ELEKTRİK SEKTÖRÜNÜN ÖZELLEŞTİRİLMESİ

GİRİŞ

E lektrik sektörünün özelleştiril mesi Türkiye ve diğer ülkeler için yeni bir konu değildir. Türkiye 1902 yılından beri, yani 90 yıldır, çeşitli deneyimlerden geçmiş, bu konuda yeterli bilgi biriki mi ve tecrübesi olan bir ülkedir.

ELEKTRİK SEKTÖRÜNÜN

ÖZELLEŞTİRİLMESİ

ÖZET

Türkiye'de Elektrik sektörünün özelleştirilmesi yeni bir konu değildir. Çalış malar ve tartışmalar 1902 yılından beri süregelmiştir. Değişik zamanlarda değişik yaklaşımlarla, bazen tam devletçilik, bazen de sulandırılmış devlet çilik, bazen liberale yakın çözümler ortaya atılmış ve denenmiştir.

1902 yılında Tarsus'da, bir yabancı nın kurup işlettiği ve kasabaya elek trik verdiği ilk teşebbüs tam bir özel sektör niteliğindedir.

Macar GANZ Anonim Şirketi ile Ban que Generale de Credit ve Banque de Bruxellese'nin ortak olarak kurdu kları Osmanlı Anonim Elektrik Şir ket'inin kurduğu Silahtarağa Santra lından istanbul'a ilk olarak 11 Şubat 1914 de elektrik verildi. Bu şirket, im tiyazlı bir özel şirket olarak 1 Temmuz 1938 tarihine kadar varlığını sürdür müş ve bu tarihte kamu tarafından satınalınarak devletleştirilmiştir. Bu rada, uygulanılan model yap, işlet ve imtiyaz süresi sonunda devret mode lidir.

Daha sonraları, 1923 1945 yılları arasında izmir, Ankara, Adana, Bursa, Gaziantep ve Tekirdağ gibi şehirlerin elektriğe kavuşmaları için birtakım elektrik şirketlerine yetkiler verilmiştir. Ancak, zaman içinde bu şirketler devletleştirilmiştir. Diğer yandan kamuya ait sanayi kuruluşla rı, kendi ihtiyaçlarını karşılamak için otoprodüktör santrallar kurmuşlardır.

Bir yandan Etibank, diğer yandan DSİ, iller Bankası, Belediyeler santral kurup işletir ve elektrik satar duruma geldiler.

1952 Kuzeybatı Elektriklendirme, 1953 de Ege Elektrik Anonim Şirketi, 1953 yılında Çukurova Elektrik Ano nim Şirketi, 1956 yılında da Kepez ve Antalya Havalisi Elektrik santralları Anonim Şirketinin kurulması yoluna gidildi. Kuzey Batı Anadolu Elektri klendirme Ortaklığı kurulamadı, da ğıldı.

Kâmil TOKTAŞ

TEMSAN, ÇEAŞ. TEK Eski Genel Müdürü, EN TEKNİK ENERJİ TESİSLERİ VE TİCARET A.Ş. Yönetim Kurulu Başkam

Ege Elektrik Şirketi başarılı olamadı, tasfiyesine karar verildi. Çukurova Elektrik A.Ş. ve Kepez A.Ş. bugüne kadar başarılı bir şekilde faaliyetlerini sürdürdüler.

1968 1972 yıllarını kapsayan ikinci beş yıllık planda yer alan birinci nü kleer santral gerçekleşemedi.

101 392 E L E K T R i K

MÜHENDİSLİĞİ

Köy ve Belediye elektrik tesisleri ve işletmeleri TEK'e devredildi ve özel sektöre, bir süre ile tahdit edilmeksizin elektrik üretim tesisleri kurma ve

Türkiye Elektrik Kurumuna satma imkanı verildi. Bu model, aslında bir yap işlet modeliydi, santralın Devlete devri diye bir konu yoktu.

1970 yılında 1312 sayılı kanunla TEK kuruldu, ilk etapta, Etibank'ın, DSİ'nin ve İller Bankasının elindeki santrallar ve elektrik iletim şebekeleri TEK'e devredildi. Daha sonrada belediyele rin ellerindeki santrallar TEK'e devre dildi fakat elektrik dağıtım şebekeleri mahalli idarelerde kaldı. Çukurova Elektrik A.Ş. ve Kepez Elektrik A.Ş. varlıklarını sürdürmeye devam ettiler.

1312 sayılı TEK kanunu uygulamada büyük faydalar sağladı, ancak bunun yanında bazı mahzurları da berabe rinde getirdi. Çukurova Elektrik A.Ş. yeni hidroelektrik santrallar kurmak istiyordu, bununla ilgili olarak 1976 yılında Bakanlar Kurulunun iznini de aldı, fakat bu defa TEK, üretim tesis leri tekelinin kendisine ait olduğunu ileri sürerek Danıştaya başvurdu. Bakanlar Kurulu Kararını iptal ettirdi, ve davayı kazandı. Hükümetler özel sektörün katkısını sağlayacak yeni düzenlemeleri gerçekleştirecek poli tik bir ortamı bir türlü bulamıyordu ve 1972 yılından 1984 yılına kadar deği şik ölçüde elektrik kesinti ve kısıntıları yapıldı. Devlet bir yandan elektrik ar zını yeterli düzeye çıkaramıyor, diğer yandan Çukurova Elektrik A.Ş.'nin yeni santrallar kurmasını engelliyor du.

9 Eylül 1982 tarih ve 2705 Sayılı Ka nunla Belediyelerin elektrik işletme ciliğine son verildi. Köy ve Belediye elektrik tesisleri ve işletmeleri TEK'e devredildi ve özel sektöre, bir süre ile tahdit edilmeksizin elektrik üretim te sisleri kurma ve Türkiye Elektrik Ku rumuna satma imkanı verildi. Bu

model, aslında bir yap işlet modeliy di, santralın Devlete devri diye bir konu yoktu. Bu kanuna göre, ilk baş vuruyu, merkezi Kayseri'de bulunan Yurttaşlar Anonim Şirketi 13MW'lık TOHMA Hidroelektrik Santralı için yaptı, gerekli izni aldı, ancak tesislerin yapımı için gerekli projeye ve finans man temini çalışmalarını verilen süre içerisinde tamamlayamadığı için, santral kurma izni iptal edildi.

4 Aralık 1984 gün ve 3096 Sayılı TEK dışındaki kuruluşların elektrik üretimi ve ticareti hakkında kanun ile 29 Şubat 1984 gün ve 2983 Sayılı, Ta sarrufların Teşviki ve Kamu Yatırım larının, Hızlandırılması Hakkındaki Kanun, yabancı sermaye dahil, özel sektöre, süresi ile sınırlı olmak üzere elektrik üretimi, iletimi, dağıtımı ve ti careti için tesis kurmayı, işletmeyi ve TEK'e ait tesisleri devralıp işletmeyi mümkün kıldı.

Daha sonra 3096 Sayılı Kanun 19 Aralık 1984 Gün ve 18610 Sayılı Resmi Gazetede yayımlandı.

3096 SAY ILI KANUN VE UY GULAMALAR

3096 Sayılı Kanundan daha önce çı kartılan 2983 Sayılı, Tasarrufların Teşviki ve Kamu Yatırımlarının Hız landırılması Hakkındaki Kanuna ait Bakanlar Kurulu Kararına dayalı yö netmelik 27 Ağustos 1984 de kabul edildi. Bugüne kadar, 3096 Sayılı Kanuna ilişkin veya dolaylı bağlantılı bir çok kanun, Bakanlar Kurulu kara rına dayalı yönetmelik ve kanun kuv vetinde kararname çıkarıldı.

16 Ağustos 1985 tarih ve 85/9799 Sayılı Yönetmelik genelde TEK dışın da kalan elektrik üretimini düzenli yordu. Bu düzenlemede bölgesel olarak, elektrik üretimi, iletimi ve da ğıtımı yapabilen görevli şirketler ile noktasal olarak üretim yapabilen üretim şirketleri ile kanunda mevcut olmayan, fakat bir gerçek ve ihtiyaç olan otopodüktör ve imdat grupları öngörülmüştür. (4 Eylül 1985 gün ve 18858 Sayılı Resmi Gazetede ya yımlanmıştır)

Bakanlar Kurulunun 2 Şubat 1987 gün ve 87/11485 Sayılı kararıyla Gö revli Şirketlerin Uygulama yönetmeli ği yürürlüğe konuldu. Bu Yönetmeli kle, görevli şirketlerin görev esasları, başvuru ve değerlendirme, başvuru

raporu, fizibilite, TEK'e ait tesislerin işletme haklarının devri, denetim, ta rife, kamulaştırma v.s. gibi hususlar düzenlenmiştir. (23 Şubat 1987 Gün ve 19381 Sayılı Resmi Gazetede ya yımlanmıştır.)

Elektrik Enerjisi imdat Grupları ve Otoprodüktör Tesisleri Yönetmeliği (2 Eylül 1988 gün ve 19917 Sayılı Resmi Gazetede yayımlanmıştır.)

Tüketilen elektrikten toplu konut fonu alınması:

Tüketilen elektrik enerjisinin kilovvat saat satış bedeli üzerinden %10 toplu konut fonu bedeli alınması, ayrıca bir Geliştirme ve Destekleme Fonukurul masını dair 27 Kasım 1989 tarih ve 84/800 sayılı kararname eki karar'ın 3ncü maddesine ek madde konulma sına dair 3 Kasım 1988 gün ve 88/ 13341 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı. (5 Kasım 1988 Gün ve 19980 sayılı Resmi Gazetede yayımlanmıştır.)

1992 yılında Toplu Konut Fonuna ay rılan %10 paylar Enerji Fonuna akta rılmaya başlandı.

3096 Sayılı Türkiye Elektrik Kurumu dışındaki kuruluşların Elektrik üretimi, iletimi, Dağıtım ve Ticareti ile Göre vlendirilmesi Hakkında Kanunun bir maddesinin değiştirilmesine dair Kanun Hükmünde Kararnamenin de ğiştirilerek kabulü ile aynı kanunun bir Maddesinde değişiklik yapılmasına ve Bu Kanuna Ek Maddeler Eklen mesine İlişkin Kanun. 7 Mart 1990 gün ve 3613 Sayılı bu Kanunla, Elek trik Enerjisi Fonu kurulması ve elek trik tarifeleri ile Enerji Fonu arasındaki ilişkiye dair hükümler getirilmiştir. (15 Mart 1990 Gün ve 20462 Sayılı Resmi Gazetede yayımlanmıştır.)

Elektrik Tarifeleri Yönetmeliği. Bu Yönetmelik 17 Haziran 1960 tarih ve 10528 Sayılı Resmi Gazetede ya yımlanan eski Elektrik Tarifeleri Yö netmeliğini yürürlükten kaldırıp onun yerine ve bugünün mevcut mevzuatı na göre yeniden hazırlanmıştır. (3 Ekim 1990 Gün ve 20654 Sayılı Resmi Gazetede yayımlanmıştır.)

Elektrik Enerjisi Fonu Yönetmeliği. Bakanlar Kurulunun 14 Mart 1991 Gün ve 91/1630 Sayılı Kararı 3 Nisan 1991 Gün ve 20834 Sayılı Resmi Gazetede yayımlanmıştır. Bu yönet melik, fonun kaynakları, faaliyet alanları, fon yönetimine ilişkin birimler

102 392 E L E K T R i K MÜHENDİSLİĞİ

ve bunların görevleri gibi hususları düzenlemektedir.

Bakanlar Kurulunun 9 Ağustos 1991 Gün ve 91/2121 Sayılı Kararı ile Tür kiye Elektrik Kurumu Dışındaki Kuru luşların Görevlendirilecekleri Bölge leri Gösterir Yönetmeliğin 2. Maddesindeki Değişiklik Yapılması Hakkında Yönetmelik. Bu Yönetme lik, Eskişehir ve Bilecik illerini 7. görev bölgesi olarak tarif etmektedir. (15 Mart 1991 Gün ve 20992 Sayılı Resmi Gazetede yayımlanmıştır.)

Bakanlar Kurulunun 1 Ekim 1991 Gün ve 91/2300 Sayılı Kararı ile kabul edilen; "Türkiye Elektrik Kurumu Dı şındaki Kuruluşların Görevlendirile cekleri Bölgeler Hakkında yönetmeli ğin 2. Maddesinin Değiştirilmesine Dair Yönetmelik."

Bu Yönetmelik ile, 21 görev bölgesi yeniden belirlenmiştir. (12 Ekim 1991 Gün ve 21019 Sayılı Resmi Gazetede Yayımlanmıştır.)

Bakanlar Kurulunun 6 Aralık 1992 Gün ve 92/3872 Sayılı Kararı ile kabul edilen; "Türkiye Elektrik Kurumu Dı şındaki Kuruluşların Görevlendirile cekleri Bölgeler Hakkında Yönetmeli ğin 2. Maddesinin Değiştirilmesine Dair Yönetmelik".

Bu Yönetmelikle görev bölgeleri ye niden düzenlenmektedir. Prensip olarak, her il bir görev bölgesi olmak ta, ancak gerekli hallerde Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı tarafından bir ili birkaç bölgeye ayrılabilmekte veya birkaç ili bir bölge haline getire bilmektedir. (7 Ocak 1993 Gün ve 21458 Sayılı Resmi Gazetede ya yımlanmıştır.)

Elektrik Tarifeleri Yönetmeliğinde Değişiklik yapılmasına Dair Yönetme lik. (6 Şubat 1993 Gün ve 21488 Sa yılı Resmi Gazetede yayımlanmıştır.)

Bakanlar Kurulunun 21 Temmuz 1989 gün ve 89/14345 Sayılı kararı ile çıkarılan yönetmelik ile istanbul ilinin Batı Yakası ve Adalar 16 ncı görev bölgesi oldu. (6 Eylül 1989 Tarih ve 20274 Sayılı Resmi Gazetede ya yımlanmıştır.)

Bu bölge 24 Aralık 1989 tarihinde Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı ve 30 Mart 1990 tarihinde TEK'le im zalanan sözleşmeler uyarınca AKTAŞ ELEKTRİK A.Ş.1 ne verildi.

Bakanlar Kurulunun 8 Şubat 1990 Gün ve 90/125 Sayılı kararı ile çıkarı lan yönetmelik ile Samsun ili 17 Görev Bölgesi olarak Karadeniz Elektrik A.Ş.' ne verilmesi kararlaştı rıldı ise de, bu şirket yabancı sermaye ortaklarının tereddütleri yüzünden uygulamaya geçirilemedi.

Bakanlar Kurulunun 23 Haziran 1989 Tarih ve 89/14305 sayılı kararı ile Kayseri İli KAYSERİ ve CİVARI ELEKTRİK T.A.Ş. ne verilmesi öngö rüldü ve 1990 yılında fiilen devredildi.

Adana, Mersin ve Hatay illeri için Çukurova Elektrik T.A.Ş. ve Antalya ili için KEPEZ ELEKTRİK A.Ş. ile Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı arasırda görev verme sözleşmeleri imzalanmasına rağmen, öne sürülen şartları ağır bulan bu iki şirket TEK'le işletme yetkisi devri ve Enerji Satış Anlaşmalarını imzalamadıkları için bugüne kadar fiilen görev'e başlaya mamışlardır.

(Çukurova Elektrik A.Ş'ye Bakanlar Kurulunun 26 Eylül 1988 gün ve 88/ 13344, KEPEZ Elektrik T.A.Ş'ye Ba kanlar Kurulunun 7 Ekim 1988 gün ve 88/13344 sayılı kararları ile Görev verilmesi kararlaştırıldı.) Her iki Şirket 19 Ekim 1988 günü Bakanlıkla Görev Verme Sözleşmesi imzalandı.

Yüksek Planlama Kurulu (YPK)nın 17 Ağustos 1990 gün ve 90H" 70 Sa yılı Kararı ile, TEK'e bağlı ve serma yesinin %99,6 sı TEK'e ait olan TRAKYA ELEKTRİK A.Ş. kurulması kararlaştırıldı. Bu şirket, Trakya böl

gesinde TEK'e ait üretim, iletim ve dağıtım tesislerini devralıp işletecek, yatırımlar yapacaktı.

1992 yılında Fransız Elektrik Kurumu (EDF), TRAKYA ELEKTRİK A.Ş. ile ortak olmak ve işbirliği yapmak üzere ilgilendi ise de herhangi bir sonuç alınamadı, ve çalışmalar şimdilik dosyalarda kaldı.

GÖREV BÖLGELERİ

Bakanlar Kurulunun 9 Ekim 1991 Tarih ve 91/2325 Sayılı Kararı ile;

1) 4. Görev Bölgesi olan Denizli, Aydın, Muğla illerinde AYDEM Gü neybatı Anadolu Enerji Sanayi ve Ti caret A.Ş.'ne,

2) 4. Görev bölgesi olan İsparta ilinde GÖKDERE Elektrik A.Ş.'ne,

3) 7. Görev Bölgesi olan Eskişehir ve Bilecik illerinde TEKDAR Elektrik, Üretim, iletim, Dağıtım ve Ticaret A.Ş.'ne,

4) 11. Görev Bölgesi olan Balıkesir ilinde BEST Balıkesir Enerji Sanayi ve Ticaret A.Ş.'ne,

5) 18. Görev Bölgesi olan izmir'de SENKOM Enerji Kominikasyon Üre tim, iletim, Dağıtım, Sanayi ve Ticaret A.Ş.'ne 30 yıl süre ile elektrik üretimi, iletimi, dağıtımı ve ticareti görevi veril di. (25 EKİM 1991 gün ve 21032 sayılı Resmi Gazetede yayımlanmıştır.)

Sözü edilen Şirketler ile Bakanlık arasında; görev verme sözleşmeleri

3 9 2 E L E K T R İ M f\O MÜHENDİSLİĞİ I l/O

YAP İŞLET DEVRET MODELİNİN ANA PRENSİPLERİ ÜRETİM TESİSLERİ İÇİN

ÖZ KAYNAK

İş teçhizatı ve/veya para USA $ bazında %15 net temettü kaydıyla alınıyor.

KREDİ

USA $ bazında %10 faiz ile alınıyor.

için, değişik tarihlerde birçok toplan tılar yapıldı. En son 5 Ocak 1993 tari hinde bir toplantı yapıldı, Sözleşme şartlan üzerinde mutabakata varıl masına rağmen, bu tebliğin hazırlan dığı bugüne kadar yeni bir gelişme olmadı.

Y AP İŞLET DEVRET UY GULAMALARI

v

BOT PROJESİ

YAP İŞLET DEVRET PROJESİ

3096 Sayılı Kanuna göre sadece elektrik üretimi yapmak üzere santral kurup işletme yetkisi almak mümkün dür. Buna Yap işlet Devret modeli de deniyor.

SÜRE Bakanlıkla mutabık kalınan işletme süresince

r

ÖZ KAYNAK'A ÖDENEN TEMETTÜ

USA $ üzerinden özkaynak'a doların yıllık değer kaybediş de eklenip eşkale ediliyor ve yıllık net %15 temettü veriliyor.

KREDİNİN ANA PARA

GERİ ÖDEMELERİ

VE FAİZ

Alınan kredilerin ana para r geri ödemeleri ve faizleri

TEK'e satılan elektriğin parasından ödeniyor.

DİĞER MASRAFLAR w D ğer tüm işletme, bakım r v.s. masraflar da TEK'e satılan elektriğin parasından ödeniyor.

>\f

\f

ELEKTRİK TARİFESİ

TEK'e satılacak elektriğin tarifesi buna göre yapılıyor.

PROJENİN İŞLETME SÜRESİ SONUNDA

BAŞLANGIÇTA KONULMUŞ ÖZ KAYNAK

YATIRIMCIYA USA $ BAZINDA İADE EDİLİYOR

TESİS DEVLETE BEDELSİZ

DEVREDİLİYOR

Şekil 1: Yap lşlet Devret Modelinin Ana Prensipleri (Üretim tesisleri için).

NOT : Devlet, projenin fizibilitesini, devlet içinfizibil olması açısından inceliyor. Yatırımcı ise ne kadar iş çıkıyor, yapılan işten ne kazanacak, ayrıca, konulan ÜZKAYNAK'tan ne kadar temettü gelecek ona bakıyor.

1984 yılından beri izin verilen santral sayısı 30 civarında olmasına karşılık hizmete girip çalışan sadece 2 tane dir. 1989 yılında 15.000 Kilovvat gü cünde Aksu Çayköy ve 1991 yılında 10.000 Kilovvat gücünde Hasanlar santralları hizmete girdi ve halen iş letmede bulunuyorlar.

Otoprodüktör olarak AK ENERJİ'ye ait 21 MVV'lık Aksa Doğal Gaz San tralı hizmete girdi. Çalışıyor. Esasen, Türkiye'de 3096 Sayılı Kanundan ön ceki dönemlerde pek çok otoprodük tör santral mevcuttu.

3096 Sayılı Kanuna göre, gerek gö revli şirketler, gerek üretim şirketleri için görev süresi 99 yıl kadar olabili yor. Ancak, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı santrallar için genellikle 15 yıllık, görevli şirketler için ise 30 yıllık bir süre veriyor. Üretim tesislerinin fi zibilitelerinde, halen Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığınca gözetilen ana prensipler Şekil 1'de şema halin de genel olarak gösterilmiştir. Üreti len elektrik, TEK'e veya o yörede varsa görevli şirket'e satılıyor. Ba kanlıkla tesis kurma işletme sözleş mesi, TEK ve görevli şirketle Enerji Satış Sözleşmesi imzalanıyor.

GÖREV SÖZLEŞMESİ

Görevli Şirketler için, Bakanlıkla Görev Verme Sözleşmesi ve TEK ile TEK'e ait tesislerin işletilmesinin de vredilmesine ilişkin işletme hakkı Devir Sözleşmesi ve Enerji Satış An laşması imzalanıyor.

Bakanlıkla imzalanan görev verme sözleşmesinde: Görev Bölgesi, Gö revin konusu, süresi ve esasları, şir ketin hak ve sorumlulukları, yapılacak yatırımlar ve kamulaştırma, yatırımla rın finansmanı, projelerin Bakanlık

104 392 E L E K T R i K MÜHENDİSLİĞİ

tarafından tasdiki, projelerin uygula madaki kontrolü, kullanılacak malze menin kalitesi, TEK'e ait tesislerin iş letmesinin devri, personel devir, Şirket ile müşteri ilişkileri, tarife de netimi, görev süresi sonunda devlete devri, işletmeye el koyma ve sözleş menin feshi ve diğer hükümler bu lunmaktadır.

Şirketin elektrik tarifesinde genel ola rak Elektrik Tarifeleri Yönetmeliğinin uygulanması esas alınmakla beraber, özet olarak aşağıdaki gibi düzenlen mesi öngörülmektedir:

Yakıt ve malzeme masrafları, hidroe lektrik santrallarda kullanılan suyun bedeli,

Satın alınan enerji bedeli, personel masrafları, bakım onarım masrafları, bazı vergi, resim ve harçlar, kanuni ihtiyatlar, fonlar ve paylar, teknik ve sermaye amortismanları, yatırımlar için sağlanan kredilerin ana para, kredi faizleri, kur farkları, öz kaynak tan harcanan ana para ile nema geri ödemeleri, kamulaştırma bedelleri, işletmi hakkı devir bedeli, şirketin, DİE yıllık toptan eşya fiyatlarındaki artış oranında eşkale edilmiş, öden miş sermayesine T.C. Merkez Ban kası'nın kısa vadeli kredilere uygula dığı reeskont faizi yıllık ortalaması oranında gelir payı, sigorta giderleri, görev konusuna ilişkin çeşitli diğer giderler.

Tarifenin tesbitinde bazı masraflar eskalasyona tabidir ve esas itibariyle maliyetlerin TEK'in aynı yöre için ma liyetinden aşağı olması öngörülmek tedir.

Otoprodüktör tesisler için hazırlanan fizibilite raporlarında, başvuru sahibi nin sağlayacağı yarar yanında, Ulusal Elektrik Sistemi ile bağlantı, tüketim fazlası elektriğin TEK'e veya görevli şirket'e satış şartları, ve otoprodüktör tesislere ilişkin yönetmeliğin öngör düğü diğer hususlar yer almaktadır.

3096 Sayılı Kanunun çıktığı 1984 yı lında 1992 yılına kadar, gerek Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı ve ge rekse TEK yetkilileri, bu kanun ile or taya konulan modelin imtiyazlı şirket modeli olmadığını belirtiyorlardı. Bu tebliğin sahibi olan bendeniz gerek çeşitli el notlan ile, gerek sözlü ola rak, birçok defalar, yetkililere 3096 Sayılı Kanunun, "İmtiyazlı Şirketler"

sözcüklerini kullanmamakla beraber, mahiyet itibariyle imtiyazlı elektrik şir ketlerini ete alan bir kanun olduğunu ifade ettim.

Türkiye'de 1902 yılından beri, özel sektör zaten bu hizmetlerin içindeydi. Ancak, daha önce bunun adı imtiyazlı şirket idi. Şimdi üretim için yap işlet devret, dağıtım söz konusu olursa, Görevli Şirket deniliyor. Hani bazı in sanlar vardır, adını soyadını beğen mez, yeni bir ad ve soyad alır, ama, kişi aynı kişidir. Herhalde değişik yönlerden gelen uyarılar üzerine Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı da durumdan şüphe etmeye başla mıştır. Zira 3096 Sayılı Kanunda ön görülen şirket'ler imtiyaz hukukuna da tabi ise, bu takdirde şirketlerle ya pılacak sözleşmeler için Bakanlar Kurulu Kararından önce Danıştaydan görüş almak gerekecektir.

Bakanlığın Danıştay'a 2 Mart 1992 günlü başvurusunda, bu hususta görüş istenmiştir. Bunun üzerine, Danıştay 24 Eylül 1992 Gün ve Esas No. 1992/232 1992/294 Sayılı Kara rıyla, 3096 Sayılı Kanun kapsamın daki üretim ve görev şirketlerinin im tiyazlı şirketler mahiyetinde olduğuna karar verdi ve bu kararını Bakanlığa bildirdi.

3096 Sayılı Kanun kapsamına giren işlerde; doğrudan veya dolaylı ilgili Devlet Kuruluşları: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı, TEK, DSİ, EİE, DPT, Hazine ve Dış Ticaret Müste şarlığı, Çevre Bakanlığı, Orman Genel Müdürlüğü, Sanayi ve Ticaret Bakanlığı, Milli Emlak, KOİ, Enerji Fonu ve nihayet Danıştay.

Türkiye'de 1910 yılından beri, kısa bir dönem hariç Özel Elektrik Şirketleri her zaman vardı. Buna rağmen bazı odakların, meseleyi sanki görevli şir ketler uygulaması yeni imiş de, mah zurları giderilmek isteniyormuş gibi takdim etmekte oldukları gözlenmek tedir.

Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığın da geniş bir tecrübe birikimi mevcut tur ve bu Bakanlık bugüne kadar gö revli şirket mahiyetindeki imtiyazlı şirketlere 82 yıldan beri tarife ver mekte, proje ve denetim uygulaması yapmaktadır. Ayrıca, 1983 yılına kadar yüzlerce Belediye ve EGO, İETT, ESHOT gibi, elektrik idareleri nin tarifeleri incelenip onaylanmıştır.

ÇUKUROVA ELEKTRİK A.Ş. ve KEPEZ ELEKTRİK A.Ş., imtiyazlı şir ketler olup 1953 ve 1956 yıllarından beri başarı ile faaliyetlerini sürdür müşlerdir. Ortada önemli bir rahat sızlık yokken, AKTAŞ ve KAYSERİ ELEKTRİK A.Ş. ile yapılan sözleş meler bazı çevreleri rahatsızlık etmiş tir. Hatta, zaman zaman, angaje olundu görüntüsü vermemek için bu şirketler üzerinde ile yeteri kadar de netim de yapılamıyordu.

DEVLETİN ROLÜ

Elektrik enerjisi geniş halk kitlelerinin günlük yaşamı, sanayiinin can da marı ve diğer yandan sistem işletmesi yönünden standartlara uyulması ge reken bir hizmettir. Ayrıca elektrik üretiminde kamunun ortak malı olan doğal kaynakların da büyük payı var dır. Bunları dikkate aldığımız zaman Devletin bu işin içinde bulunması ge reği kolayca anlaşılacaktır.

Mevcut kanunlar, Elektrikte Devlete ait tesislerin mülkiyetinin özelleştiril mesine izin vermemektedir.

Bu nedenle, Görevli Şirket bölgele rinde, TEK'e ait tesislerin, mülkiyeti yine TEK'de kalmak üzere özel Şir ketlerin faaliyetlerine izin verilmekte dir.

Bütün bu gerçekler; Devletin bu işin içinde bulunduğunu, bulunması ge rektiğini, ama; özel sektörün de ya klaşık 82 yıldır bu işin içinde olduğu ve pek çok deneyim, bilgi ve gözle min de mevcut olduğunu göstermek tedir. Kaldı ki, dünyanın birçok ülke sinde de, elektrik sektörü özelleştirilmektedir. Ancak elektrikte ki özelleştirmeyi, içinde hep Devlet'in eli bulunan bir özelleştirme şekli ola rak algılamak gerekir.

Üretim Sistemi

Sektörde tesis ve işletme izni alan ların çoğu müteahhit firmalardan oluşmaktadır. Müteahhitler genelde avans alıp iş yapmaya alıştıkları için bu model, yani önce para harcayıp, yatırım yapmak daha sonra para ka zanmak, onlara ters geliyor.

Otoprodüktör olarak kendi elektrik ih tiyacını ucuz bir şekilde karşılamak üzere elektrik santralı kurmak isteyen sanayiciler de var. Etüd yaptıktan veya tesis yetkisi aldıktan bir süre sonra; "Aman canım, elektrik fiyatları

392 E L E K T R i K f (\f? MÜHENDİSLİĞİ I U î J

Güzel ülkemizâd halen yüzlerce irili ufaklı hidroelektrik santral kurma imkanı kullanılamamakta, sularımızda mevcut enerji bir daha geri dönmemek üzere denizlere akıp gitmektedir.

artarsa artsın biz de ürettiğimiz ma mullere zam yaparız" diyorlar veya "Elektrik pahalı, TEK elektrik fiyatları nı düşürsün" diye yakınıyor.

Halka açık şirket girişimleri karşısında ise hissedar şöyle düşünüyor:

"Santral yapılacak da, hizmete gire cek de, bana temettü verecekler de.... Ya arıza olursa, ya bürokrasi bu işlerin önüne taş koyarsa... Ben en iyisi 3 aylık bir hazine bonosu alayım, bir yıl sonra net %85 93 faiz alayım, 100 liram 193 TL olsun".

Görevli Şirketler

Başvuru yapanlar, "Çukurova Elek trik, Kepez Elektrik T.A.Ş.'lerine bak, ne iyi, biz neden öyle olmayalım. Aktaş da epey para kazanmış. Elek trik paralarını toplar sıcak sıcak kulla nırım. Eh bizim yan şirketlere de ihale veya satınalma işlerinden para ka zandırırız. Devlet epey güçlük çıkara cak, aslında iş de zor. Her an bir yığın abone talep ve şikayetleri ile uğraş, olağanüstü zamanlarında Devletin güvenlik servisleri de bu işe karışır, ama müşteri garantisi var, biz bu işi yapalım."

Gerek üretim, gerek görevli şirketler için sorumlu bürokrat şöyle düşünü yor:

"Birileri galiba malı alıp götürüyor, ya müfettiş gelirse, en azından ismim çıkar, namusla olmam yetmiyor, na muslu gözükmem de lazım. Bu işi özel sektör yaparsa Devlet'in TEK'e yaptığı sübvansiyonlar kalkacak, bu takdirde elektrik fiyatları yükselebile cek. Sübvansiyonlar halkın kesesin

den çıkıyorsa da boş ver, elektrik ucuzmuş gibi gözüksün. Bir kere de, Daire Başkanına, Müsteşar Yardım cısına, Müsteşar'a, Hukuk Müşaviri ne, TEK'e, DSI'ye, EİE'ye, Hazineye vesaireye soralım".

Yabancı dergilerde, Türkiye'nin yap işlet devret modeli elektrik santralı yapma konusu halat çekme yarışı olarak ün saldı.

3096 Sayılı Kanun 1984 yılında çıktı, fakat yukarıdaki açıklamalarımızdan da görüleceği üzere; ikide bir, yeni bir kararname, kanunda değişiklikler, yönetmelik değişiklikleri olmuştur.

1986 yılında, İzmir'de düzenlenen Türkiye 4.ncü Enerji Kongresine sunduğumuz, "Enerji Politikalarının Oluşturulması, Yönlendirilmesine ve Uygulamasında Devletin Rolü" adlı tebliğimizde, 3096 Sayılı Kanunun başarısının Görevli Şirket mevzuatı nın çok iyi düzenlenip uygulanmasına bağlı olduğunu ifade etmiştik. Keşke zaman bizi haklı çıkarmasaydı. Mev zuatın devamlı değişmesi, bu işe heves edenlerde bir tedirginlik mey dana getirmiştir. Türkiye Büyük Millet Meclisinde, 3096 Sayılı Kanuna iliş kin tutanaklar incelendiğinde; kanun koyucunun iki ana hedefi olduğu an laşılmaktadır:

1 Çukurova Elektrik ve Kepez Elek trik A.Şirketlerine benzer, elektrik üretimi, iletim ve Dağıtım şirketlerinin ortaya çıkmasına imkan sağlamak,

2— Ülkemizin doğal kaynaklarını biran evvel değerlendirmek üzere, yalnız üretim yapacak elektrik şirke tlerinin oluşmasına zemin hazırla mak. Fakat, aradan geçen zaman zarfında, uygulama ve elde edilen sonuçlar, kanunun öngördüğünden çok farklı yönlerde oldu. Üretim tesis lerinde doğal kaynaklara dayalı san trallar yerine, ithal doğal gaza dayalı santrallara doğru bir gidiş başladı.

Güzel ülkemizde halen yüzlerce irili ufaklı hidroelektrik santral kurma im kanı kullanılamamakta, sularımızda mevcut enerji bir daha geri dönme mek üzere denizlere akıp gitmektedir.

Görevli Şirketler konusu, sadece TEK'e ait 35 KV ve daha düşük geri limli elektrik şebekelerinin devir alınıp işletilmesi gibi algılanmaya başladı. Bu kadar önemli bir kanun çıkarılıyor da, kimse kanun çıkmadan evvel,

oturup bu işi bir senaryo haline geti rip, kanunun işlerliğini tartışmıyor. Ne olurdu, Enerji ve Tabii Kaynaklar Ba kanlığının 2 3 odasına senaryo olarak uzmanlar otursaydı; bilinen bazı enerji projelerinde; başvuru, etüd, fi zibilite, proje, arazi tahsisi, kamulaş tırma, enerji şirketinin kuruluşu, kredi verecek bankanın davranışı, kredilere verilecek garantiler kontr garantiler, enerji tarifesinin hesabı, TEK perso nelinin devri, fatura düzenlenmesi, şirketin bütçesi bilançosu, dağıtılacak temettünün belirlenmesi gibi konular işlenip; ihtiyaçlar ve çareler belirlenip kanun, kararname ve yönetmeliklerin taslakları oluşturulsaydı, birçok pro blem daha başlangıçta çözülürdü. Halbuki, böyle yapılmayıp, devamlı olarak deneme yanılma metodu ile durmadan mevzuat değiştiriliyor. Türkiye, zamanı israf etmek lüksüne sahip değildir, kanun çıktığından bu yana 8,5 yıl geçti, ortada fiilen; sade ce, 15MW'hk Aksu ve 10MW'lık Ha sanlar Hidroelektrik Santralları ile, elektrik dağıtım ağırlıklı AKTAŞ ve KAYSERİ A.Ş. görevli şirketleri var. Kanun koyucusunun gayesi herhalde bu değildi.

Diğer yandan, özelleştirme sonucun da, personel çıkarılmasına gidileceği veya haksız kazançlara yol açılabile ceği, elektrik fiyatlarının yükseleceği, halka verilen hizmetin kalitesinin dü şeceği gibi endişeler mevcuttur.

Dünyada, özellikle son 10 yıl içinde meydana gelen hızlı değişimler, De vletin ekonomideki rolünü değiştir miştir. Doğal kaynakları ve tarihten gelen kültürü Amerikadan daha zen gin olmasına rağmen Sovyetler Birli ğinin içine düştüğü ekonomik çıkmaz bu birliğin sonunu getirdi. Süt sağan, kasaplık, bakkallık, otelcilik yapan Devlet, kaynak yaratamamakta, ve dolayısıyla yeni yatırımlar için çok zorlanmaktadır.

Her nekadar, tebliğimizin başında da, elektrik enerjisi hizmetlerinde, birçok nedenlerle Devlet'in eli hep bu işin içinde olacaktır demişsek de, bunu özelleştirme ile beraber yürümesi ge reken bir olay şeklinde düşünmek gerekir.

Bugün TEK'den satınaldığımız elek triğe bir yandan sayaçtan geçen enerji için bir bedel ödüyoruz. Öte yandan Kurumun trilyonlar tutan za rarını Devlet'in hiç bir görevlisi cebin

106 392 E L E K T R I K MÜHENDİSLİĞİ

den ödemediği için, halk olarak ver giler yoluyla veya enflasyon yoluyla açıktan ödemekteyiz. Sözgelimi sa yaçtan geçen elektriğin kilowatsaatı na 800 TL ödüyorsak, dolaylı olarak da ayrıca 200 TL ödemekteyiz. Ka naatimce, Enerji Bakanlığı TEK'i de bir Görevli Şirket statüsüne sokup, onunla da bir Görevli Şirket sözleş mesi yapmalı ki, gerçek durum daha net bir şekilde ortaya çıksın.

ÖNERİLER

Y ukarıda sunulan açıklamaların ışığı altında, önerilerimiz aşağıda sıralanmıştır

1— Uusal Elektrik Sisteminin belke miği olan 380KV sistem ile milli çapta büyük tesisler Devlet'in elinde bulun durulmaya devam edilmelidir. Geriye kalan tüm üretim, iletim, dağıtım sis temleri görevli şirketlere devredilme lidir. İster Devletin elinde kalan sis temler olsun, isterse görevli şirketlere devredilen sistemler olsun, yatırım ve finansman ana programları, Ulusal Elektrik Sisteminin bütünlüğüne her hangi bir zarar gelmeyecek şekilde, peryodik olarak Devlet tarafından onay ve denetim mekanizmasına tabi olmamdır.

2— Sistemin Devlet elinde kalan kıs mını TEK, bir Görevli Şirket gibi işlet meli ve bu amaçla herhangi bir ayrı calık tanınmadan, Bakanlık ile TEK arasında bir Görevli Şirket sözleşme si yapılmalıdır.

3— Hizmetin verileceği özel sektör grubunun, söylentilerden uzak, gü venilir, toplumda görüntüsü ön plana çıkmış, geçmişte mesleki konusunda başarılı olmuş; kişi firma şirket kurum birleşimi bir yapıya sahip ol masına özen gösterilmiştir.

4— Görevli Şirketi'in organik yapısı, personel kalifikasyonu, bütçesi, pro gramları, gelirleri giderleri, yatırımları, tıkanıklık varsa çözüm yolları sürekli bir şekilde tetkik onay denetleme mekanizmasına tabi tutulmalıdır.

5— Görev alacak şirketlerin kredibili tesi mutlaka sağlanmalıdır. Bu ama çla; şirketlerin, borsaya kote edilebi lecek şekilde, optimum bir büyüklükte olması, edinilen sabit kıymetleri akti fine koyabilen, üretim tesisleri için ipotek tesisini mümkün kılan, gelirleri temlik edilebilen bir modelin uygu lanması esas alınmalıdır.

6— Görevli bir Şirket haline getiril mese dahi, TEK'in kendi elektrik tari felerini tesbit etme yetkisinin Bakanlık bünyesine alınması gereklidir. Bu işlem sölıucunda elektrik tarifeleri ülke çapında uyumlu bir duruma ge lecektir. Çok enteresandır, bir Devlet kuruluşu olan TEK; halen, kendi elektrik tarifelerini kendisi tesbit et mektedir. Görevli Şirketler ise tarife lerini Bakanlığa teklif etmekte, onay lanırsa yürürlüğe girmektedir.

7— 3096 Sayılı Kanunun öngördüğü "Makul Temettü" mutlaka sağlanma lıdır. Bu amaçla ve elektrik fiyatlarının yurt çapında benzerliği veya parale lliğinin sağlanması için, Enerji Fonu'nun işlerlik kazanması sağlan malıdır.

8— TEK'in Görevli Şirket statüsüne sokulmasına kadar elektrik satış tari feleri, aynen görevli şirketlerde oldu ğu gibi makul temettü sağlayacak şekilde yapılmalıdır. Ancak, bu tak dirde TEK ve diğer Görevli Şirketlerin elektrik satış fiyatları arasında, sağlıklı bir karşılaştırma yapılabilir.

9— Enerji maliyetlerini, TEK'in mali yetleri ile karşılaştırırken, TEK'in De vletten sağladığı direkt veya endirekt yardım veya sübvansiyonlar dikkate alınıp hesaba sokulmalıdır.

10— Gerek üretim projeleri, gerekse görevli şirketlere ilişkin kararların üzerine herhangi bir gölge düşme mesi için ve ayrıca rekabeti oluştu rulması için; Bakanlık tarafından bir duyuru mekanizması geliştirilmelidir. Böylece, çeşitli söylentiler de ortadan kalkacaktır.

1 1 — Görevli Şirketin sermayesinin zamanla Borsa'ya açılması ve halka yayılması teşvik edilmelidir.

12— Bakanlık ile Devlet'in, bu işlerle ilgili diğer organları arasındaki ilişki ler, bilgi akışı ve karar alınması yö nünden daha hızlı işleyen bir yapıya kavuşturulmalıdır.

13— Görevli Şirketlerin sunduğu hiz metlerinin kalitesini yükseltmek için teknoloji transferi yapmasına yönelik projeler desteklenmeli ve teşvik edil melidir.

14— Dağıtım şebekelerindeki enerji kayıplarının, kabul edilebilir düzeylere indirilmesi için hedefler saptanmalı ve bu hedeflere uluşmak için planlama

peryotları belirlenmelidir. Görevli Şir ketlerin belirlenen bu hedeflere ula şıp, ulaşamadığı sıkı bir şekilde izlen melidir.

15— Elektrik borcunu ödemeyen Devlet Kuruluşları için Maliye Bakan lığının denetim ve gözetimi altında, bir ödeme sigortası sistemi getirilmelidir. Kim ne derse desin, borcunu ödemi yen bir Hastahanenin veya bir Su İdaresinin elektriğini kimse kesemez. Böyle durumlarda, ödenmeyen bor çlar bu sigortadan tahsil edilmelidir.

16— Dünyanın diğer ülkelerindeki özelleştirme konusundaki gelişmeleri yakından izlemek ve sonuçlarından yararlanmak üzere Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı Enerji Dairesi bünyesinde uzman bir birim oluştu rulmalı ve ayrıca bu amaçla uluslara rası kuruluşlardan, yabancı müşavir lik firmalarından yararlanılmalıdır.

17— insiyatifin Enerji ve Tabii Kay naklar Bakanlığı organları yoluyla ku llanılması esas olarak kabul edilmeli dir. Çünkü, Türkiye Elektrik Kurumu bir Devlet Kuruluşu olmasına rağmen mahiyet itibarıyla, bu işlemlerde bir TARAF'dır, ve tarafsız hareket etmesi beklenmemelidir, zira kanunlar önünde ticari bir kuruluştur. Halbuki Enerji Bakanlığı, Devletin tarafsız bir organıdır. Bunun için, Bakanlık Enerji Dairesinin bünyesi, lisanbilir, işlet me tesis finansman kâr zarar konu larında tecrübeli uzmanlarla takviye edilmelidir. Aksi takdirde, bu Dairenin bugünkü fedakâr elemanları, pro blemlerle başedemiyecekler ve bu kadar yükün altında kalacaklardır.

SONSÖZ

Kazançtan korkmayınız; aksine, za rardan korkunuz. Zarar eden işten ne Devlete ne de özel sektöre fayda vardır. Ekonomik faaliyetler ne kadar zarar ederse, Devlete aktarılacak kaynaklar o ölçüde daralır. Özel sek tör gibi kazandırın, ama sosyal devlet gibi harcayın.

3921 E L E K T R i K I r\ 9 MÜHENDİSLİĞİ l U f