ELEKTRİK ENERJİSİ ÜRETİM, İLETİM VE DAĞITIM ÖZELLEŞTİRİLMESİ

ELEKTRİK ENERJİSİ 1 GİRİŞ

ÜRETİM,

İLETİM VE DAĞITIM ÖZELLEŞTİRİLMESİ

D ünyada ve Ülkemizde uzun yıllar, Devletçi, karma ve serbest piyasa ekonomi il keleri tartışılmıştır. Sonuçta serbest piyasa ekonomisinin, kalkın ma, gelişme ve sanayileşmede en uygun çözüm olduğu saptanmıştır. Bu kavram, başlangıçta Amerika'da uygulanmış ve zamanla Japonya ile Avrupa ülkelerine yayılmıştır. Yıllardır Devletçi politikası ile tanınmış Sov yetler Birliği'nde bile serbest piyasa ekonomi kuralları uygulanmaya baş lanmıştır.

Başlangıçta bireylerin veya ailelerin sahip olduğu şirketlere zaman içeri sinde geniş kitleler ortak olmuştur. Bu husus Amerika'da kendiliğinden oluşurken, Japonya'da 1880 yılından sonra Devlet kendi kontrolündeki te sisleri değerinden çok düşük bir be delle, 50 yıl gibi uzun vade ile özel sektöre ve halka devretmiştir. Avru padaki ülkeler arasında Almanya'nın kalkınmada hamle yapması serbest piyasa ekonomisini uygulayarak mümkün olmuştur.

Memleketimizde özel teşebbüsün önemi Cumhuriyet ile başlar. Birinci İktisat Kongresinde alınan karar ge reği serbest piyasa ekonomi kuralla rının uygulanması için gerekli ön ha zırlıklar başlatılmıştır. Cumhuriyetin kurulmasını müteakip sermaye ve gi rişimci noksanlığı nedeniyle tüm önemli işletmeler Devlet eliyle kurul , muştur.

KİT veya özel teşebbüs Devlet tara fından kurulan işletmeler ana tüzük lerini daha sonraları hisselerini özel teşebbüse devredecek veya halka satacak biçimde düzenlemiştir. İş Bankasının, 1924 yılındaki kuruluş kanunu bu hususta en canlı örnektir.

KiT'lerin özelleştirilme isteği çok par tili dönemin başlangıcında iktidar olan Demokrat Partinin programında yer almıştır. 1950 yılından sonra, Devlet, özel girişimci ve yabancı ser maye, ortaklaşa işletmeler kurmaya başlamış ve hatta yerel ortakların ve ya yurt dışında çalışan işçilerin ço ğunlukta olduğu şirketlerin kurulması teşvik edilmiştir.

Hüseyin ARABUL

Yönelim Kurulu Başkam, Barmek Holding A.Ş. Esenboğa Yolu 23. km, Ankara

Politikacıların, zaman zaman KiT'lerin sanayileşmede bir müddet öncülük yapacağını belirtmiş olması

156 392 E L E K T R I K MÜHENDİSLİĞİ

Sıra lama Sistemler

1 TEK 2 ÇEAŞ 3 KEPEZ 4 Üretim Şirket 5 Oto Prodüktör 6 İzole Oto Prodüktör

GÜRCİSTAN İthalat Toplam Tüketime Sunulan GÜRCİSTAN NAHCİVAN ihracat Toplam TÜRKİYE Toplam Tüketimi

Üretim (Gwh) 66.381.5 1.730.0

235.0 55.0

2.969.5 480.0 259.0 259.0

72.110

200 210

71.700

Toplam Tüketim Payı %

92.6

2.4 0.3 0.1 4.1 0.7

0.4

100.6

na paralel olarak gelişmiş ve gelişmektedir.

Dünyayı yeniden keşfetmeye

çalışmak zaman kaybıdır. Uy

gulamalardan ders alarak bir

an önce Türkiye Birinci İktisat

Kongresinde alınan kararlara

uygun biçimde hareket ede

rek Devlet, KiT'leri serbest pi

yasa ekonomisinin tüm ens

trümanlarını

kullanacak

biçimde zaman kaybetmeden

özelleştirmelidir.

2 ELEKTRİK ENERJİSİ ÜRETİMİ VE TÜKETİMİNİN GELİŞİMİ

0.6 100.0

Yurdumuzda, genel sanayi leşmeye paralel olarak elekt rik enerjisi üretim, iletim ve dağıtım sistemi de gelişmiştir.

Tablo 1: Elektrik Enerjisi Üreticileri (199.•2 Yıh) Elektrik tüketimi tüketilen böl genin kalkınma göstergesidir.

na rağmen, Devletçi ekonomi taraf tarlarının ısrarları nedeniyle özelleşti rilme ve halka açılma önlenmiş ve geciktirilmiştir.

Yurdumuzda bu husus planlı kalkınma döneminden sonra kontrol altına alınmıştır. 1970 yılına kadar elektrik enerji üretiminden ETİBANK sorumlu olmuştur. Bu süre içerisinde

Cumhuriyet sonrası sıkıntısı çekilen Ulusal Enterkonnekte Sistemi oluştu

girişimci ve insan gücü bugün artık rulmuştur. 1970 yılında özel kanunla

yeterince oluşmuştur. Sermaye özel kurulan Türkiye Elektrik Kurumu, iki

teşebbüsün uygulamaya sokulması özel kuruluşu dışında (Çukurova

Elektrik A.Ş. ve Kepez Elektrik A.Ş.), tüm elektrik üretim, iletim ve dağıtım sistemini Devlet tekelinde toplamış tır.

1970'li yılların sonlarına doğru yurdu muzda enerji darboğazı nedeniyle çok ciddi kesinti ve kısıntılar yaşan mıştır. Bunun sonucunda Sovyetler Birliği ve Bulgaristan'dan elektrik enerjisi ithal edilmiştir.

1992 yılı itibariyle, Türkiye'de üretim 72000 GWh seviyesinde olup ve bu nun yaklaşık %94'ü TEK'e aittir. (Tablo 1). Kişi başına düşen enerji üretimini koruyabilmek için her yıl yaklaşık 1100 MW kurulu güç yatırı mı ve bunun 3 katı kadar yatırım ise enerji dağıtımı için gerekmektedir. Bu yatırımın parasal karşılığı 1.5 Mil yar Dolar seviyesindedir.

Türkiye'de yıllara göre kurulu güç ge lişimi TABLO 2'de, Üretim Tüketim Değişimi TABLO 3'de, TEK İletim ve Dağıtım Sistemi TABLO 4'de, 1992' Profili TABLO 5'de ve 2010 yılına ka dar kurulu güç gelişimi TABLO 6'da sunulmuştur.

Yukarıdaki Tablolar incelendiğinde, Elektrik Enerjisinin üretimi, iletimi ve dağıtımında Devletin üstüne düşen görevi 1970'li yıllardan itibaren çok

Taş

Linyit

Akar Doğal Diğer

Yıl

Kömürü Kömürü Yakıt Gaz Yakıt

Termik

Hidrolik Jeotermik Toplam

(Mw) (Mw) (Mw) (Mw) (%) (Mw) (%)

609 609 609 609 909 1.069 1.069 1.069 1.234 1.622 1.826 2.381 2.886 3.601 4.456 4.456 4.736 4.8.76

1.236

1.311

1.436

1.520

1.624

1.948

2.023 100

2.021 400

2.036 800

2.093 1.555

2.093 2.033

2.098 2.210

2.207 67.1 985 30.0 2.283 57.6 1.442 37.0 2.407 56.2 1.780 41.5 2.492 55.8 1.073 44.0 2.855 59.2 1.873 38.0 2.988 60.2 1.881 57.3 2.988 57.3 2.131 40.0 2.988 57.3 2.131 40.8 3.181 54.4 2.356 41.8 3.556 52.8 3.087 45.8 3.696 52.5 3.237 46.1 4.569 58.4 3.875 45.3 5.229 56.7 3.875 47.0 6.220 60.9 3.878 38.0 7.474 59.4 5.003 39.7 8.285 56.7 6.210 42.5 9.193 57.8 6.597 41.5 9.536 58.1 6.764 41.2

3.230

1.030

4.284

4.462

4.825

4.962

5.604

6.712

7.014

8.560

9.218

15 10.211

15 12.592

15 11.617

15 15.908

15 16.111

Tablo 2: Yıllar ve Kaynaklara Göre. Türkiye'de Kurulu Güç Arlısı

Y ıl

1973 1974 1975 1976 1977 1978 1979 1980 1981 1982 1983 1984 1985 1986 1987 1988 1989 1990 1991

Brüt Üretim

Toplam (GW h)

Artış (%)

12.425 13.477 15.623 18.283 20.565 21.726 22.522 23.275 24.673 26.552 27.347 30.614 34.219 39.695 44.353 48.049 52.043 57.543 60.219

0 8.5 25.7 47.1 65.5 74.9 81.3 87.3 98.6 113.7 120.1 146.4 175.4 219.5 257.0 286.7 318.9 363.1 384.7

Brüt Tüketim

Toplam Artış (GW h) (%)

11.814 12.846 15.127 17.721 20.047 21.121 22.226 23.223 24.961 26.904 27.887 31.376 34.055 37.656 42.317 46.030 49.367 53.236 55.700

0 8.7 28.0 50.6 69.7 78.8 88.1 96.6 111.3 127.7 136.1 165.6 188.3 218.8 258.2 289.6 317.9 350.6 HA.

ithalat (GW h)

96 332 492 621 1.044 1.341 1.616 1.773 2.221 2.653 21.42 777 572 381 559 176 HA.

İhracat (GW h)

906 HA.

Tüketim/Kişi

Toplam Artış (KW h) (%)

317 21.66

321 41.88

480 55.21

441 60.28

452 61.10

459 65.70

484 74.71

505 82.31

511 81.48

563 103.25

591 113.76

622 124.55

693 150.18

727 162.45

779 181.20

816 194.50

Tablo 3: Yıllara Göre Elektrik Enerjisi Üretim ve Tüketimi

Gerilim (kw)

TRANSFORMATÖR MERKEZLERİ

Merkez Transformatör Güç

(MVA)

İLETİM TOPLAMI

DAĞITIM TOPLAMI

56 2

496 128 682 95.657 96.339

0.730 330

18.488 1.044

28.552 19.983 48.535

Tablo 4: TEK İletim ve Dağılım Sistemi 1990.

İLETİM ve DAĞITIM HATLARI

Hat Uzunluğu (km)

8829.4 87.5

19799.5 1646

29.862 499.847 522.680

yoğun biçimde yaptığı ve tüm köylere elektrik ulaştırdığı görülmekte dir.

Son 10 yılda gelişen ve değişen ekonomik ve sosyal yapı yurdu muzda şehir nüfusu nun artmasına sebep olmuş ve şehir şebe kelerinin yetersiz kal ması elektrik enerji da ğıtımı yönünden çok ciddi sıkıntılar yarat mıştır. Bu nedenle, ye ni düzenlemeler veya iyileştirme programları nın planlanması gereği ortayaçıkm ıştır.

3 TÜRK ELEKTROMEKANİK SANAY İNİN GELİŞİMİ

Türk Elektromekanik Sanayii enerji üretim ve tüketimine paralel olarak gelişmiştir. Bir ülke'de kullanılmayan teçhizatın üretimi dü şünülemez. Bu neden le, ciddi elektromeka nik teçhizat üretimi 1950'li yıllardan sonra başlamıştır. İlk yatırım larda Devlet, özel sek " tor ve yabancı serma ye ortaklaşa çalışmış, zaman içerisinde özel Sektör konuya ağırlığı nı koymuştur. Bu ne denle, Devlet elindeki sermaye paylarını ya vaş yavaş özel teşeb büse devretmeye baş lamıştır.

ELEKTRİK ENEJİSİ ÜRETİMİ (MWh) TOPLAM KURULU GÜÇ (MW) TRAFO MERKEZLERİ KURULU GÜCÜ (MVA) İLETİM DAĞITIM HATLARI UZUNLUĞU (km) • PUANT GÜCÜ (Aralık 1990) (MW) SATILAN ELEKTRİK ENERJİSİ (GWh) 1990 YILI YATIRIMI HARCAMASI (USS) PERSONEL SAYISI DAĞITIM MÜESSESESİ SAYISI MÜŞTERİ SAYISI

Tablo 5: Türkiye Elektrik Kurumu (TEK) Profili 1990.

52.854 44.722

529.680 8.671

44.621 1.604.087.594

68.049 70

14.488.240

1993 yılı itibariyle Tür kiye, gelişmiş elektro mekanik endüstrisiyle, yeni santrallar, trans formatör merkezi, ile tim ve dağıtım yatırım ları için gereken mal zeme ve teçhizatın he men hemen tamamını kendi üretimiyle sağlı yabilecek bir durumda dır. Ayrıca, Türkiye, hidrolik ve termik sant ral inşaatlarını anahtar teslimi yapabilecek ka

158 392 E L E K T R I K MÜHENDİSLİĞİ

Y IL

1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1996 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010

TERMİK

9.732

56.4

10.176

53.9

10.649

51.2

11.718

51.5

12.582

50.8

13.440

15.040

48.3

16.693

18.223

50.2

19.975

52.2

21.838

23.951

26.403

54.2

29.019

56.0

31.556

56.8

34.437

58.6

37.662

60.3

40.558

61.1

43.466

62.5

47.325

63.2

HİDROLİK

7.520

43.6

8.690

46.1

10.161

48.8

11.040

48.5

12.179

49.2

14.470

16.120

51.7

16.942

18.045

49.8

18.287

47.8

21.521

45.8

22.774

44.0

24.014

43.2

24.297

41.4

24.751

39.7

25.829

38.9

26.058

37.5

27.586

36.8

17.252 18.866 20.810 22.758 24.761 27.910 31.160 33.635 36.268 38.262 43.359 46.281 48.733 51.793 55.570 58.734 62.413 66.377 69.524 74.911

Tablo 6: Türkiye'de. 1991 2010 Yılları Arasında Kurulu Güç Gelişim Tahmini.

pasite bir teknoloji ve makina parkı na sahiptir.

Türkiye'de üretilen elektromekanik malzeme ve teçhizat gelişmiş ülkeler dahil bütün dünya ülkelerine ihraç edilmektedir. 1992 yılı sonu itibariyle 800 Milyon dolara yaklaşık ihracatın gerçekleştirilmiş olması ve Yurdu muzdaki üretim, iletim ve dağıtım ya tırımlarının %70'inin yerli üretimle karşılanması sektörün yapısı için önemli bir göstergesidir.

4 ELEKTRİK SEKTÖRÜNÜN ÖZELLEŞTİRİLMESİ

Elektrik enerji sektörünü diğer sek törlerden ayırmak mümkün değildir. Bu sektörün Dünyada özelleştirilme si ile ilgili çalışmalar son yıllarda yo ğunlaşmıştır. Japonya, İspanya'da tamamen özelleşen elektrik, Belçika, Almanya, Hollanda, İtalya, G.Kore, İsveç, İngiltere ve Şili'de büyük bir çoğunlukla özelleştirilmiş ve özelleş tirilmektedir.

Yurdumuzda bu sektördeki özel te şebbüs ve KİT farkı Çukurova Elekt

rik A.Ş. ve Elektrik A.Ş. Kepez uygu lamaları ile kendini kanıtlamıştır. Dünyadaki ve yurdumuzdaki geliş meleri yakından izleyen siyasi ikti darlar elektriğin özelleştirmesini ve serbest piyasa ekonomisinin kuralla rına uygun çalışmasını 1980li yılların başından itibaren düşünmeye başla mıştır. Avrupada elektrik enerji üreti mi, artan rekabet ve endüstrinin ye niden yapılanması ve yerli piyasalarda yeni katılımcıların çoğal ması sonucu yoğun bir değişim süre cine girmiştir. Yıllar boyu, elektrik bir kamu gereksinimi olarak kabul edil miştir. Oysa bugün serbest rekabete dayalı fiyatlar üzerinden sağlanan ti cari malzeme olmuştur. Bu nedenle, sektörde,

— Maliyet indirme stratejileri,

— Genel Giderlerin en alt düzeye in dirilmesi,

— Verimliliğin ve kalitenin artırılması,

— Planlanan karlılığın elde edilmesi için yönetimsel ilgi yoğunlaşmıştır.

Yurdumuzdaki ekonomik gelişmeleri dünyadan soyutlamak mümkün de ğildir. Başlangıçta girişimci, kaynak ve bilgi noksanlığından dolayı öncü görevi yapan Devlet kuruluşları ve KiT'lerin gelişen ve değişen ortamda aynı sorumluluğu devam ettirmesi ül ke ekonomisine yük yaratmış ve bu örgütleri, zarar eden kuruluşlar hali ne dönüşmüştür. TEK de bu kuruluş lardan biridir. Esasen TEK'in kuruluş Kanunu, serbest pazar ekonomisi kurallarına da aykırıdır. Yapısı itiba rıyla, siyasi karar organlarına bağımlı ve devamlı etkilenen güdümlü finans yönetimi, verimliliği artıracak moti vasyondan yoksun istihdam yönetimi ile TEK ülke ekonomisi etkileyecek boyutta zarar eden bir kuruluş haline dönüşmüştür.

KİT ve bağlı kuruluşlarının gün geç tikçe pazar ekonomisine ters düşme ye başlamasını ve Dünyadaki olumlu gelişmelerin gerisinde kalmasını dik kate alan siyasi güçler, 1980'li yılla rın başlarında yeni düzenlemeleri ge rekli görmüşler ve serbest piyasa ekonomisine geçiş için ciddi kararlar

almışlardır. Bunun sonucunda da, it halat serbestleşmiş, ihracatta ciddi gelişmeler olmuş, serbest fiyat oluş turulması sağlanmış, Türk Parasını Koruma Kanunu değiştirilmiş, yaban cı sermaye girişi özendirilerek hızlan dırılmış, ve Kamu Kuruluşlarının özel leştirilmesi belli bir disiplin altına alınmıştır.

Elektrik sektöründe ise, 4 Aralık 1984 tarihinde yayınlanan 3096 Sa yılı Yasa ve yönetmelikleri ile serbest pazar ekonomisine ilk ve programlı adım atılmıştır. Böylece, elektrik üre timi, iletimi ve dağıtımında Devlet te keli kaldırılmıştır. Bu aşamada özel sektöre sadece işletme görevi veril mekte ve mülkiyet hakkı devlette kal maktadır.

3096 Sayılı Kanunun çıkmasından bu yana;

— Yap işlet devret modeline uygun üretim tesisi için girişimciler yatırım yapmaya başlamış ve firmalar otop rodöktör olarak hizmet vermeye baş lamıştır.

— İmtiyaz hakkı verilerek üretim, iletim ve dağıtım görevi yapan Çuku rova Eletrik ve Kepez'i dikkate almaz isek,

Dağıtım konusunda, 1.3.1990 tarihin de Kayseri ve Civarı Elektrik A.Ş. ile,

1.9.1990 tarihinde Aktaş Elektrik Ti caret A.Ş. ile Enerji Bakanlığı arasın da görev sözleşmeleri imzalanmıştır. Kayseri ve Aktaş halen toplam 3 mil yar kwh'ı aşkın enerjinin dağıtımını yapmaktadır.

Uygulamada görülen aksaklıklar dik kate alınarak Görev sözleşmesinde değişiklikler yapılarak 25 Ekim 1991 tarihinde Bakanlar Kurulu Kararı ile 5 yeni şirkete daha işletme hakkı veril miştir.

Aynı tarihlerde yapılmış olan genel seçim propoganda konuşmalarında elektrik enerjisi dağıtım çalışmaları politik platforma çekilmiştir. 20 Ekim 1991 genel seçimlerinden sonra olu şan yeni koalisyon Hükümetinin Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı Elektrik enerjisi dağıtımı ile ilgili Gö rev Sözleşmesi'ni yeni baştan incele meye karar vermiştir. Bu amaçla Ba kanlık bünyesinde oluşturulan özel bir grup, katılımcı düşünce ile çalış malarını tamamlamış ve sözleşme

Söz konusu dağıtım şebekesinin ıslahı ve serbest pazar ekonomisi ilkeleriyle uygun biçimde işletilmesi artık zorunlu bir hale gelmiştir. Akılcı ve rekabetçi bir yapı içerisinde bu sistemi

Devlete yük olmaktan kurtarmak dağıtım müesseselerim özelleştirmek Türk ekonomisine ciddi katkı sağlıyacak ve bu sektörün yeıtiden yapılanma sürecini başlatacaktır.

yapma aşamasına gelmiştir. Türki ye'de elektrik enerji üretimi, iletimi ve dağıtımı özelleştirilmesinin tartışılma sı artık geride kalmıştır. Ancak uygu lamanın Türkiye geneline yaygınlaş ması da çok gecikmiştir. İngiltere çok daha sonra başlamış olmasına rağ men elektriğin özelleştirilmesinde bu gün çok ileri bir noktaya gelmiştir.

5— TÜRKİY E'DE ELEKTRİK ENERJİ DAĞITIMI İLE İLGİLİ ÖZELLİŞTİRME ÇALIŞMALARI

Yurdumuzda nüfus artışının yük sek olmasının yanısıra kırsal kesim den kent merkezlerine insan gücü hareketi çok ciddi boyutlardadır. Planlanan Nüfusun iki üç katına çı kan büyük şehir merkezleri ile turistik kentlerin elektrik enerji dağıtım şebe keleri yamalı bohçaya dönmüştür.

Söz konusu dağıtım şebekesinin ısla hı ve serbest pazar ekonomisi ilkele rine uygun biçimde işletilmesi artık zorunlu bir hale gelmiştir. Akılcı ve rekabetçi bir yapı içerisinde bu siste mi Devlete yük olmaktan kurtarmak dağıtım müesseselerini özelleştirmek Türk ekonomisine ciddi katkı sağlıya cak ve bu sektörün yeniden yapılan ma sürecini başlatacaktır.

Özelleştirmenin tam anlamıyla mülki yet değişikliği olmadığı, rekabetçi bir ortamın oluşması ve gelişmesi için

kurumsal ve hukuki bir düzenleme olduğu bilinen bir gerçektir.

Türkiye bu konuda modelini 3096 Sayılı Yasa ve yönetmeliklerle oluş turmuştur. Ancak, görev verme söz leşmesindeki ilk düzenlemelerdeki noksanlıklar AKTAŞ VE KAYSERİ uygulamalarında birtakım aksamalar yaratmıştır. Bu ise, topluma çarpıtıla rak yansıtıldığı için konunun gelişme si gecikmiştir.

Konuya açıklık getirebilmek için 3096 Sayılı Kanun ve eklerini, yönet melik ve Görev Sözleşmesinin özü nün bilmekte yarar vardır.

6 — Y ASAL DÜZENLEMELER

6 . 1 4 Aralık 1984 tarihinde 3096 Sayılı Kanun ile elektrik enerjisi üreti mi, iletimi, dağıtımı ve ticaret görevi için özel şirketlere izin verilmiştir.

6.2 4 Eylül 1985 tarih ve 85/9799 Sayılı Yönetmelik ile özel sektöre üretim tesisi kurma ve işletme izni verilmesi hakkında esaslar belirtil miştir.

6.3 4 Eylül 1985 tarih ve 85/9800 Sayılı Yönetmelik ile Türkiye Elektrik Kurumu dışındaki kuruluşların görev lendirilecekleri bölgeler açıklanmıştır.

6.4 23 Şubat 1987 tarih ve 87/ 11488 Sayılı Yönetmelik ile "Türkiye Elektrik Kurumu dışındaki kuruluşla ra Elektrik Enerjisi Üretimi, İletimi, Dağıtımı ve Ticareti konusunda Gö rev verilmesi" hakkında esaslar belir tilmiştir.

6.5 6 Eylül 1989 Tarih ve 89/ 14345 Sayılı Karar,

8 Mart 1990 tarih ve 90/125 Sayılı Karar,

15 Eylül 1991 tarih ve 91/2121 Sayılı Karar,

12 Ekim 1991 tarih ve 91/2300 Sayılı Karar, ile 85/9800 Sayılı Karara eklemeler yapılmıştır.

6.6 15 Mart 1990 tarihinde Elektrik Enerji Fonu kurulmuştur. 3096 Sayılı Kanunun uygulanması ile ilgili araş tırma, geliştirme etüd, proje, denetim faaliyetleri ile kurulacak tesislere fi nansman yönünden destek ve elek tirk enerji fiyatlarında istikrar sağla mak amacıyla tüzel kişiliğe haiz

160 392 E L E K T R I K MÜHENDİSLİĞİ

Elektrik Enerji Fonu kurulmuştur.

6.7 3 Nisan 1991 Tarih ve 91/ 1630 Sayılı Yönetmelik Elektrik Enerji Fonu Yönetmeliği, yürürlüğe girmiştir.

6.8 Görev Şirketlerine yetki veril mesi ile ilgili olarak;

6.8.1. 23 Haziran 1989 Tarih ve 89/14305 Sayılı Kararla:

1 Görev Bölgesi: ÇUKUROVA ELEKTRİK A.Ş.

2 Görev Bölgesi: KEPEZ VE AN TALYA HAVALİSİ ELEKTRİK SANT RALLERİ T.A.Ş.

3 Görev Bölgesi: KAYSERİ VE Cİ VARI ELEKTRİK T.A.Ş.

6.8.2. 24 Ağustos 1989 tarih ve 14393 Sayılı Karar ile İstanbul İli Anadolu yakasında AKTAŞ ELEKT RİK TİC. A.Ş.

6.8.3. 25 Ekim 1991 Tarih ve 91/ 2325 Sayılı Karar ile,

4 Görev Bölgesi: AYDEM Güneybatı Anadolu Enerji Sanayi ve Ticaret A.Ş.

6 Görev Bölgesi: GÖKDERE Elektrik A.Ş.

7 Görev Bölgesi: TEKTAR Elektrik

Üretim, İletim, Dağıtım ve Ticaret A.Ş.

11 Görev Bölgesi: BEST Balıkesir Enerji Sanayii ve Tic. A.Ş.

18 Görev Bölgesi : SENKOM Ener ji Kominikasyon Üretim, İletim, Dağı tım, Sanayi ve Ticaret A.Ş.

görevlendirilmiştir.

6.9 7 Ocak 1993 Tarih ve 92/3872 Sayılı Karar ile görev bölgelerinde değişiklik yapılarak her il bir görev bölgesi olmuştur.

7 ÖZELLEŞTİRME MODELİNDEN BEKLENTİLER

Yukarıdaki yasal düzenlemeler ince lendiğinde elektrik enerjisinin üretim, iletim ve dağıtım ve ticareti ile ilgili ciddi yasal düzenlemelerin yapıldığı ve konunun artık kamuoyu tarafın dan kabul edilebilir bir olgunluğa eriştiği gözlenmektedir.

Kanun ve Yönetmeliklerin uygulama ya sokulması ile,

Her görev bölgesi ayrı bir işletme olacaktır,

Görev şirketlerine işletme hakkı devredilecek fakat mülkiyet Devlette kalacaktır,

Görev şirketi yatırımları yapacak ve

bu yatırım maliyetini enerji tarifesine yansıtacaktır,

Görev şirketinin teknik ve idari yete neğine bağlı olarak farklı bir maliyet ve farklı satış fiyatı oluşabilecektir,

Görev şirketi, koyduğu sermaye ile bilgi ve becerisinin (know how) karşılığını kâr olarak alacak ve bu kârdan devlete vergisini verecektir,

Bu nedenle, Görev Şirketinin Bakanlık ve TEK ile yapacağı sözleşmelerde,

1 Uzun vadeli elektrik enerji plan lama çalışmalarında üstleneceği gö revlerin belirtilmesi,

2 Her yıl eklenen ve yenilenen de vamlı ve asgari beş yıllık bir yatırım programına sahip olması,

3 Kaçak ve bedelsiz aydınlatma değerlerinin tartışılması ve ıslahı için program yapılması,

4 Kayıpların çok açık ve net olarak saptanıp ıslahı ile ilgili programın ya pılması,

5 Görev şirketinin yatırdığı serma yenin geri ödenmesini sağlıyacak "Reel Temettü"nün tarifi,

6 Kredi ve özkaynak kullanarak kayıp ve kaçakları azaltacak yatırım ların özendirilmesi,

7 Verimliliği artıracak çalışmalar yapılması ve bu çalışmalardan elde edilecek menfaatin paylaşılması,

8 Üretim, iletim ve dağıtımda geliş miş ülkelerdeki işletme standardları na ulaşılması,

9 Kuruluşu aşırı istihdama zorla madan devredilecek personelin, tüm özlük haklarının korunmasının sağ lanması,

10 Maliyeti düşürücü çalışmalara prim verilmesi,

11 Tahsilat ve ödemenin zamanın da yapılması ve erken ödemeye/ tahsilata prim verilmesi,

12 Özelleştirmeyi hızlandıracak düzenlemelerin yapılması,

13 TEK'in dışında işletme sorum luluğu almış Görev Şirketlerini güç lendirmek ve gelecekte üretim ve da ğıtım sorumluluklarını mülkiyeti ile birlikte üzerine alacak bir yapıya ula

161 392 E L E K T R I K

MÜHENDİSLİĞİ

Elektrik enerjisinde personel harcamaları yatının dışındaki maliyetin içinde % 75 civarındadır. Bu nedenle, insan gücünün planlaması ve istihdamı, elektrik enerji dağıtımında çok önemli bir maliyet kalemidir. Bu konuda, özel sektörün bağımsızlığı ve dinamizmi çok önemlidir.

şacak biçimde düzenleme yapılması ve bu düzenlemenin Serbest piyasa ekonomisi kuralları içinde süratle uy gulanması.

konularının bulunması gereklidir.

8 GÖREVŞİRKETl'NİN TEMEL SORUMLULUKLARI :

Sorumluluk yüklenmiş olan özel şir ketlerin;

• Dağıtım şebekelerinin ıslahı,

• Yeni şebekelerin yapılması,

• Müşteri ilişkileri,

• İletim ağı ilişkileri,

• Üreticilerle olan ilişkiler,

• İnsan gücü planlaması, konularında yoğun çalışmalar yap ması gerekecektir.

Özelleştirmeden sonra yapılacak ya tırımlarda, değişik şirketlerin farklı standartlar ve farklı malzemeler kul lanması, özelleştirilen birimlerin bir leştirilmesi, başkasına devri sırasın da hizmetin kalitesi yönünden birtakım sakıncalar doğuracaktır.

Uygulanacak standartlar ve kullanı lacak malzemenin özellikleri tüm ül ke düzeyinde aynı nitelikte olmalıdır.

Elektrik enerjisinin istenilen ölçüde

sürekli ve güvenilir bir şekilde sağ lanması yönünde çaba gösterilmeli dir.

İçice girmiş çok sayıda farklı kurulu şun uyum içinde çalışmaları sağlan malıdır.

Bakım, onarım ve yenileme çalışma ları koordine edilmelidir.

Yeterli enerji sağlamak için yeni yatı rımlarplanlanmalıdır.

Uygulanacak fiyat politikası ile tüketi ci, dağıtıcıya karşı, dağıtıcı da üretici ye karşı korunmalıdır.

Ölçme ve faturalama sistemlerinde bir Standardizasyon sağlanmalıdır.

Yukarıdaki açıklamaların ışığında karşımıza aşağıdaki noktalar çıkmak tadır.

İleriye yönelik yatırım projeksiyon larının yapılması ve bunun ışığında yeni üretim tesisleri, iletim ve dağıtım hatlarının planlaması,

Bu planların projelendirilmesi, programlanması, ihalelerinin yapıl ması ve gerçekleştirilmesi,

Sistemde verimliliği ve güvenilirli ği artırıcı önlemlerin alınması,

Üreticilerin mümkün olduğu kadar fazla tüketiciye, rekabet şansını kay betmeden ulaşmasını sağlayacak optimum bir iletim ağı yapısı,

Güvenilir ve kesintisiz bir işletme nin sağlanması,

Dağıtıcıya ve tüketiciye enerjiyi alacağı kuruluşu seçme hakkının ta nınması,

Sistem içindeki grupların birbirine karşı korunması, anlaşmazlıkların çö zülmesi,

Rekabetin denetlenmesi.

Bütün bu sorunların çözümü özelleş tirilmiş sistemin problemsiz çalışma sının temelidir. Bu sorunların sadece özelleştirmede görev alan şirketler tarafından çözülemesi mümkün de ğildir. Bu konularda oluşturulacak bir çatı örgütü, ki bu TEK'in özelleşme den sonraki yeniden yapılanması ile ortaya çıkacak olan örgüt olacaktır, bağımsız ve yetkili olarak çalışmalı dır. Böyle bir örgüt kurulmadan yürü tülecek özelleştirme çalışmalarından birçok sorunlar doğacak ve bu so

runlar yüzünden özelleştirme, kendi sinden beklenen yarar yerine büyük zararlar getirecektir.

9 — SONUÇ

Serbest pazar ekonomisinin kabul edildiği Türkiye'de elektriğin özelleş tirilmesi, genelin sadece bir parçası dır. Yap işlet devlet ve işletme hakkı nın tanınmasına yönelik kanun ve yönetmeliklerle bir model oluşturul muş ve uzun bir süredir kamuoyun da tartışılmıştır.

Haksız kazanç ile kâr birbirine karış tırılmamalıdır. Kâr ve prim beraberin de gelişmeyi, büyümeyi ve yeni tek nolojileri getirir. Elektrik Enerjisinin dağıtımı ile ilgili özelleştirmede olu şan karşı güçlerine siyasi güçle karşı konulmaması konunun hızlı gelişme sini önlemiştir.

Elektrik enerjisinde personel harca maları yatırım dışındaki maliyetin içinde %75 civarındadır. Bu nedenle, insan gücünün planlaması ve istih damı, elektrik enerji dağıtımında çok önemli bir maliyet kalemidir. Bu ko nuda, özel sektörün bağımsızlığı ve dinamizmi çok önemlidir. Örneğin, tek yanlı bir biçimde eleştiriye tutulan Anadolu yakasında istihdam edilen personel başına düşen enerji satışı, 1991 yılında 4 Milyon kwh iken, Ru meli yakasında 2 Milyon kwh olmuş tur. Eşdeğer enerji tüketim değerleri ne sahip biri TEK'çe diğeri özel sektörce işletilen Konya ve Kayse ri'de 1991 verilerine göre insan gücü maliyetleri ise 102 milyar, ve 47 mil yar TL'dir.

Elektrik Enerji dağıtımımızda önemli bir maliyet kalemi de kayıp ve kaçak lardır. Türkiye genelinde kayıp ve ka çakların %20 seviyesine yaklaştığı bir gerçektir. 70 Milyar kwh tüketim dik kate alındığında bu kayıplarda %10'luk bir iyileştirme ile yılda 3.5 Mil yar Dolar civarında tasarruf elde edile bileceği kolayca görülebilir. Bu meb lağ ile tüm dağıtım sisteminin devlete yük olmadan ıslahı mümkündür.

Akıllı bir yönetimle, Devletin taşıdığı ekonomik yük azaltılacak, kalite, enerji kullanım talebini artıracak, ve sanayi canlanacaktır. Böylece ihra cat olanakları artacak, ve kalitesiz elektrik enerjisinin ülke ekonomisine olan olumsuz etkisi ortadan kalka caktır.

162 392 E L E K T R I K MÜHENDİSLİĞİ