3096 SAYILI YASNIN UYGULANMASI VE DAĞITIM HİZMETLERİNİN GÖREVLİ ŞİRKETLERE VERİLMESİ

3 O 9 6 SAY ILI Y ASANIN UY GULANMASI VE

DAĞITIM HİZMETLERİNİN GÖREVLİ ŞİRKETLERE VERİLMESİNİ ÖNGÖREN DÜZENİN İRDELENMESİ MEVCUT DÜZEN

DAĞITIM HİZMETLERİNİN GÖREVLİ ŞİRKETLERE VERİLMESİ

GİRİŞ

B ilindiği gibi, 4 Aralık 1984 Tarih ve 3096 Sayılı "Türkiye Elek trik Kurumu Dışındaki Kuru luşların Elektrik Üretimi, Dağı tımı ve Ticareti ile Görevlendirilmesi Hakkında Kanunla, elektrik enerjisi ne ilişkin birtakım hizmetlerin özel sektör eliyle yapılması öngörülmüş tür.

23 Şubat 1987 Tarih ve 19381 Sayılı Resmi Gazete'de yayımlanarak yü rürlüğe giren "Türkiye Elektrik Kuru mu Dışındaki Kuruluşlara Elektrik Enerjisi Üretimi, iletimi, Dağıtımı ve Ticareti Konusunda Görev Verilmesi Esasları Hakkında Yönetmelik" hü kümleri çerçevesinde, başvuruda bu lunan özel şirketlerin durumları Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı Enerji Dairesi Başkanlığı tarafından ince lenmiş ve

Denizli, Aydın ve Muğla illeri için AYDEM A.Ş., Eskişehir ve Bilecik illeri için TEKTAR A.Ş., Balıkesir ili için BEST A.Ş., izmir ili için SENKOM A.Ş., İsparta ili için GÖKDERE A.Ş.,

30 yıl süreyle görevlendirilmiş ve buna ilişkin 9 Ekim 1991 tarihli Ba kanlar Kurulu Kararı 25 Ekim 1991 Tarih ve 21032 Sayılı Resmi Gaze te'de yayımlanarak yürürlüğe girmiş tir. Bakanlık, TEK ve adı geçen beş şirket yetkilileriyle yapılan bir dizi ça lışma sonunda son şeklini alan "Görev Verme Sözleşmesi", imza aşamasına getirilmiş bulunmaktadır.

Şinasi ACAR ESTON, Eskişehir Beton A.Ş.

Yazıda, elektrik dağıtım sektöründe getirilmek istenilen yeni düzen irde lenmekte, esasları ve ana ilkeleri özet olarak sunulmaktadır.

Bugünkü düzende Türkiye Elektrik Kurumu (TEK), yurt düzeyine yayıl mış çeşitli yer ve güçteki termik ve hidrolik santrallarında ürettiği elektrik enerjisini, yüksek gerilim enerji iletim hatlarıyla tüketim merkezlerine taşı makta bu noktalardan orta gerilim dağıtım hatlarıyla ve yurt çapında il düzeyinde örgütlediği Müessese Mü dürlükleri kanalıyla büyük müşterileri ne ve alçak gerilim dağıtım hatları ile de tüketicilere dağıtmaktadır. Kasım 1982'de bu Müessese Müdürlükleri kurulurken, birden fazla ili içine alan görev bölgelerinde elektrik dağıtım faaliyetlerini, genel aydınlatma da dahil olmak üzere, bölgenin elektrik enerji gereksinmini karşılamayı ve hizmeti en küçük tüketiciye kadar götürmeyi bir bütünlük içinde yapma ları ve bu hizmeti yerine getirirken özel şirketler gibi çalışmaları ama çlanmıştı. Ancak, geçen 10 yılın so nunda bugün gelinen noktada, bu Müdürlükler, istenilen kalitede hizmet üretemez verimli çalışamaz duruma gelmişlerdir.

GETİRİLMEK İSTENİLEN DÜZEN

1990 yılından bu yana getirilmesi dü şünülen ve kamuoyunda "TEK'in Özelleştirilmesi" olarak sözü edilen düzen, aslında bugün için her ildeki Müessese Müdürlüklerinin yürüttüğü elektrik enerjisi dağıtımının, sözleş mede belirlenen süre içinde, bir gö revli şirket eliyle yürütülmesini öngö ren bir düzendir. Bu amaçla, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı, TEK ve bu işe talip olan ilk beş şirketin yetkilileri arasında sürdürülen bir dizi çalışma sonunda oluşturulan "Görev Verme Sözleşmesi", imza aşamasına getiril miş bulunmaktadır.

Görev Verme Sözleşmesi'ndeki ana ilkeler, özet olarak şöylece sıralana bilir:

a) Y apılmak istenen, mülkiyet devri anlamında bir özelleştirme değildir; işlerin bir bölümünün bir görevli şirket eliyle yürütülmesi dir.

Bilindiği gibi, görevli şirket sistemi, gelişmiş batı ülkelerinde verimliliği

•i C A 392 E L E K T R i K I OH MÜHENDISLIĞI

Görevli şirketler tarafından hazırlanan yatırım programlarının ve projelerinin aynen ya da değiştirilerek onayı ve reddi Bakanlığın tasarrufunda olduğu gibi, projelerin uygulamadaki kontrolü da Bakanlıkça yapılacaktır.

artırmak için özel şirketlerce dahi be nimsenmekte ve yaygın olarak uygu lanmaktadır. Sözleşme'de devredile cek tüm tesislerin TEK'in mülki yetinde kalması, yapılacak kamulaş tırmalarda taşınmazların mülkiyeti ve ayni haklarının Hazine adına tescili öngörülmüştü. Tesislerin yalnızca kullanma ve işletme hakları görevli şirkete verilmekte; bir başka deyişle, yalnızca yönetimi devredilmektedir.

b) Tüm yatırımlar plan, program ve

ihale aşamalarında, gerek kullanı

lacak kaynak, gerekse uygulama

lar bakımından sürekli olarak Ba

kanlığın

denetimi

altında

bulunacaktır.

Görevli şirketler tarafından hazırla nan yatırım programlarının ve proje lerinin aynen ya da değiştirilerek onayı ve reddi Bakanlığın tasarrufun da olduğu gibi, projelerin uygulama daki kontrolü da Bakanlıkça yapıla caktır. Yatırımların finansmanını şirket sağlayacak; ancak yapılacak yatırı mın ne kadarının özkaynak, ne kada rının kredi yoluyla karşılanacağı ko nusundaki şirket önerisi, Bakanlığın onayı ile yürürlüğe girecektir. Böyle ce, TEK'in bugünkü düzendeki hem projelendiren, hem uygulayan yönte mine göre daha ekonomik sonuçlar elde edilebilecektir.

c) Hizmet kalitesi ve çalışma ve rimliliği artacaktır.

Sözleşmede, görevli şirketlerin belirli bir süre içinde enerji kayıplarını azalt maları, hatların akım taşıma kapasi telerini azaltan reaktif enerji çekimini belli bir limitin altında tutmaları ve bir takım giderleri düşürmeleri öngörül mektedir. Bugünkü düzende mües seseler bunları sağlayıcı önlemleri alamadığı için maliyetler artmakta ; hizmet kalitesi düşmekte; ama, so

nuçta kimseden hesap sorulama makta ve zararı tüketiciler çekmekte dir. Oysa ki, görevli şirket taahhüt ve garanti ettiği iyileştirmeleri gerçekleş tirmediği takdirde, zarar etmek duru mundadır. Bunlardan başka, Bakan lığın ve TEK'in bu konuda söz leşmede öngörülmüş bulunan yaptı rımları dışında, tüketicinin hizmet ka litesi yönünden özel şirkete göstee receği tepki ve baskıların da olumlu etkiler doğuracağı kuşkusuzdur.

d) Fiyat tarifeleri Bakanlık onayına tabidir.

Sözleşmede, belirlenen esaslar çer çevesinde, şirketin görevi ile ilgili, müşterilerle yapılacak enerji satış sözleşmelerinin ilkelerinden, fiyat ta rifelerinin onayına değin, her türlü faaliyetinin sürekli olarak Bakanlığın denetiminde yürütülmesi öngörül mektedir. Şirketin işletme sermayesi ne, enflasyonun 3 5 puan üstünde bir kâr verilmesi düşünülmüştür. Şirketin sözleşmede öngörülen hususlara ay kırı davranması durumunda, Bakanlı ğın işletmeye el koyma hakkı saklı tutulmakta; tekrarı halinde Bakanlık sözleşmeyi feshetme yetkisine sahip bulunmaktadır.

TARİFE DÜZENİNİN İRDELENMESİ

TEK Genel Müdürlüğü, bugünkü dü zende elektrik enerisini her müesse se Müdürlüğüne farklı bir fiyattan satmaktadır. Örneğin, İzmit ve Bile cik'te elektrik halka en yüksek fiyatla satılmaktadır. Ek olarak, yıl içinde çeşitli nedenlerle, Müessese Müdür lüğünün kârlılık durumunu da dikkate alarak, fiyat artırımında bulunabil mektedir. Tüm bu yüksek fiyatlara karşın TEK Genel Müdürlüğü'nün, son birkaç yıldır büyük ölçüde zarar ettiği bilinmektedir. Bu kuruluşun 1991 yılı zararı 7.3 trilyon TL'dir.

Müessese Müdürlükleri, Genel Mü dürlük'ten farklı fiyatlarla satın aldı kları elektrik enerjisi fiyatına, dağıtım hizmetleri için çalıştırdıkları personel ve işçilik giderlerini, doğal olarak her ilde büyük farklılıklar gösteren bedel siz aydınlatma, enerji kayıpları, mal zeme, dışarıdan sağlanan hizmetler, amortisman, Genel Müdürlük payı vb. gibi giderleri ekleyerek, tüketiciye sundukları elektrik enerjisinin maliye tini bulmaktadırlar. Bu maliyetler her Müdürlük için önemli ölçüde farklı ol

duğu halde, elektrik, çeşitli tüketicile re değişik tarifelerle ülke genelinde eşit fiyatla satılmaktadır.

Görevli şirketlerin elektrik enerjisini farklı fiyatlara mal etmeleri sonucu, ilden ile farklı satış fiyatlarının ortaya çıkması doğaldır. Bu durumun bu günkü eşitlikçi düzene alışmış bazı tüketicilerde tedirginlik yarattığı göz lenmektedir. Gerçekten, birbirine yakın bölgeler arasındaki büyük far klılıkları, tüketicilerin tartışmasız bir şekilde kabullenerek içlerine sindire bilmeleri kolay değildir. Ama, unutul mamalıdır ki, bugün akaryakıtın ülke genelinde farklı fiyatlarla satılıyor ol ması, hiçbir tüketicide rahatsızlık ya ratmamaktadır. Kaldı ki, getirilmesi düşünülen yeni düzende tarifeler arasındaki aşırı farkların "Elektrik Enerjisi Fonu" ile dengelenmesi ön görülmüştür. Bakanlık, sosyal etken leri de gözönüne alarak, istediği yö relere destek vererek, fiyatları ayarlayabilme olanağına ve böylece de sosyal tercihler için etkili bir silaha sahip olmaktadır.

Üstelik bu tercihler, TEK'in satış fiya tını etkilemeyeceği için, yapılacak sübvansiyonlar net olarak görülebile cektir.

Aslında yeni düzende tarifeler yö nünden başka birtakım olumlu etkiler de görülebilecektir. Görevli şirketle rin, TEK'in bugünkü maliyetleri için verecekleri indirim önerileri elbette ki birbirlerinden farklı olacaktır. Öte yandan, TEK'in elektrik üretim ve ta şıma hizmetleri ile dağıtım hizmetleri birbirinden muhasebe yönünden de ayrılmış olacağından, maliyet hesa pları daha net olarak ortaya çıkacak, böylece Kurumun zarar etme neden leri daha kolay görülebilecek ve alı nacak önlemler çok kesin ve tartış masız şekilde ortaya konabilecektir.

SONUÇ

Dileğimiz, görevli şirketlerle ilgili ola rak yaklaşık 2.5 yıldır sürdürülen mevzuat çalışmalarının daha fazla sürüncemede bırakılmadan bir an önce sonuçlandırılmasıdır. Çünkü, biraz da yeni düzenin kamuoyuna yanlış tanıtılmasından kaynaklandığı na inandığımız gecikme ve savsakla malar, mevcut düzeni de olumsuz yönde etkilemekte ve çalışanlar üze rinde yarattığı huzursuzluk, verimliliği daha da azaltan bir etken olmaktadır.

392 E L E K T R İ K MÜHENDİSLİĞİ