ELEKTRİK SEKTÖRÜNDE ÖZELLEŞTİRME

GEÇMİŞ ÇALIŞMALAR lkemizde elektrik sektörün

Ü deki ilk kuruluş çalışmaları, yani elektriğin üretilip dağıtıl ması hizmetleri, 10 Haziran 1910 tarihinde çıkarılan "Menafii Umumiyeye Müteallik imtiyazat Hak kında Kanunla başlatılmıştır. Bu ka nuna uygun ilk uygulama olarak, İs tanbul'da elektrik enerjisinin üretimi ve dağıtımı hizmetlerini gerçekleştir mek için Ganz Elektrik Anonim Şirkei adında bir yabancı kuruluşa 1 Ekim 1910 tarihinde 50 yıllık bir süre ile çalışma yetkisi verilmiştir. Bu uygula maya Cumhuriyetten sonra da devam edilmiş, 1926 ve daha sonraki yıllarda elektrik üretimi ve dağıtımı üzere 40 50 kadar şirket kurulmuştur. O yıllardaki Dünya ekonomik krizinin de etkisiyle 1926 yılında kurulan Kayseri ve Civarı Elektrik Türk Ano nim Şirketi, 1953 yılında kurulan Çu kurova Elektrik Anonim Şirketi, ve 1955 yılında kurulan Kepez Elektrik Anonim Şirketi'nin dışındaki kuruluş lar önemli bir varlık gösteremeden tasfiye edilmişlerdir.

Daha sonraki yıllarda, elektrik sektö ründe Belediyeler, İller Bankası, De vlet Su İşleri, Elektrik İşleri Etüd İda resi ve Etibank gibi kamu kuruluşları devreye girmiş, 15 Temmuz 1970 ta rihinde de 1312 Sayılı Türkiye Elektrik Kurumu Yasası çıkarılarak elektriğin üretim ve dağıtım hizmetleri özel sektöre tamamen kapatılmıştır. Bu tarihten sonra sözleşmelerine göre hizmet süreleri henüz dolmamış olan kuruluşlara üretim tesisi kurma izni dahi verilmemiştir.

3096 SAY ILI Y ASA VE UY GULA MALAR

Y aşar KOÇOGLU

Genel Müdür, Kayseri ve Civarı Elektrik T.A.Ş., Kayseri

Türkiye Elektrik Kurumu dışındaki kuruluşların "Elektrik Üretimi, İletimi, Dağıtımı ve Ticaretiyle Görevlendiril mesi" hakkında çıkarılan 4 Aralık 1984 tarihli ve 3096 Sayılı Yasa'nın yayınlanmasından hemen sonra yerli ve yabancı birçok kuruluş gerek enerji üretimi konusunda, gerekse dağıtımı konusunda faaliyette bulun mak üzere Bakanlığa başvuruda bu lunmuş, fakat aradan 10 yıla yakın bir zaman geçmiş olmasına rağmen, hiçbir önemli gelişme olmamıştır. Da ğıtım konusunda iki örnek (Kayseri ve Civarı Elektrik T.A.Ş. ile Aktaş Elek trik A.Ş) dışında, üretim konusunda herhangi bir tesisin inşaatına başla

169 392 E L E K T R İ K

MÜHENDİSLİĞİ

Elektrik dağıtımı konusunda ortaya çıkan örneklerden de adeta pişman olunmuş gibi, imzalanan sözleşmelere ortada hiç bir haklı neden yokken uyulmamakta; gerek yatırımlar ve gerekse tarifeler konusunda ortaya çeşitli engeller çıkarılmaktadır.

nılacak aşamaya dahi gelinememiş olduğu gibi uygulanacak prensipler bile tam ve kesin olarak ortaya konu lamamıştır.

Elektrik dağıtımı konusunda ortaya çıkan örneklerden de adeta pişman olunmuş gibi, imzalanan sözleşmele re ortada hiç bir haklı neden yokken uyulmamakta; gerek yatırımlar ve ge rekse tarifeler konusunda ortaya çe şitli engeller çıkarılmaktadır.

toplam şebeke kaybı, Konya'da %10,75 olmuştur.

Kayseri ve Civarı Elektrik T.A.Ş.'in elektrik enerjisi üretimi, iletimi, dağıtı mı ve ticareti hizmetlerini devraldığı 1 Mart 1990 tarihinden itibaren, 1990 yılı sonu itibariyle %9,51 olan şebeke kayıpları, 1991 yılında %8,90, ve 1992 yılı sonu itibariyle %8,18'e indi rilmiştir. Bu değerler Aktaş Elektrik ve Ticaret A.Ş.için de yaklaşık bu dü zeylerdedir. Ne kadar elektriğin alınıp satıldığı kesin olarak bilinmeyen Anadolu'nun orta büyüklükteki şehir leri kadar nüfusu olan mahallelerin abone olmadan kaçak elektrik ku llandığı İstanbul'un Anadolu Yakasın da, bugün artık her tüketicinin normal abone olup parasını ödediği bir düzen kurulmuştur.

(SCADA) sistemi ile sistem arızaları daha kısa sürede giderilecek, ve elektrik kesintileri ise en aza indirile cektir.

ÜRETİM ŞİRKETLERİ

Çukurova ve Kepez Elektrik şirketle rine baktığımız zaman bunlar zama nın imkanlarının da katkısıyla işe daha büyük ölçüde başlamışlar, ön lerine çıkan engelleri başarıyla geçe rek, bugünkü gurur verici durumlarına ulaşmışlardır. Bugün için bu iki milli kuruluşumuz, kendi imkanları ve eski yetki sözleşmelerindeki hükümlerden faydalanarak ancak Devletin yapabi leceği düşünülen büyüklükteki elek trik santrallarını çok kısa sürelerde gerçekleştirebilecek bir güce ulaş mışlardır.

Türkiye Elektrik Kurumu ile yapılan işletme Hakkı Devir Sözleşmesi'nde her yıl sonunda görevli şirketle kurum arasında karşılıklı hesaplaşma ve mahsuplaşma yapılacağı kesin ve açık olarak ifade edilmiş olmasına rağmen görevli şirketin alacaklı çık ması durumunda bu mahsuplaşma işlemi yapılmamakta, ve yargı yoluyla hak* arama zorunluluğu ortaya çıka rılmaktadır.

İŞLETME MALİY ETİ VE KAY IPLARDAKİ AZALMA

Kayseri ve Civarı Elektrik T.A.Ş.'nin görev bölgesinde elektrik sistemi iş letme maliyeti, kendisine çok benze yen ve alt yapısı Belediye zamanın dan beri çok düzgün bulunan TEK Konya Elektrik Dağıtım Müessese Müdürlüğü ile mukayese edilebilir. 1991 yılında (eldeki mevcut değerler bu yıla ait olduğu için bu yıla ait de ğerler verilmiştir) 1 kwh elektrik ener jisi satışı için yapılan toplam işletme masrafı Konya'da 2O4. TL/kwh iken Kayseri'de 1O5. TL/kwh olmuştur.

1991 yılında elektrik kayıpları yönün den; Kayseri ve Civarı Elektrik T.A.Ş.'nin görev bölgesinin yüzölçü mü itibariyle daha büyük olması ve arazi yapısının datıa engebeli olma sına rağmen, Kayseri'de %8,90 olan

PARA TAHSİLATI

Para tahsilatı konusunda ise, TEK zamanmdan kalma bazı alışkanlıklar devam ettirilmek istenilmekle birlikte Belediyelerin bir kısmı ile Resmi Ku ruluşların dışında tüm abone grupları elektrik paralarını zamanında öder hale getirilmiştir.

Kayseri ve Civarı Elektrik T.A.Ş.'de ilgisayara dayalı modern metodlarla tüketimin saptanması, tahakkuk ve tahsilatı için gerekli hazırlıklar ta mamlanmak üzeredir. Bu yeni meto dlarla endeks tesbitinden itibaren or talama 2,5 ay olan tahsilat süresi 20 güne indirilecektir.

Bunun yanında, orta gerilim siste minde 1993 yılı içinde faaliyete geçe cek olan uzaktan kumanda ve izleme

TARİFE, UY GULAMALAR VE SORUNLAR

'Uygulamada ortaya çıkan sorunlar kısaca şöyle sıralanabilir:

1 Kayseri ve Civarı Elektrik T.A.Ş.'nin eski yetki sözleşmesinin 16. maddesi gereğince, elektrik satış tarifesinin tesbiti için; Bakanlık'tan bir üye, yerel yönetimi temsilen Beledi ye'den bir üye ve Şirket'i temsilen bir üyeden oluşan bir Tarife Komisyonu kurulmaktadır. Bu komisyon Tarifeler Talimatnamesi'ne göre, Şirket'in he saplarını incelemekte, akaryakıt masrafları, personel masrafları, bakım onarım masrafları ve yatırım masraflarını çıkarmakta, ve bu mas raflara ilave olarak, yapılan işin hacmi ve günün şartlarını da dikkate alına rak bir kâr marjı kabul etmektedir. Bulunan bu meblağ, satılan enerji

170 392 E L E K T R i K MÜHENDİSLİĞİ

miktarına bölünmek suretiyle ortala ma elektrik satış tarifesi tesbit edil mekte ve Bakanlık onayından sonra da uygulamaya geçilmektedir. Bu durum diğer Şirketler Belediye Elek trik işletmeleri, ve hatta TEK için de geçerlidir.

3096 Sayılı Yasa ve bu yasaya göre 3 Ekim 1990 tarihinde çıkarılan Elek trik Tarifeleri Yönetmeliği, ve Bakan lıkla imzalanan Görev Verme Söz leşmesi'nde Tarife Bölümleri eski uygulamaya paralel olarak yeniden düzenlenmiştir. Bu sözleşmeye göre, elektrik enerjisi satış fiyatı Türkiye genelinde aynı olacaktır. Öte yandan, Türkiye Elektrik Kurumu ile imzala nan işletme Hakkı Devir Sözleşme si'nde Kurum'dan alınacak elektrik enerjisi fiyatının TEK ile Görevli Şirket tarafından ortaklaşa tesbit edilmesi prensibi getirilmiştir. Sözleşmenin bu şekilde olmasına rağmen, TEK elek trik enerjisi satış fiyatını değiştirmek istememektedir. Bu durum karşısında Görevli Şirketler dar ve sınırlandırıl mış bir alanda çok zor şartlarda ha reket etme durumunda kalmaktadır. Sözleşme'de taraflar arasında çıka cak anlaşmazlıklarda Bakanlığın hakem olarak konuyu çözeceği hük müne rağmen bugüne kadar Bakan lık tarafından konuya herhangi bir müdahele de yapılamamıştır.

Her nimet bir külfet karşılığı olduğuna göre, herhangi bir bölgeye götürüle cek hizmetin karşılığı da o yörede bulunan ve hizmetten yararlananlar tarafından karşılanması, eskiden ol duğu gibi her bölge için ayrı ayrı elektrik satış tarifesi belirlenmesi ge rekmektedir.

2 Bugünkü şartlarda bir Üretim sisteminin kurulup işletilmesi, bir da ğıtım sisteminin yenilenip genişletil mesi ve idamesi, ödenmiş sermaye ye verileceği belirtilen, sınırları Ve şartları kesin olarak bilinmeyen, bir temettü ile mümkün görülmemekte dir. Bunun içindir ki, 1984 yılından beri devamlı olarak gündemde oldu ğu halde, Çukurova Elektrik A.Ş. ve Kepez Elektrik T.A.Ş.'nin eski yetki sözleşmeleri çerçevesinde gerçe kleştirdikleri üretim tesisleri hariç, bu güne kadar Yap İşlet Devret modeli ne göre yapılmış yeni bir örnek ortaya konulamamıştır.

Uygulamalarda kararların sık sık de ğiştirilmesi, bunun yanında "Yap

İşlet Devret" deyimindeki "Devret" ifadesinin açıklığa kavuşturulmamış olması da, bu modele ilgiyi azaltan bir faktör olmuştur.

3 Yasanın ilk olarak uygulanıyor olması, bu nedenle de bir hata yapı labilir endişesi ve politik tercihlerle uygulamanın zamanla değişebileceği veya tamamen durdurulabileceği dü şüncesi ve beklentisi işlerin kısa za manda bir sonuca bağlanmasını en gellemektedir.

4 Enerji ve Tabii Kaynaklar Ba kanlığı bu konularda yapılan başvu ruları inceleyip kısa sürede bir sonuca bağlayacak yeterli sayıda eleman kadrosuna sahip olmadığı için, hazır lanan rapor ve projeler uzman kuru luşlara gönderilmekte ve görüş iste nilmektedir. Bu kuruluşlardan görüşlerin gelmesi ise uzun zaman almakta ve kimi zaman da herhangi bir görüş birliği sağlanamamaktadır. Bu durum, yatırımcıya büyük zaman kaybettirmekte, uzayan zaman aslın da çok zor olan iş şartlarını daha da zorlaştırmaktadır.

5 Konuyla ilgili Kamu kuruluşları, özel sektörün yatırım girişimini kendi alanlarına yapılmış bir müdahale ola rak görmek yerine, düzenleyici ve yönlendirici bir durumda olmalıdırlar. Bu şekilde, küçük kapasiteli üretim tesisleri kısa bir zamanda devreye girecek, ve bu Kamu Kuruluşları te ferruat niteliğinde olan dağıtım tesis lerinin işletilmesi gibi işlerden ve faa liyetlerden kurtulup programlarında bulunan daha büyük boyutlu işlerin gerçekleşmesi için fırsat kazanaca klardır.

6 Elektrik tesislerinin yapılacağı

yerlerdeki istimlak işleri daha kolay ve pratik çözümlere kavuşturularak işlerin sürüncemede kalması önlen melidir.

7 Enerji tesislerini gerçekleştirmek üzere bulunan krediler için teminat göstermek konusunda sadece bu amaç için kullanılmak üzere bir fon oluşturulması veya hazine garantisi verilmesi halinde, finansman temini daha da kolaylaşacaktır.

8 Üretim tesislerinin fizibilite hesa plarında esas alınan enerji birim fiya tının Amerikan dolarına göre hesa planması, birtakım sorunlar yaratmaktadır. Yurdumuzda inşaat maliyetlerindeki artışın doların Türk Lirası karşısındaki artışından çok daha fazla olması nedeniyle enerji birim fiyatları her yıl değişmektedir. Birim fiyat hesaplamalarının günün şartlarına göre eşkale edilmesini sa ğlayan daha esnek bir esasa göre tesbit edilmesi suretiyle Yasaya iş lerlik kazandırılmalıdır.

9 Enerji ve Tabii Kaynaklar Ba kanlığı, kadrolarını takviye ederek, bu konularda karar verecek tek muhatap ve tek merci haline gelmelidir. Bu durumda işler daha kısa sürede ve daha kolay sonuçlanacaktır.

10 Enerji dağıtım hizmetlerinin kâr amacı olmasından başka, aynı za manda bir kamu hizmeti vasfının da bulunması, bunu yapacak kuruluşla rın işin bu yönünü daima gözönünde bulundurmalarını gerektirmektedir.

Bu işleri yapmak üzere girişimde bu lunan firmaların seçiminde, firmaların bugüne kadar gösterdikleri başarı grafiği ile kurumsallaşmış olmaları, ve geçmişe ait herhangi bir hatalı da vranışlarının olmaması da tercih se bebi olmalıdır.

SONUÇ

Kişi başına elektrik enerjisi tüketimin de, henüz dünya ortalamasının yarısı düzeyinde olan ülkemizde, bütün bu olumsuzluk ve zorluklara rağmen, elektrik enerji sektöründe öncü rol oynamış, ve teşvik edildiği takdirde büyük başarılar kazanarak sanayi leşmemizde önemli katkılar yapabile cek olan özel sektörün, günümüzün teknik ve ekonomik imkanlarından da yararlanarak, Ülkemize yeni eserler kazandıracağı görüşündeyim.

392 E L E K T R i K f y 4 MÜHENDİSLİĞİ I # I