ELEKTRİK SEKTÖRÜNDE ÖZELLEŞTİRME VE ÇUKUROVA ELEKTRİK A. Ş.

ELEKTRİK 1 TÜRKİY E'DE ÖZELLEŞTİRME

SEKTÖRÜNDE 1984 yılında başlayan özelleş tirme programı, izlenmekte olan ekonomik politikaların ana he

ÖZELLEŞTİ RME VE defi olan, ekonominin dışa açıl ması, rekabete dayalı bir piyasa eko nomisinin oluşturulması, Devlet'in

ÇUKUROVA

ekonomiye müdahelesinin asgariye indirilmesi ve ekonominin genel ola rak rasyonelleştirilmesi kapsamında

ELEKTRİK A . Ş. " ele alınmaktadır. Uygulamaya konulan özelleştirme

programı ile, bir yandan mülkiyetin

tabana yayılması, diğer yandan ser

maye piyasalarının gelişmesine kat

kıda bulunulması yoluyla piyasa me

kanizmalarının daha etkin bir şekilde

işlemesinin sağlanması, bu suretle

kaynak kullanımında etkinliğin artırıl

ması ve Kamu iktisadi Teşebbüslerin

bütçe üzerindeki ekonomik yüklerinin

azaltılarak Devlet'in asli görevleri

arasında yer alan altyapı yatırımları

nın daha süratle gerçekleştirilmesinin

temini ve tasarrufların teşvik edilme

sini amaçlamaktadır.

Beşinci ve Altıncı Beş Yıllık Kalkınma Planlarında yer alan özelleştirme programı, 29 Şubat 1984 Tarih ve 2983 Sayılı Kanun, 28 Mayıs 1986 Tarih ve 3291 Sayılı Kanun ile 20 Aralık 1991 Tarih ve 473 Sayılı Kanun Hükmünde Kararname ve diğer ilgili mevzuat çerçevesinde yürütü lmek tedir.

2 ÇUKUROVA ELEKTRİK A.Ş.

Kamu kaynaklarının elektrik sektörü için yetersiz kalması sonucunda özel sektörün, elektrik sektörüne yatırım yapmasına imkan tanıyan, 3096 Sa yılı Kanun çerçevesinde kurulmuş olan Şirket'in faaliyet konusu elektrik enerjisi üretimi, iletimi, dağıtımı ve ti caretinden oluşmaktadır. ÇEAŞ ken di üretiminin yanısıra, Türkiye Elektrik Kurumu'na ait Ulusal Elektrik Siste mi'nen enerji satın almakta ve dağıtı mını yapmaktadır.

Çukurova Elektrik A.Ş. Genel Müdürlüğü (*) Bu yazı, Çukurova Elektrik A.Ş. yönetimi Rumeli Elektrik A.Ş. 'ye devredilmeden önce kaleme alınmıştır.

Şirket 3096 Sayılı Kanun ve Bakanlar Kurulu'nun 26 Eyül 1988 Tarih ve 88/13314 Sayılı kararı gereğince Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı ile imzalanan 19 Ekim 1988 tarihli Görev Sözleşmesi ile Adana, Hatay, İçel il leri ile Kahramanmaraş ilinde Sır ve Berke proje alanlarından oluşan gö rev bölgesinde elektrik üretim, iletim, dağıtım ve ticareti hizmetlerini Görevli

166 K MÜHENDİSLİĞİ

ÇEAŞ'ın iletim hattı

Antakya'dan Anamur'a kadar uzanmaktadır. 1992 yılı sonu itibarı ile

Şirketsin enerji nakil hatlarının uzunluğu

2.881 km, yeraltı şebekesinin uzunluğu ise 62,5 km'dir.

Şirket olarak yürütmek üzere hukuki bir statüye sahiptir.

3096 Sayılı Kanun ve ilgili yönetme likler ile Görev Sözleşmesi gereği bölgedeki TEK'e ait dağıtım tesisleri nin Şirket'e devri konusundaki çalış malar halen devam etmekte olup de vir gerçekleştiğinde görev bölgesin deki tüm dağıtım hizmetleri ve tahsilat Şirket tarafından yürütülecektir.

Şirket'in imtiyaz sözleşmesi çerçeve sinde, söz konusu bölgeye yalnızca ÇEAŞ enerji satmaktadır.

Şirket'in önemli özelliklerinden biri hisselerinin geniş bir tabana yayılmış olmasıdır. ÇEAŞ'nin halen 30 binin üzerinde ortağının olduğu tahmin edilmektedir. Ortaklardan TEK'e ait %25,45 oranındaki B ve C Grubu hisseler KOİ'ne devredilmiş ve bun ların bir miktarı halka arz edilmiştir. Şu anda KOİ'nin %11,50 oranında hissesi mevcut olup, bunun %11,25'i (B Grubu) satışa sunulmuştur.

ÇEAŞ 24 Aralık 1952'de halkın iştira ki ile kurulmuş olup, 1953 yılında Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı ile yapılan imtiyaz sözleşmesi gereği bölgede elektrik üretim, iletim, dağı tım ve ticareti hizmetlerini 49 yıl süre ile (2002 yılına kadar) sürdürmek üzere görevlendirilmiştir. Ancak, Şir ket'in yatırımlarını devam ettirmesini teşvik amacıyla, 19 Ekim 1988'de, 3096 Sayılı Kanun hükümleri çerçe vesinde yapılan yeni bir Görev Söz leşmesi ile imtiyaz süresi 70 yıl olarak (2058 yılına kadar) belirlenmiştir.

Bakanlığın verdiği yatırım izinlerine dayalı olarak Dünya Bankası'ndan dış kredi kullanma imkanı bulunmaktadır. ÇEAŞ'ın kullandığı krediler hazine kefaletine sahiptir.

3 İLETİM DAĞITIM TESİSLERİ VE KAY IPLAR

Şirket şu anda altı hidroelektrik ve bir termik santralında ürettiği elektrik enerjisini 154 KV'luk iletim hatlarıyla dağıtım noktalarına ulaştırmaktadır. Dağıtım noktalarında 30 KV'a düşü rülen elektrik enerjisi, TEK'e ait elektrik dağıtım müesseselerine ve doğrudan ÇEAŞ'den enerji alan müşterilere 30 KV'luk hatlarla iletil mektedir. Bu hatların tamamı Şirket'in kendi malıdır. Şirket'e ait iletim hatları modern hatlar olup, dağıtım ve iletim hatlarındaki kayıp %5 6 dolayındadır.

ÇEAŞ'ın iletim hattı Antakya'dan Anamur'a kadar uzanmaktadır. 1992 yılı sonu itibarı ile Şirket'in enerji nakil hatlarının uzunluğu 2.881 km, yeraltı şebekesinin uzunluğu ise 62,5 km'dir. Şirket'in trafolarının toplam kurulu gücü 2.092.250 kVA'dır.

Bölgenin artan enerjinin ihtiyacının tüketim merkezlerine daha emin bir şekilde taşınması ve dağıtımı ama cıyla, yeniden yapılanması veya tevsi edilmesi planlanan trafo ve dağıtım merkezleri ile enerji iletim ve dağıtım hatlarının yapılmasına 1992 yılında da devam edilmiştir.

4 BARAJ VE SANTRALLAR

ÇEAŞ'nin üretim tesisleri Seyhan Barajı ve Hidroelektrik Santralı ile başlamış ve Mersin Termik Santralı, Kadıncık I, Kadıncık II, Yüreğir, Sey han II Santralı ve Sır Hidroelektrik Santralının devreye alınması ile Ha tay, Adana ve içel bölgelerini besle yen bir şebekeye dönüşmüştür.

ÇEAŞ'nin işletmede bulunan santral larının toplam kurulu gücü 589.072 kVV'dır. Bunun 106.000 kVV'lık kısmı Mersin Termik Santralının, 483.072 kVV'lık kısmı ise hidroelektrik santral larının kurulu gücüdür. Bu tesislerin toplam ortalama yıllık üretim kapasi tesi 2.300 milyon kVVh'dir.

106.000 kW toplam kurulu güce sa hip dört üniteden oluşan Mersin Ter mik Santralı fuel oil yakıtlı olup; ilk iki ünitesi 1966'da, diğer iki ünitesi ise 1969 yılında devreye girmiştir. Ancak fuel oil yakıt maliyetinin çok pahalı olması nedeni ile bu santral halen çok düşük bir kapasite ile çalıştırılmakta dır. Çukurova bölgesine doğal gaz boru şebekesinin ulaştırılması duru munda bu termik santralın doğal gaza

çevrilmesi planlanmaktadır.

Seyhan Nehri üzerinde DSİ tarafın dan inşa edilmiş bulunan Seyhan Barajı'nın enerji üretim tesisleri ÇEAŞ tarafından kurulmuş olup, herbiri 20.000 kW kurulu güce sahip olan ilk iki ünitesi 1956, üçüncü ünitesi ise 1964 yılında işletmeye alınmıştır. Or talama yıllık üretimi 350 milyon kVVh'dir.

Toplam 70.000 kW kurulu güce sahip iki üniteden oluşan Kadıncık I Hidro elektrik Santralı 1970'de inşa edil miştir. Ortalama yıllık üretimi 315 mil yon kVVh'dir.

Seyhan Nehri sol sahil sulama kanalı üzerinde inşa edilmiş olan Yüreğir Hidroelektrik Santralı'nın kurulu gücü 6.000 kW olup, ortalama yıllık üretimi 20 milyon kVVh'dir.

Kadıncık II Hidroelektrik Santralı 56.000 kVV kurulu güce sahip tek üniteden oluşmuştur. 1974 yılında iş letmeye açılan Santral, Kadıncık I Santralı'nın mansabında inşa edilmiş beton barajdan 6.100 m uzunlukta bir tünelle su almaktadır. Ortalama yıllık üretimi 307 milyon kVVh'dir.

Ceyhan Nehri üzerinde, toplam 283.500 kW kurulu güce sahip Sır Hidroelektrik Santralı'nın yatırım ma liyeti 1991 yılı fiyatları ile 258 milyon ABD doları tutarında olmuştur. Bu harcamanın 96,6 milyon ABD dolarlık kısmı Dünya Bankası Kredisi, geri kalanı ise iç finansman tarafından karşılanmıştır.

Adana Büyük Şehir Belediyesi tara fından, şehiriçi düzenleme ve rekre asyon projesi olarak ele alınan, Sey han Kabartma Tesisi'nin inşaatına 1987 yılında başlanmış olup, 1991'in başında tamamlanmıştır. Bu tesisin devamı niteliğinde olan Seyhan II Hidroelektrik Santralı'nda kapakların kapatılması ile 500.000 M2'lik baraj gölü oluşmaktadır. Üç üniteden olu şan, toplam 7.572 kW kurulu gücü ile bu Santral, yılda toplam 33 milyon kWh enerji üretebilecektir. Seyhan II Hidroelektrik Santralı Şubat 1992'de işletmeye alınmıştır.

5. Y ATIRIMLAR

ÇEAŞ'ın yıllar itibari ile yapmış oldu ğu yatırımlar aşağıda sunulmuştur.

Berke Barajı ve

167 M Ü H E N D İ S L İ Ğ İ

Y ıllar

Toplam Y atırım (Milyar TL)

78.5

243.4

305.7

499.9

Tablo 1: ÇEAŞ'ın Yatırımları

Hidroelektrik Santralı

Berke Barajı ve Hidroelektrik Santralı, 201 metre yüksekliğinde, çift eğrilikli, ince beton kemer tipinde bir baraj ile bunun yaklaşık 2 km mansabında bir yeraltı santralından oluşmaktadır.

7,500.000 m2 baraj gölü sahasına sahip olacak Berke Barajı Türkiye'nin en yüksek ince beton kemer barajı, santral ise Çukurova bölgesinin en büyük hidroelektrik santralıdır. Sant ralda yıllık yaklaşık toplam 1.500 mil yon kWh enerji üretilebilecektir.

Ceyhan Nehri üzerinde yapımına başlanan toplam 510.000 kW gücün deki Berke Hidroelektrik Santralı'nın inşaat işleri ihalesi yapılmış, santral teçhizatlarının ihale çalışmaları halen devam etmektedir. Santralın 1996 yılı sonlarında işletmeye geçmesi plan lanmaktadır.

Berke Barajı'nın sadece inşaat mali yetinin 335 milyon ABD doları civa rında olacağı, santral tamamlandığın da ise toplam yatırımın iletim ve dağıtım hatları ile birlikte 650 milyon ABD dolarını bulacağı tahmin edil mektedir. Bunun 370 milyon ABD Doları dış kaynaklardan, 280 milyon ABD Dolarının ise Şirketin öz kay naklarından karşılanması planlan maktadır. Günümüze kadar sadece ulaşım yolu, derivasyon tüneli, mü şavirlik hizmetleri, sondaj, site inşaatı ve köprüler için 30 Eylül 1992 tarihi itibarı ile yaklaşık 250 milyar TL har canmıştır.

Projenin dış finansman ihtiyacının bir kısmını karşılamak üzere Dünya Bankası ile yapılan görüşmeler olum lu sonuçlanmış ve 270 milyon ABD Doları kredi temin edilmiştir. Kalan 100 milyon ABD Doları için ise alter

natif kredi araştırmaları sürmektedir.

Berke Barajının 1996'da bitmesi ile birlikte Şirket'in kendi ürettiği ve TEK'den aldığı elektrik oranının %50 %50 olması planlanmaktadır.

1990 1991 1992

Yönetici

30 30 30

Mühendis Şef Uzman 144 153 184

Y edigöze Barajı ve Hidroelektrik Santralı

300.000 kW kurulu gücündeki Yedi göze Barajı ve Hidroelektrik Santralı Projesinin inşaası için ÇEAŞ, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı'na baş vurmuş olup, Bakanlık'tan gerekli iz nin verilmesini beklemektedir.

6 PERSONEL

Şirket'in 1.465 personelinin 373'ü üretimde, 297'si iletim ve dağıtımda, 320'si tesis yatırımda ve 475'i diğer yardımcı (yönetici, uzman, mühendis, vs.) konularda istihdam edilmektedir ler. Yapılacak yeni yatırımlar çerçe vesinde bölümler arasında kaydırma veya yeni personel alımı yoluna gidi lecektir. Son üç yıla göre toplam per sonel sayısı, personelin kuruluş için deki ve fonksiyonlara göre dağılımı Tablo 2'de sunulmuştur.

7 MÜŞTERİLER

Şirket halen bölgedeki, belediye sı nırları içindeki kurulu gücü 500 kVV'dan yukarı olan büyük tüketiciler ile belediye hudutları dışındaki tüm

İşçi

Koruma Memuru

1.156 1.162 1.106

145 145 145 1.147 1.490 1.465

Tablo 2: ÇEAŞ Personeli

tüketicilere enerji satmaktadır. Kuru luşun en büyük müşterileri, isdemir, Sasa, Güney Sanayi, Gübre Sanayi, Petrol Rafinerisi ve Belediyeler tara fından kullanılan içme suyu pompa larıdır. Bunun dışındaki tüketiciler ile meskenlere yapılan satışlar TEK'e bağlı Dağıtım Müesseseleri tarafın dan yürütülmektedir. 500 kVV'dan yu karı alım yapan büyük tüketiciler ile belediye sınırları dışındaki tüketicilere yapılan satış anlaşmaları, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığının onayına bağlıdır.

1992 yılında Şirket müşterilerinin sektörlere dağılımı ve satışların müş teriler arasında dağılımı Tablo 3'te verilmiştir.

Sektör 1. Elektrik İşletmeleri 2.Sanayi 3.Köyler 4.Tarım Sulama 5. Resmi Daireler 6.Müteferrik 7.Hatay Defne

TOPLAM 8.Ulusal Sistem

Müşteri Sayısı

Adet

13,8

1.194

41,5

9,4

5,2

26,6

2.878

2.879

Satılan Enerji

kWh

13355.167.439

2.209.394.061

49.6

111.613.627

2,5

43.524.802

124.305.137

2,8

44.950.428

262.877.040

5,9

4.451.832.534 100,0

54.603.914

1,2

4.506.436.448 100,0

Tablo 3:1992 Yılında Müşterilerin Sektörlere Göre Dağılımı

168 392 E L E K T R İ K MÜHENDİSLİĞİ