şubesi tarafından 5 Nisan 2007 tarihinde Adana'da gerçekleştirilen Çukurova Bölgesi Enerji Forumu'nda çağrılı bildiri olarak EMO Hukuk Müşaviri Hayati Küçük tarafından sunulmuştur.

nun'la, tamamı kamuya ait bir ikti- sadi devlet teşekkülü olarak TEK'in kuruluşu sağlanır. Ancak imtiyazlı şirketler kanunun geçici maddesiy- le varlıklarını devam ettirmişlerdir. ÇEAŞ, KEPEZ ve Kayseri Elektrik'in faaliyetleri geçici bir uygulama olarak algılanmış, sözleşme sürelerinin dol- masıyla TEK'in içerisine katılacakları kabul edilmiş ve bunlar dışında özel kesime yer verilmeyecek düzenleme yapılmıştır.

Tamamı kamu hizmeti anlayışıyla bir kamu teşekkülü tarafından gerçekleş- tirilen elektrik enerjisi üretim, iletim ve dağıtımı faaliyetlerinin içerisinde birer özel kesim adası olarak yaşayan imtiyazlı şirketler, sürekli olarak büyümek ve etki alanlarını genişlet- mek eğilimi taşımışlardır. Özellikle ÇEAŞ liberal kesimlerin adeta bir bayrağı gibidir. Her fırsatta sahip

olduğu imtiyazların artırılması için çalışmalar yapılır. Liberal hükümet- lerin iş başında olduğu dönemlerde bu genişleme gerçekleşir de. Ancak kanun gereği geçici bir yer işgal etme- si nedeniyle kimi hukuk engelleriyle de karşılaşır. ÇEAŞ'ın imtiyazlarının genişletilmesi çabaları, yine 70'li yılların başında kendisini gösteren serbestleşme süreciyle örtüşmekte- dir. Ancak sonuç yine aynıdır ve bu süreç 1978 kriziyle son bulur.

1970'li yıllar elektrik enerjisi alanında özel sektör rkamu ve yerlir yabancı kaynak tartışmasına sahne olmuştur. Tartışmanın odağında yine ÇEAŞ vardır. 1976 yılında TRT 1'de enerji sorunu ve elektrik kesintilerine yö- nelik bir programa katılan dönemin Sanayi Odaları Birliği Başkanı Sakıp Sabancı, enerji üretiminde milli seferberlik ilan edilmesini, daima

TEK'ten daha ucuz, daha kaliteli enerjiyi hizmete sunduğunu ileri sürdüğü ÇEAŞ'ın örnek alınmasını ve yerli kaynaklar yanında fuel-oil kullanımını önerir. Programa katılan dönemin Elektrik Mühendisleri Oda- sı Başkanı Aybars Ungan ise ÇEAŞ'ın bölgesinde de elektrik kesintileri yaşandığını, bu şirketin köy elektrik- lendirmesi konusunda üzerine düşen yükümlülükleri yerine getirmediğini, elektriği kar amacı haline getiren imtiyazlı şirketlerin TEK'e devredil- mesini ve elektrik üretiminde fuel-oil yerine mutlaka su ve kömür gibi yerli kaynakların değerlendirilmesi gerek- tiğini belirtir.

1980'li yıllara ise IMF tarafından da- yatılan 24 Ocak kararlarıyla girilir. Bu programın amacı merkezden alınan idari kararların yerini devlet müda- halesinden arındırılmış serbest piyasa

JÖÁOHULQH EÜUDNPDVÜ .İ7nOHU GDKLO WÖPNDPXNHVLPLQLQGDUDOWÜOPDVÜYH Ğ]HO JLULşLPLQ WHşYLN HGLOPHVL IL\DW GHQHWLPLQLQ LWKDO PDOODUÜQ UHNDEHWL YH LÁHULGH \DEDQFÜ VHUPD\H PDOODUÜ QÜQ UHNDEHWL\OH VDğODPDVÜ PDOKL] PHWYHVHUPD\HKDUHNHWOHULQLQGĞYL] NXUXQXQIDL]KDGGLQLQJLGHUHNGDKD VHUEHVWNRşXOODUGDROXşPDVÜGÜUİWKDO LNDPHVLQGH ĞQFHOLN HQHUML \DWÜUÜP ODUÜQGD NDPX \DWÜUÜPODUÜ LÁLQGH LVH HQHUMLGHGLU.DPXKDUFDPDODUÜNÜVÜ ODFDNDQFDNHQHUML\DWÜUÜPODUÜEXQGDQ HWNLOHQPH\HFHNWLU İON Ğ]HOOHşWLUPH \DVDVÜ GD HQHUML\H LOLşNLQGLU \ÜOÜQGDVD\ÜOÜo7ÖUNL\H(OHNWULN .XUXPX 'ÜşÜQGDNL .XUXOXşODUÜQ (OHNWULN ¶UHWLPL İOHWLPL 'DğÜWÜPÜ YH 7LFDUHWL LOH *ĞUHYOHQGLULOPHVL +DNNÜQGD .DQXQp \ÖUÖUOÖğH JLUHU ¡($ì YDNLW JHÁLUPHGHQ JĞUHYOL şLU NHW ROPDN LÁLQ EDşYXUXGD EXOXQXU YH ìLUNHWnLQ IDDOL\HW JĞVWHUGLğL DODQ (\OÖOWDULKOL5HVPL*D]HWHnGH \D\ÜPODQDQ <ĞQHWPHOLNnOH JĞUHY EĞOJHVLRODUDNJĞVWHULOLU\ÜOÜQGD %DNDQODU .XUXOX NDUDUÜ\OD \ÜO ER \XQFDJĞUHYOLşLUNHWRODUDNEHOLUOHQLU YH (QHUML %DNDQOÜğÜn\OD ELU JĞUHY YHUPH VĞ]OHşPHVL LP]DODQÜU 'DQÜş WD\nÜQ EX JĞUHYOHQGLUPHQLQ LPWL\D] WHşNLOHWWLğLQH\ĞQHOLNNDUDUÜÖ]HULQH VĞ]OHşPH \ÜOÜQGD 'DQÜşWD\ RQD\ÜQGDQ JHÁLULOLU YH 0DUW WDULKLQGH %DNDQOÜN LOH ìLUNHW DUDVÜQGD LPWL\D] VĞ]OHşPHVLLP]DODQÜU

\ÜOÜQGD LVH ]DWHQ \Ö]GH RUDQÜQD JHULOHPLş RODQ ìLUNHW WHNL NDPX SD\Ü .DPX 2UWDNOÜğÜ İGDUHVLnQFH 8]DQnODUDVDWÜOÜUnOÜ \ÜOODU °]DOnÜQ 7ÖUNL\H HNRQRPLVLQH ND]DQGÜU GÜğÜ NÜVD \ROGDQ NĞşH GĞQPH PDQWÜğÜQÜQ ¡( $ìnD X]DQWÜVÜQD WDQÜN ROXU\ÜOD\DNÜQVÖUHQ YH°]DOOÜ\ÜOODURODUDNDG ODQGÜUÜODELOHFHN GĞQHP LÁHULVLQGH HNRQRPLQLQ JHQHOLQGH \DşDQDQ KD

yali yollardan para kazanma serüve- ni, kendine özgü koşullarda enerji alanında da yaşanır. Bu örneklerden birini de ÇEAŞ oluşturmuştur. Uzan ailesi, çeşitli yollardan ÇEAŞ'ın ço- ğunluk hisselerini ve yönetim hakkını eline geçirir. Uzanlar, artık pek çok alanda faaliyet gösteren şirketlerine para aktaracak bitmeyen bir kaynak bulmuştur. Bir yandan kamudan ucu- za elektrik alıp, diğer yandan tekrar kamuya daha pahalıya satmaktadır. Üstelik kamudan aldığı elektrik fiya- tına ilişkin yeterli sözleşme hükmü bulunmadığından, fiyatı adeta ken- disi belirlemekte ve bu bedeli de ya ödememekte ya da dilediği zaman ödemektedir. ÇEAŞ'ın kaynaklarını kendi bankalarına faizsiz yatırırken, bu bankalardan yüksek faizle kredi kullanmaktadır. Dünya Bankası kredisi de kullanılarak yapılmakta olan Berke Barajı'nı kendi şirketle- rine para aktaran bir organizasyona dönüştürmektedir. En şaşırtıcı olanı ise, Hazine adına kayıtlanması gere- ken gayrimenkullerin Şirket üzerine geçirilmesidir.

1953 yılında 1245 ortağın katılımıyla 16 milyon lira sermayeyle kurulan ÇEAŞ, içerisinde kamunun da payı olduğu bir yapıyla her dönemde

ayakta kalmayı bilmiş, ancak 1990'lı yıllarda izlenen ekonomik politika- ların ürünü olarak adeta bir ailenin oyuncağına dönüşmüştür. Binlerce küçük yatırımcı da bu süreçte büyük zararlara uğramıştır.

¡($ìnOD (QHUML %DNDQOÜğÜ DUDVÜQGD LP]DODQDQ LPWL\D] VĞ]OHşPHQLQ LS WDOL LÁLQ ELUÁRN GDYD DÁÜOPÜşWÜU .L EXGDYDODUGDQELUL(NLPWD ULKLQGH HQHUML ÁHWHOHULQFH NDWOHGLOHQ +DVDQ %DOÜNÁÜ WDUDIÜQGDQ DÁÜOPÜşWÜU

'DYDODUÜQ KLÁELUL VRQXÁODQPDPÜş ROPDNOD ELUOLNWH 'DQÜşWD\ İGDUL 'DYD 'DLUHOHUL .XUXOX VĞ]OHşPHQLQ LSWDOL \ĞQÖQGH NDUDU ROXşWXUPXşWXU <DUJÜVÖUHFLQLQERşDÁÜNDUWÜOPDVÜQÜQ DUGÜQGDQ+D]LUDQWDULKLQGH ¡($ìnÜQVĞ]OHşPHVLIHVKHGLOPLş +D]LUDQJÖQÖşLUNHWLQIDDOL\HWOH ULQHHONRQXOPXşYH+D]LUDQ WDULKOL 5HVPL *D]HWHnGH \D\ÜPODQDQ %DNDQODU .XUXOX NDUDUÜ LOH ¡($ìnÜQ JĞUHYOLşLUNHWROPDVÜQDLOLşNLQKÖNÖP \ÖUÖUOÖNWHQNDOGÜUÜOPÜşWÜU

Sonuç olarak 1980'li yılların başında belirlenen yeni liberal politikalar ülke ekonomisinde sürekli krizler oluştu- rurken, enerji alanında da derin sorunlara neden olmuştur. Bu kriz- lerden kurtulmak için her defasında piyasalar denetim altına alınmış, ancak bir sonra- ki adımda tekrar serbest bırakılarak aynı kısır döngü yaşana gelmiştir. Enerji alanında da yaşa- nan krizin aşılması için, 50 yıllık özel şirketlere el konulmuş ve belki de ülke tarihinde ilk defa elektrik enerjisi hiz- metleri en üst düzeyde kamu eliyle yürütülür hale gelmiştir. Yaklaşık 20 yıllık özelleştirme ve erbestleşme sürecinin bugün ulaştığı nokta, Çukurova Bölgesi'nde elektriğin artık kamu- al bir hizmet olması gerçeğidir. Bu gerçek, geleceğe de ışık tut- maktadır.