SÜRDÜRÜLEBİLİR BÜYÜME İÇİN SÜRDÜRÜLEBİLİR ENERJİ: HİDROJEN

6¶5'¶5¶/(%İ/İ5%¶<¶0(İ¡İ1 6¶5'¶5¶/(%İ/İ5(1(5-İ+İ'52-(1

'U<XVXI.XUWRğOX +D]LQH0ÖVWHşDUOÜğÜ.İ7*HQHO0ÖGÖUOÖğÖ [email protected]

1. Giriş

H idrojenin, doğada diğer elementlerle bileşik halde bulunan, en hafif (havadan 14 kat daha hafif) ve en yaygın element olduğu bilinmektedir. Dünyada var olan maddelerin yaklaşık yüzde 80'i hidrojen içermektedir. Renksiz ve şeffaf olup, koku ve tadı olmadığından, görünürlük sağlamak bakımından, renklendirilmesi ve kokulandırılması gereken, yere döküldüğünde anında buharlaşan bir maddedir.

Hidrojen, güneş, nükleer ve fosil yakıtlar gibi çeşitli enerji kaynakları kullanılarak, sudan üretilebilmektedir. Güneşin enerji olarak kullanıldığı elektroliz yöntemiyle, su molekülleri (H2O) bölündüğünde, gaz şeklinde otaya çıkan hidrojen (H2) ve oksijen (O) elde edilir. Isı enerjisi, mekanik enerji ve elektrik enerjisine dönüşebilir, kendi kendini yenileme özelliğine sahiptir.

Sıvı hidrojen, gaz halindeki hidrojen hacminin 1/700'ü kadardır. Enerji içeriği birim ağırlık başına ölçüm hesabına göre, bilinen tüm yakıtlar içerisinde, en yüksek değere sahip olan enerjidir (120.000 kl/kg). Örneğin, karbonhidrat yakıtlara göre 2.8 kat fazla enerjiye sahiptir. Otomobillerde benzinin verimi yüzde 25 iken, hidrojenin verimi yüzde 60 , yani iki buçuk kat daha fazladır. (Veziroğlu, 2004:267-279, 418-419, 436, 441, 449-450, Çelik, 2006:2, 4, Bockırs ve diğerleri, 2002:11,118)

Hidrojen tükenmeyen ve çevreyi kirletmeyen bir enerji kaynağı olarak, fosil yakıtlara alternatif, geleceğin enerji kaynağı olarak görülmektedir (Alnıak ve diğerleri, 2007). Fosil yakıtlar sadece zengin karışımlarda yanarken, hidrojen, zengin karışımlarda olduğu gibi zayıf yakıt/hava karışımlarında da yanabildiği için, örneğin otomobillerde daha fazla tasarruf sağlayacaktır. Hidrojenin akülerde elektriğe dönüşme verimi yüze 65-70, hidrojen pillerinde ise yüzde 80-90 seviyelerindedir. Isıtma ve soğutma gibi bazı sınai, ticari ve konut içi kullanımlarda hidrojenin fosil yakıtlara göre yüzde

Fosil yak×tlar sadece zengin kar×ü×mlarda yanarken, hidrojen, zengin kar×ü×mlarda olduùu gibi zay×f yak×t/hava kar×ü×mlar×nda da yanabildiùi için, örneùin otomobillerde daha fazla tasarruf saùlayacakt×r. Hidrojenin akülerde elektriùe dönüüme verimi yüze 65- 70, hidrojen pillerinde ise yüzde 80-

90 seviyelerindedir.

24 daha fazla verimle termal enerjiye dönüştürülebileceği saptanmıştır. (Veziroğlu, 2004:344-345)

Güvenlik açısından ise örneğin benzine göre daha güvenli bir yakıttır. Havaya yayılması daha hızlı, alevinin ısı yayması çok daha azdır. Hidrojenin düşük düzeyde karbondioksit içermesi, hidrojen enerjisi kullanımının yaygınlaşmasına paralel olarak, küresel ısınmaya neden olan sera etkisi yapan gazların salınımını azaltacağından, dünyadaki doğal çevrenin korunmasına önemli ölçüde katkı yapacaktır.

Hidrojenin bu özellikleri nedeniyle, başta gelişmiş ülkeler olmak üzere, dünyanın bir çok ülkesinde hidrojenin bir enerjisi kaynağı olarak kullanımını sağlayacak teknolojilerin geliştirilmesi yönünde uzun yıllara dayanan araştırmaların yapıldığı görülmektedir. Hidrojenin gelecek vadeden bir enerji sistemi olduğunu kabul eden Birleşmiş Milletler Sınai Kalkınma Teşkilatı (UNIDO) ise hidrojen enerjisi araştırma, geliştirme ve ticarileştirme çalışmalarının eşgüdümü amacıyla bir çUluslararası Hidrojen Enerjisi Teknolojileri Merkezip (UHETM) kurulmasını kararlaştırmıştır.(Bockırs ve diğerleri, 2002: 17)

Çalışmamızın ikinci kısmında hidrojen enerjisi sistemi, üretim, iletim ve enerjiye dönüşüm konuları incelenmektedir. Üçüncü kısımda dünyada ve ülkemizdeki hidrojen teknolojileri alanındaki gelişmelere değinilerek, sonuç kısmında da konu hakkındaki değerlendirmelere yer verilmiştir.

2. Hidrojen Enerji Sistemi

Hidrojen enerji sistemi, hidrojen gazının (yakıt hücrelerinde) yüksek verimle yakılarak enerji elde edilmesi süreci şeklinde tanımlanmaktadır. Bunun için hidrojenin öncelikle üretilmesi, sonra, gaz ve sıvı olarak veya çhibridlemep yöntemiyle depolanıp, taşınması gerekir. Kullanımı bundan sonraki aşamada olacaktır.

+LGURMHQ JD]Ü XODşÜP VLVWHPOHUL HOHNWULN ÖUHWLPL NRQXW YH VDQD\L LOH GLğHU WLFDUL VHNWĞUOHUGH NXOODQÜODELOLU WHPL] YH WÖNHQPH] ELU HQHUML ND\QDğÜGÜU °UQHğLQ VXGDQ HOGH HGLOHQ KLGURMHQLQ \DNÜW RODUDN NXOODQÜPÜ VRQUDVÜQGD RUWD\D ÁÜNDQ DWÜN \LQH VX YH\D VX EXKDUÜ RODUDN GRğD\D JHUL GĞQPHNWHGLU 6XGDNL ÖÁ DWRPGDQ LNLVLQLQ KLGURMHQGHQ ROXşPDVÜQHKLUJĞOGHQL]YHRN\DQXVODUÜKLGURMHQUH]HUYL NÜOPDNWDGÜU +LGURMHQ HQHUMLVL IRVLO \DNÜWODUÜQ NXOODQÜOGÜğÜ KHU X\JXODPDGD RQODUÜQ \HULQH NXOODQÜODFDNWÜU9H]LURğOX %RFNÜUVYHGLğHUOHULİ7¶

9H]LURğOX ÁDOÜşPDVÜQGD DJH

KLGURMHQLQ GRğDO JD] YH HOHNWULN \HULQH NXOODQÜOGÜğÜ DODQODUÜQ ED]ÜODUÜ şĞ\OHVÜUDODQPDNWDGÜUÜVÜQPDYHVHULQOHWPHVXÜVÜWPDVX SRPSDODPD\HPHNSLşLUPHLÁPHVX\XVRğXWPDDUWÜNÜVÜ GHSRODPDD\GÜQODWPDHOHNWULNOLDOHWOHU

Hidrojeninin en önemli özelliklerinden birisi, çhidrojen yakıt hücrelerindep yüksek verimlilikle elektrokimyasal olarak elektriğe dönüştürülebilmesidir. Yakıt hücreleri, hidrojen ve oksijeni elektriğe dönüştüren mhidrojen/yakıt pilleridir'. Buna göre, yakıt pilleri (YP) geliştirilmesi ve üretimi elektrik enerjisi üretimindeki öncelikli aşama olmaktadır. (Bockırs ve diğerleri, 2002: 22, Veziroğlu, 2004: 438)

Hidrojen enerji sisteminde üretim, iletim, depolama, elektrik ve ısı enerjisine dönüşümü ile ekonomik faaliyetlerde kullanımı aşamalarına ilişkin her sürecin birbiriyle ilişkisi vardır. Bu nedenle bu enerji sisteminde birbirine bağımlı bir yapı söz konusudur. Buna göre, oluşturulacak çhidrojen ekonomisi tasarımı ve uygulamalarıp sistemin tümünü kapsamak zorundadır.(USDOE, 2002:39)

2.1. Üretim

Hidrojen, fosil yakıtlar ile güneş, rüzgar ve su gibi yenilenebilir enerji kaynakları ve biyo yakıtlardan üretilmektedir. Bu kaynakların ve suyun bol olduğu bölgelerde büyük rafineri/ fabrikalarda, yakıt istasyonlarında, dağıtımın yapıldığı kırsal alanlarda ve konut-işyeri gibi binalarda hidrojen üretilebilecektir. (USDOE, 2002:8)

Hidrojenin sudan elde edilmesi sürecinde su, elektroliz, termal ve termo-kimyasal yöntemlerle hidrojen ve oksijen bileşiklerine ayrılır. Ayrıştırılan hidrojen depolanır veya kullanım alanlarına ulaştırılmak üzere nakledilecektir. Daha sonra yine oksijenle birleşerek yakılması sonucunda elektrik enerjisi elde edilir. Bu süreç sonucunda ortaya çıkan atık ise saf su veya su buharı olacaktır. (Veziroğlu, 2004:270-276, Bockırs ve diğerleri 2002:118)

BM-Uhetm genel ağ sisteminde (ww.ichet.org) hidrojen üretimine ilişkin şu bilgilere yer verilmektedir:

q Günümüzde hidrojen üretiminde uygulanan en yaygın yöntemler, hidrojenin doğal gazdan ve elektroliz yoluyla sudan elde edilmesidir. q Sudan hidrojen üretilmesi doğal gaza göre daha pahalı olmakla birlikte, havayı kirletici bir etkisi yoktur. Bu yöntemde elektroliz için gerekli elektrik enerjisi rüzgar, güneş, hidrolik ve jeotermal enerji gibi yenilenebilir kaynaklardan elde edilebilecektir. q Hidrojen üretmek üzere suyun ayrıştırılması, bazı mikro-organizmaların ayrıştırılması ile de yapılabilecektir. q Biyoyakıtların termo-kimyasal yöntemlerle rafine edilmesiyle de hidrojen elde edilebilir

İOHWLPYH'HSRODPD

Hidrojen depolama teknolojileri, bir enerji taşıyıcısı olarak hidrojenin üretimi, taşınması, iletim ve uygulaması ile entegre bir sistemden ibarettir. Üretim yöntemleri ve nihai kullanım alanlarına göre farklılık gösterecek olan iletim sistemi, hidrojen enerjisi altyapıları kapsamında anahtar bir unsur olarak görülmektedir. Günümüzde 150-300 km. uzaklıktaki mesafelere boru hatları, tankerler veya tren vagonlarıyla iletimi yapılan gaz ve sıvı hidrojen, 1.600 km. (yaklaşık 1.000 mil)'ye kadar olan uzun mesafelere ise özel sızdırmazlık donanıma sahip tankerler ve vagonlarla taşınmaktadır. Gelecekte, müşteri odaklı hidrojen kullanımının artırılması için; bileşik metal alaşımlı hidrürler, karbon nanomalzemeler gibi alternatif hidrojen depolama

ve taşıma teknolojilerinin geliştirilmesi gerekmektedir. (USDOE, 2002:13, 14)

Hidrojen, kimyasal bir bileşik içinde ayrıştırılmış gaz veya sıvı halde depolanabilir, nakledilebilir. Gaz ve sıvı hidrojen yeraltında eski maden ocaklarında ve/veya aktiflerde depolanabilir. Depolanabilirlik özelliği, elektrik enerjisiyle karşılaştırıldığında, anında tüketilmesini gerektirmediğinden, enerji kaybı söz konusu olmayacaktır. Bu durum, kullanım kolaylığı ve ekonomik yönden maliyet avantajı sağlayacaktır.

Enerjinin uzun mesafelerde yüksek gerilim hatlarıyla elektrik olarak iletilmesi yerine, hidrojen olarak taşınması daha düşük maliyetle yapılabilecektir. Ancak, hidrojenin sahip olduğu düşük yoğunluk, gazın sıkıştırma maliyetinin yüksekliği nedeniyle, toplam taşıma giderlerinin doğalgaza (CH4) göre daha fazla olmasına neden olmaktadır.(Veziroğlu, 2004: 267-276, 373-376)

Depolama sistemleri içerisinde, gaz halinde 200-250 bar basınçta sıkıştırılarak tanklarda yapılan depolama, en gelişmiş depolama teknolojisidir. Düşük ısı ve yüksek yoğunlukta yapılacak depolama teknik yönü itibariyle gerekli iken, depolama sistemlerinin ticari mahiyet kazanabilmesi için düşük maliyet, güvenlik ve enerji tedarikinde etkinliğin sağlanması gerekmektedir. Bu depolama sistemlerin geliştirilmesinde yukarıda sözü edilen hususlarda yetersizlikler gibi önemli sorunlar bulunmaktadır.(Gaşan, 2007:2-4, USDOE, 2002:17- 21, Dogan, B. ve diğerleri, 2007:3) Örneğin, otomobil üreticisi firmaların daha düşük maliyetli çhidrojen yakıt pillerininp kullanıldığı araç üretimleri, hidrojen depolama teknolojilerinin geliştirilmesi ve maliyetleri düşürerek ticarileşmesinin önünde engel teşkil etmektedir. Bu da talep yetersizliğine neden olduğundan, araç motorlarında kullanılan sıvı ve gaz hidrojenin depolama sistemlerine ilişkin teknolojilerin geliştirilmesi açısından bir çelişki yaratmaktadır.

Sıvı hidrojenin gaz halindeki hidrojene göre daha düşük hacme, daha yüksek enerji yoğunluğuna sahip olması, depolama işleminde daha az yer kapladığı için, sıvı hidrojen lehine bir avantaj oluşturmaktadır. Buna karşın, hidrojenin sıvı hale getirilmesi işlemi enerji yoğun bir süreç olduğundan ve bu süreçte -253 C de soğutulması gerektiğinden, hidrojenin içerdiği enerjinin üçte biri gibi önemli bir oranının, buharlaşma nedeniyle kayba uğraması ise olumsuzluk yaratmaktadır.

Hibrid yöntemiyle hibrid tankında hidrojen depolanması, basınçlı hidrojen gazı tankında depolama yöntemine göre 10 kat daha az hacim kaplar ve güvenlik açısından daha emniyetlidir. Hibrid yöntemiyle depolama işlemleri, hidrojenin küçük hidroelektrik santral, güneş ve rüzgar enerjilerinden üretildiği, ya da konut tipi tesislerdeki üretimler gibi görece küçük çaplı üretimler için önerilmektedir.(Veziroğlu, 2004: 318-323, 374)

Bor (boraks) madeninden elde edilen sodyum borhidrür maddesi hidrojen emici sünger görevi gördüğünden, boraks madenleri hidrojen depolama kaynağı olarak büyük öneme sahiptir. Bu amaçla kullanılan sodyum borhidrür'ün diğer taşıma yöntemlerine göre birçok avantajı bulunmaktadır. Örneğin bu yöntem yanıcı ve patlayıcı bir yapıya sahip değildir. Hidrojenin yarısı hidrürden, diğer yarısı ise sudan geldiğinden ekonomiktir. Reaksiyon kolaylıkla kontrol edilebilir, zararlı atık çıkarmaz ve oluşan sodyum metaborat tekrar sodyum borhidrür elde etmek için kullanılabilir.

Hidrojenin depolanmasına ilişkin hususlar, hidrojen enerjisi teknolojilerinin geliştirilmesinde önemli bir aşama olarak ön plana çıkmaktadır. (Alnıak ve diğerleri, 2007, Şenel ve diğerleri, 2007, Güldal ve diğerleri, 2007) Günümüzdeki mevcut depolama teknolojileri, hidrojen üreticileri ve nihai tüketicilerinin gereksinim duyduğu depolama ihtiyaçlarını karşılamaktan uzak bulunmaktadır. Hidrojen depolama teknolojilerinin gelişimini olumsuz etkileyen en önemli unsur, büyük hacimli üretim süreçlerinin gelişmesi ve hammadde maliyetlerini düşürecek piyasa talebinin henüz oluşmamış olmasıdır.

2.3. Enerjiye Dönüşüm-Yakma ve Kullanım

Hidrojen üretildikten sonra; q taşıt araçları sanayilerinde mekanik enerji elde edilen sıvı veya gaz halindeki hidrojeni yakan içten yanmalı motorlarda ve taşıt araçlarında, q hidrojene dayalı yakıt pilleriyle çalışan elektrikli araçlar ile q elektrik ve ısı enerjisi sağlanan YP'de kullanılarak enerjiye dönüştürülür.

Enerji yaratılması işleminde; elektrokimyasal tepkimeler (reactions) yanmalı sisteme göre daha verimli olduğundan, YP'leri içten yanmalı motorlara göre daha yüksek verime sahiptir. Hidrojen YP'leri taşıt araçları dışında enerjinin kullanıldığı birçok alanda kullanılabilecektir. Örneğin, mebran YP'leri ulaşım, bina ve telefon, bilgisayar, kamera, genel ağ çevirgesi v.b. taşınır teçhizatlar, alkalin YP'leri askeri ve uzay çalışmaları, bileşik oksit ve sıvılaşmış karbon içeren YP'ler ise konut ve işyerleri ile her türlü sabit tesislerde elektrik ve ısı (birleşik) enerjisi üretimi binalar için enerji üretiminde yaygın şekilde kullanılacaktır.(Ichet, 2007, Ewald, 2000 ve USDOE, 2002:23,24,30)

USDOE (2002:24-25) çalışmasında; hidrojenin enerjiye dönüşümündeki bilimsel, mühendislik, piyasa ve kurumsal yapıdan kaynaklanan engeller üzerinde durulmaktadır. Buna göre; malzeme bilimi ve elektro kimya dallarındaki temel ve uygulama araştırmaları bilgisinin geliştirilmesiyle, YP teknolojilerinin tasarım ve işletiminin iyileştirilerek, performans artışı sağlanması ve maliyetlerin düşürülmesi gerekmektedir. Bunun yanında, mühendislik çalışmaları yapılarak, hidrojenle çalışan motorlar ve türbinlerin verimliliği, performansın güvenilirliği ve sürdürülmesi ile güvenlik

konuları test edilip kanıtlanmalıdır. Piyasada hidrojen enerjisi kullanımının yaygınlaşması, maliyetlerin önemli ölçüde azaltılmasına paralel olarak sağlanabilecektir. Buna göre, hidrojen ekonomisi uygulamaları öncelikle, taşıt imalatı, yakıt pilleri teknolojileri araştırmacı ve üreticileri, altyapı ve petrol sanayileri, ısı sistemleri imalatçı ve tedarikçileri sektörlerinde gerçekleşecektir. Sektörde arzın artışı için yatırımcı ve üreticilerin düşük faizli krediler ve vergi indirimleriyle sübvansiyonu ve teşviki gerekirken, tüketim talebinin oluşumu ve artması için de tüketici ve kullanıcıların benzer yöntemlerle teşviki gerekli görülmektedir.(Ewald, 2000) 3. Dünyada ve Türkiye'de Hidrojen Teknolojileri Çalışmaları 3.1. Dünyada Hidrojen Enerjisi Teknolojileri Dünyada hidrojen enerjisi projelerine ilişkin araştırmaların, gelişmiş ülkeler başta olmak üzere, hem kamu hem özel sektör kuruluşları tarafından yürütülmekte olduğu görülmektedir. Japonya'nın 2020 yılına kadar yapılacak hidrojen enerjisi araştırmaları için 4 milyar Dolar kaynak ayırdığı belirtilmiştir. Bu ülkede yakıt hücreleri üzerinde çalışmayı hedefleyen çok sayıda özel şirket yanında, Tokyo Elektrik Kurumu 4,5-11 Mw'lık yakıt hücreleri projesi üzerinde çalışmalar yaptığı açıklanmıştır. Tokyo'da şehrin bazı kesimlerine elektrik veren iki hidrojen hücresinin faaliyete geçmesi yanında, elektrik santralları teçhizatı üreten büyük firmaların, hidrojen yakıt hücreli elektrik santrallarına ilişkin Ar-Ge ve pazarlama faaliyetleri bulunmaktadır. Japonya önümüzdeki 20 yıl içinde hidrojenle çalışan otomobil sayısını 15 milyon adete yükseltmesi beklenmektedir. ABD uzay programı kapsamında ise uzay aracı yakıtının temini, araçtaki elektrik ve ısıtma-soğutma sistemlerinin

çalıştırılması hidrojen enerjisi kullanıma dayalı olarak yürütülmektedir. Bu ülkede 2002 yılı itibariyle yılda dokuz milyon ton hidrojen üretilmektedir. Kaliforniya eyaletindeki çHidrojen Otoyollarıp projesi çerçevesinde, halen 12 adet olan hidrojen dolum istasyonu sayısının 2005-2010 döneminde 200 adete çıkartılması çalışmalarının başlatıldığı açıklanmıştır. Rusya, Çin, Hindistan, Japonya ve Avrupa ülkelerinde de hava taşımacılığı ve uzay araçlarında hidrojen kullanımı çalışmaları devam etmektedir. Örneğin Avrupa'da, Airbus şirketinin 2010 yılında tamamlanmak üzere, hidrojenle çalışan bir jet yolcu uçağı geliştirme planı bulunmaktadır.

'LğHU8OXVODUDUDVÜ3URMHOHU q81,'28OXVODUDUDVÜ+LGURMHQ(QHUMLVL7HNQRORMLOHUL 0HUNH]L8KHWP,FKHW

İVWDQEXOnGDNXUXODUDN\ÜOÜQGDÁDOÜşPDODUÜQDEDşODPÜşWÜU8QLGRnQXQ7ÖUNL\HnGH VÖUGÖUÖOHQ SURMHOHUL GÜşÜQGD ¡LQ *ÖQH\ .RUH +LQGLVWDQ$]HUED\FDQ5RPDQ\D/LE\D3RUWHNL]$UMDQWLQ )DVYH5XV\DnGDD\UÜKLGURMHQSURMHVLEXOXQPDNWDGÜU %UH]LO\DYH0ÜVÜUJLELED]ÜÖONHOHUOHGHSURMHJĞUÖşPHOHUL VÖUGÖUÖOPHNWHGLU q%0n\HEDğOÜELUNXUXOXşRODQ&HQHYUHnGHNL8OXVODUDUDVÜ 6WDQGDUWODU 7HşNLODWÜ WDUDIÜQGDQ İVYLÁUHnOL *XVWRY *UREnXQJLULşLPLYHWHNOLIL\OHKLGURMHQHQHUMLVLWHNQRORMLOHUL LÁLQ XOXVODUDUDVÜ VWDQGDUWODU KD]ÜUODPDN Ö]HUH o,627&.RPLWHVLpNXUXOPXşWXU.RPLWHÁDOÜşPDODUÜVÖUGÖUÖOPHNWHGLU q$OPDQ\D6XXGL$UDELVWDQm+\6RODUnSURMHVL\OHJÖQHş HQHUMLVLQGHQKLGURMHQÖUHWLPL q$YUXSD.DQDGD4XHEHFSURMHVL$YUXSDn\D.DQDGDnGDQ OLNLGKLGURMHQLWKDODWÜSODQODQÜ\RU%XSURMHNDSVDPÜQGD KLGURMHQLQGHQL]DşÜUÜWDşÜQPDVÜGHSRODQPDVÜYHşHKLULÁL XODşÜP DUDÁODUÜ LOH VDQD\LGH NXOODQÜPÜQD LOLşNLQ $U*H ÁDOÜşPDODUÜ\DSÜOPDNWDGÜU

q.DQDGDnGD7HEHNH\DOHWLQGHEROVXHQHUMLVLYDU%XUDGD KLGURMHQ ÖUHWLS ELU ERUX KDWWÜ YDVÜWDVÜ\OD 9DUşRYDn\D YH $PHULNDn\DKLGURMHQVDWDFDNODU6ÜYÜKLGURMHQLGH$YUXSDn\DYH-DSRQ\Dn\DVDWDFDNODU q$UMDQWLQnGHJÖQH\GHÁRNNXYYHWOLUÖ]JDUODUYDU%XQODUGDQLVWLIDGHHGHUHNKLGURMHQHOGHHWPH\LSODQOÜ\RUODU .X]H\GHJÖQHşHQHUMLVLERUXKDWWÜSURMHVLYDUYHVÜYÜKLGURMHQL-DSRQ\Dn\DYH$PHULNDn\DVDWÜODFDN q 'ÖQ\DQÜQ HQ EÖ\ÖN SHWURO şLUNHWOHULQGHQ %3 İQJLOWHUHnGH NĞPÖUGHQ XFX] KLGURMHQ YH HOHNWULN ÖUHWPHN LÁLQÁRNEÖ\ÖNELUSURMHEDşODWWÜ%XSURMHGH&ÁÜNÜşÜ \Ö]GHRUDQÜQGDD]DOWÜOÜ\RU7H[DFRGDEXQXQJLELELU SURMH\H$PHULNDnGDEDşODGÜ q%Ö\ÖNRWRPRELOILUPDODUÜQÜQELUÁRğXKLGURMHQ\DNÜWOÜ PRWRUOX DUDÁODU Ö]HULQGHNL $U*H ÁDOÜşPDODUÜQÜ VÖUGÖUPHNWHGLU°UQHğLQ$%'(QHUML%DNDQOÜğÜEHş\ÜOOÜN ELUSURMHLÁLQ+\XQGDL&KHYURQ7H[DFRYH87&)XHO &HOOV ILUPDODUÜQGDQ ROXşDQ NRQVRUVL\XPX GHVWHNOHPH NDUDUÜDOPÜşWÜU q$OPDQ\D$YXVWUDO\D.DQDGDYHİWDO\D'HQL].XYYHWOHUL GHQL]DOWÜODUGD KLGURMHQ \DNÜW KÖFUHVL GHQHPHOHUL GHYDPHGHQSURMHOHUGHQED]ÜODUÜGÜU$\YD]9H]LURğOX

3.2. Türkiye'de Hidrojen Enerjisi Teknolojileri

7¶%İ7$.0DUPDUD$UDşWÜUPD0HUNH]L0$0

(QHUML(QVWLWÖVÖ+LGURMHQ$UDşWÜUPDODUÜPDPJRYWU

*HE]HnGHNL7¶%İ7$.0$0EÖQ\HVLQGH\ÜOÜQGDNXUXODQ(QHUML(QVWLWÖVÖÖONHPL]GHKLGURMHQWHNQRORMLOHULDUDşWÜUPDODUÜQÜQHQ\RğXQRODUDN\DSÜODQELUPHUNH]NRQXPXQGDGÜU %XPHUNH]GHNLĞUQHğLQ+<3URVWRUHSURMHVL

JLELSURMHOHULQWHPHODPDFÜKLGURMHQÖUHWLPLGĞQÖşÖPÖYH GHSRODQPDVÜQDLOLşNLQWHNQRORMLOHULQJHOLşWLULOPHVLRODUDNLIDGH HGLOPHNWHGLU(UVĞ]YH(UVĞ]YHGLğHUO

Enerji Enstitüsü'nde yakıt pili teknolojileri, hidrojen teknolojileri ve araç teknolojileriyle ilgili birçok ileri araştırmalar yapılmaktadır. Bu projelerle, geleceğin ulaşım araçları, alternatif yakıtlar ve yakıt verimliliğinin artırılması gibi konularda hem sanayimize destek verilmesi, hem de Türk Silahlı Kuvvetleri'nin gelecekte ihtiyaç duyabileceği teknolojiler için alt yapı sağlanması amaçlanmaktadır.

Bir kısmı tamamlanan, bir kısmı halen sürdürülen hidrojen enerjisi ve yakıt piline ilişkin projelerden bazıları şunlardır:

q DPT - HyDePark projeleri, 2005-2008 (3 adet); - Hidrojen üretim, dönüşüm ve depolama teknolojilerinin geliştirilmesi, - Kömür ve biyokütle gazlaştırma, gaz temizleme ve entegre enerji üretimi, - PEM yakıt pili güç üretim kaynağının geliştirilerek evsel uygulamalarda kullanımı.

q+LEULGHOHNWULNOLDUDÁYHWHÁKL]DWODUÜÖUHWLPL q6RG\XPERUKLGUÖUOÖ\DNÜWSLOLÖUHWLPLYHHQWHJUDV\RQX %25(1 q3(0SURWRQGHğLşWLUHQ0HPEUDQLQFHWDEDND

\DNÜW SLOLJHOLşWLULOPHVLYHÖUHWLPL)RUG$UÁHOLN7RIDş$\JD] 'HPLUGĞNÖP77*9 q 7HPL] HQHUML ÖUHWLPL LÁLQ \DNÜW SLOL WHNQRORMLOHULQLQ JHOLşWLULOPHVL q İÁWHQ \DQPDOÜ PRWRUODUD \DNÜW LODYHVLQLQ HWNLOHULQLQ DQDOL]L

q Dizel motorlara yakıt ilavesinin etkilerinin analizi.

3. Yakıt Pili ile Çalışan Forklift Projesi

q AB 5. ve 6. Çerçeve Programları projeleri (9 adet) q Uydular için Rejeneratif Yakıt Pili Sistemi, TARAL. (Ersöz, 2006)

Proje Ortakları: ICHET, Çukurova Holding, BOS A.Ş.(Birleşik Oksijen Sanayi

3.2.2. Üniversiteler, Özel Sektör ve Araştırma Kurumlarının Çalışmaları

Bütçe: ABD$.202.380 Finansmanı kısmen Ichet tarafından karşılanacak olan bu proje, hidrojen depolama ve dağıtımını kapsayan 5 kW enerji gücünde entegre yakıt pili sistemine

Ülkemizde hidrojen enerjisi teknolojileri çalışmaları içeJ

ilişkindir. Bu proje çalışmasıyla hidrojen, suyun elektrolizi

ULVLQGHĞ]HOVHNWĞUNXUXOXşODUÜQÜQ7¶%İ7$.LOHRUWDNODşD

yoluyla elde edilecek ve Forklif'ti çalıştıracak olan yakıt

veya kendi başlarına yürüttükleri projeler yanında, birçok

pilinde kullanılacaktır.

üniversite tarafından sürdürülmekte olan araştırmalar

GD ĞQHPOL ELU \HU WXWPDNWDGÜU %XQD LOLşNLQ ELOJLOHU EX NRQXGD GHUOHQPLş LVWDWLVWLNL ELU ELOJL\H GD\DQPDPDNOD ELUOLNWH,FKHWnLQKHU\ÜOGÖ]HQOHGLğLNRQIHUDQVODUGDVXQXODQELOGLULOHUGHQEXVRQXFXJĞUPHNPÖPNÖQROPDNWDGÜU +LGURMHQ HQHUMLVL WHNQRORMLOHUL KDNNÜQGD DUDşWÜUPD \DSDQ ÖQLYHUVLWHOHULPL]LQDğÜUOÜNOÜRODUDN\DNÜWSLOLWHNQRORMLOHULQLQ JHOLşWLULOPHVLQH\ĞQHOLNÁDOÜşPDODU\DSWÜNODUÜJĞUÖOPHNWHGLU %XÖQLYHUVLWHOHULPL]GHQED]ÜODUÜşXQODUGÜU%DKÁHşHKLU¶QLYHUVLWHVLİVWDQEXO7HNQLN¶QLYHUVLWHVL*D]L¶QLYHUVLWHVL +DFHWWHSH ¶QLYHUVLWHVL 2UWDGRğX 7HNQLN ¶QLYHUVLWHVL <ÜOGÜ]7HNQLN¶QLYHUVLWHVL

3.2.4. Ulusal Hidrojen Enerjisi Teknolojileri Konseyi ve Komitesi'nin Oluşturulması

Hidrojen enerjisi teknolojilerinin geliştirilmesi ve uygulamalar belirli düzeydeki Ar-Ge çalışmalarının yapılmasını ve buna ilişkin yüksek düzeydeki maliyetlere katlanılmasını gerektirmektedir.(Dinçer, 2007) Ancak, arz ve talebe ilişkin piyasa koşullarının oluşmadığı bu alanda, yüksek düzeylerde oluşan Ar-Ge maliyetlerine katlanılması zorunluluğunun sektördeki gelişimi yavaşlatması kaçınılmaz olmaktadır. Çünkü, Yüksek Ar-Ge maliyetleri ancak yoğun bir talebin varlığı halinde, birim üretim maliyetlerdeki azalış yoluyla düJ

Ulusal Bor Araştırma Enstitüsü

şürülecek ve ekonomik ölçekte üretim söz konusu olacaktır. Buna karşın, talep artışı yüksek maliyetler nedeniyle sınırlı

Ülkemiz, dünya bor üretiminde %34 ile ikinci sıradadır. Bu

düzeyde kalmaktadır. Bu nedenle, sektördeki üretim, iletim,

sektördeki payımızın artması için bor ürünleriyle ilgili

depolama ve enerjiye dönüşüm faaliyetlerinin, vergi

araştırmalar yapmak üzere 2003 yılında kurulan

muafiyeti, düşük faizli finansman gibi teşvikJ

Ulusal Bor Araştırma Enstitüsü (BOREN) ile Unido-Ichet arasında imzalanmış

Hidrojen

lerle desteklenmesi ve özendirilmesi, sektör gelişimi açısından önemli bir zorunluluk

bir Niyet Mektubu bulunmaktadır. Bu enerjisi sisteminde arz olarak karşımıza çıkmaktadır.

projeyle, iki kurum arasında hidrojen depolanmasında bor kullanımı konusunda bilimsel ve teknolojik işbirliği

maliyetleri, büyük ölçüde; üretim-iletim-depolama-

Bu durumda, hidrojen enerjisi sisteminin oluşturulması sürecinde öncelikle,

amaçlanmaktadır.

uygulama bütünlüùü

üretim, iletim ve depolama teknolojilerinin geliştirilmesini amaçlayan poJ

3.2.3. ICHET Projeleri

sürecindeki teknolojilerin litikaların belirlenmesi ve uygulamaya

.W8OSXEKRDUD\XXMOURJOLXOHLOUnJXHKVGQXUOUOLDDDDOLQÖXPPU0GNDOşNDOXUHHDHNDÁUUUPVEXDNÜÖÜODHOLYÜ]D]+ş]şHUHGOLPDLDUHSG,HNWD&LUÜJOOORIRD+DHDMWUQUHD(ÜÁQSOHL7U\8NR(H\OMÜWQHQHHOO(şÜğLHOHHWGLUUN0LWUMRULLLLQPPPnVDJ\HL\HHDÜO7DV\ELLUşEDHDDWDSşNL\şUğOOÜWQDDPQÜORUPQÜGPH-ODDÜNşDGJİWYÜVÜğHHUWÜDOKQLS,üF-DUWKRULMEHUHFWOHLnDHOLPOQUPLU EHODHXVOQDLQPUH×HWLDONLUüWDNHGIHLG×QğQLHUGU$OYHDUHQQLG]*LĞOUHOLHQÁOVPÖHHFGQNHHHDWVHNĞUSLNNNDUSGRRDGNRRQHOSQHLEORVWLPXHIWPLDDLOON\NÖLPDLUDDDOPOSLQOODH\DDRVNQHUUEOÜÖÜHWLLQWEQJJUKLNELĞHÖoORDUVXH.NOOHWFDD.HÖNRHEUUHğQPRÜLHOFLQNVLQHJHUHDVNWLN\SHEOpWX\VHLLGDUUURXPHÖLOQXOOE%XNÜşQHHXşWHOGPOXLQDUD\UUOLHĞXHH]ÜUQQOOGJHPMGHHHLDUHQDEHOYNLVÜXNHş-LÜ

merkezin genel ağ sistemindeki (www.ichet.org) dosyalaJ

Belirtilen ikinci seçenek çerçevesinde, birincisi BaşbakaJ

rından derlenerek aşağıda verilmiştir.

nın başkanlığında olmak üzere, mUlusal Hidrojen Enerjisi

1. Biyoyakıt-Sorgun ve Şeker Pancarı Hidrojen Pro- jesi

Proje Ortakları: Ichet, Pankobirlik, Erikoğlu Holding, Sanko Holding.

7HNQRORMLOHUL.RQVH\LnQLQWRSODQDUDNVHNWĞUÖQJHOLşLPLQH LOLşNLQVRUXQODUHQJHOOHUEHOLUOHQHUHNEXQODUÜQÁĞ]ÖPÖQH LOLşNLQSODQYHSURJUDPODUÜQ\DSÜOPDVÜ\ODX\JXODPD\DLOLşNLQ SROLWLNDODUÜQHQÖVW\ĞQHWLPGÖ]H\LQGHROXşWXUXOPDVÜJHUHNPHNWHGLU.RQVH\7¶%İ7$.(QHUMLYH7DELL.D\QDNODU

%ÖWÁH$%'

Çevre ve Orman, Sanayi ve Ticaret, Ulaştırma, Maliye BaJ

Proje ile 4 hektar alanda yapılacak sorgun ve şeker pancarı hasadı sonucunda 16,8 ton hidrojen üretilmesi planlanmaktadır.

2. Deniz Taksisi Projesi

NDQOÜNODUÜ\DQÜQGD+D]LQH'HYOHW3ODQODPD7HşNLODWÜYH'Üş 7LFDUHW 0ÖVWHşDUOÜNODUÜ ÖQLYHUVLWHOHU Ğ]HO VHNWĞU YH LOJLOL GLğHUNXUXOXşODUÜQWHPVLOFLOHULQGHQROXşWXUXOPDOÜGÜU(QHUML YH7DELL.D\QDNODU%DNDQOÜğÜYH7¶%İ7$.HşEDşNDQOÜğÜQGD KHU \ÜO WRSODQDFDN RODQ oNRQVH\GHp KLGURMHQ WHNQRORMLOHUL

3URMH2UWDNODUÜ,&+(7/DEUDQGD'HQL]FLOLNYH'HQL]FLOLN 0DO]HPHOHULİPDODWYH7LFDUHWL2NWHG$ì%267HNQRORML +ROGLQJ

Bütçe:ABD$447.080 Ichet tarafından, hidrojen yakıtı ile çalışacak iki adet deniz motoru imalat siparişi verilmiştir.

üretim, iletim, depolama ve uygulama süreçlerinden oluşan çhidrojen enerjisi sisteminep ilişkin gelişmeler ve ileriye dönük plan ve stratejiler düzenli olarak gözden geçirilerek değerlendirilmelidir. Bu alandaki yatırımlar ve Ar-Ge çalışmalarının belirlenecek kısa, orta ve uzun vadeli hedef ve planlara uygun olarak yapılması ile bu faaliyetlerin etkinliği

ve hacminin çrekabetçi piyasa koşullarını geçerli kılacak şekilde artırılmasıp için gereken yasal ve idari düzenlemeler belirlenerek karara bağlanmalıdır.

Konsey oluşumunu takiben; - Konsey kararlarının hayata geçirilmesini, - Konsey'de karara bağlanmasına gerek görülen hususların tespiti ile bunların Konsey'e önerilmesini, - Sektördeki uygulamaların etkinliğini sağlayacak yasal ve idari düzenlemelerin hayata geçirilmesi ve bunların düzenli olarak izlenmesini, - Ülke düzeyindeki çalışmaların eşgüdümü ve etkinliğini sağlamak amacıyla, konuyla ilgili tüm tarafların temsilcilerinin katılımıyla oluşan ve üye sayısı Konsey tarafından belirlenecek, çdaimi olarak görev yapacak bir Hidrojen Enerjisi Teknolojileri Geliştirme Komitesip kurulması uygun olacaktır.

Komitenin de orta ve uzun vadede çKurump şeklinde teşkilatlanarak, sektör faaliyetlerin tek bir çatı altında düzenlenmesi, sektörün rekabet esaslarına uygun şekilde yönetilmesi açısından gerekli olacaktır.

4. Sonuç

Doğada bileşik elementler halinde bulunan hidrojen gazı, kullanımı nedeniyle tükenmeyen ve çevre kirliliğine yol açmayan yapısı, onun geleceğin enerji kaynağı olarak adlandırılmasına neden olmuştur. Hidrojenin enerji kaynağı olarak kullanılabilmesi için öncelikle, bileşik olduğu

elementlerden ayrıştırılarak saf hale getirilmesi, yani hidrojenin üretilmesi gerekmektedir. Örneğin, sudan hidrojen elde edilmesi işleminde; suyun elektrolizine ilişkin teknolojilerin geliştirilmesi, bunun için de gerekli Ar-Ge yatırımlarının yapılması zorunlu olacaktır. Üretilen hidrojenin, enerjinin yoğun olarak tüketildiği bölgelere iletilmesi, bu iş için de uygun boru hatlarının inşaatı veya mevcut doğal gaz boru hatlarının buna uygun hale getirilmesi ve gerekli basınca sahip tankların imalatı ile mümkün olacaktır. Bu da taşımaya ilişkin teknolojilerin geliştirilmesini gerekli kılmaktadır.

+İ'52-(16°=/¶ï¶

PEM: Proton Exchange Membrane (kimyasal parçacıklardan/atomlardan oluşan ince levha) Proton: hidrojen atomunun çekirdeği, Atom çekirdeğinde her biri (+1) pozitif elektrik yükü taşıyan tanecik Membrane: ince deri, perde Atom: kimyasal parçacık, çeşitli molekül(birkaç türü birleştiğinde, birleşim halinde) Modül: fizik, herhangi bir mekanik özelliği belirten katsayı Molekül: Element veya bileşikleri oluşturan ve onların özgül niteliklerini gösteren en küçük birim, madde. Elektrot: Bir elektrolitin içine daldırılan iki iletken çubuktan her biri, bunların artısına anot, eksisine katot denir Eloktrolit: eloktroliz işlemiyle çözülen madde. Eoktroliz: Bir elektrik akımının etkisiyle ortaya çıkan kimyasal ayrışma. Silisyum: Atom sayısı 14, atom ağırlığı 28,09, yoğunluğu 2,34 olan, 1420 ŠC'de eriyen element. (oksijenden sonra en çok bulunan element, kimya) Sülfür: kükürdün başka bir elementle yaptığı bileşik (kimya) Kükürt: Atom sayısı 16, atom ağırlığı 32,06 olan, 119 ŠC'de eriyen ve 444 ŠC'de kaynayan saf veya bileşik sarı renkli element, sülf (S) Element: kimyasal çözümlemeyle ayrıştırılamayan veya bileşim yoluyla elde edilemeyen madde. Kimya: Maddelerin temel yapılarını, birleşimlerini, dönüşümlerini, çözümleme, birleşim ve üretim yöntemlerini inceleyen bilim. Quartz Mineral Kuvars: Billurlaşmış silisin doğada çok yaygın bir türü. NaBH4: Sodyumborhidrür. MgH2: Magnezyum hidrür(hydride) NaH: Sodyum hidrür CaH2: Kalsiyum hidrür B2O3: Anhydrous borik asit (hydrous:sulu) Na2B4O7: Anhydrous boraks Na2CO3: Sodyum karbonat SiO2: Silikon (silisyum) dioksit NaBO2: Sodyum metaborate Vapor(ous): gaz(buhar) Gaseous: gaz, gaz gibi, gaz halindeki

Depolama konusunda da benzer bir sürece gereksinim bulunduğu görülmektedir. Buna göre depolama işleminde günümüzde kullanılan doğal gaz depolama yöntemleri de geçerli olmakla birlikte, özellikle yakıt pillerinin sabit tesisler ve/veya taşınır araç, gereçlerde kullanımı nedeniyle, yakıt pili teknolojilerinin düşük maliyetle üretime imkan verecek düzeyde geliştirilmesini gerekli kılmaktadır. Sıvı haldeki hidrojenin depolanmasına ilişkin teknolojilerin de ayrıca geliştirilmesi gerekmektedir.

+LGURMHQHQHUMLVLVLVWHPLQGHDU]PDOL\HWOHULEÖ\ÖNĞOÁÖGH ÖUHWLPLOHWLPGHSRODPDX\JXODPD EÖWÖQOÖğÖ VÖUHFLQGHNLWHNQRORMLOHULQJHOLşWLULOPHVLQHLOLşNLQ$U*HKDUFDPDODUÜ WDUDIÜQGDQEHOLUOHQPHNWHGLU7DOHS\ĞQÖQGHQVHNWĞUJHOLşLPLQH EDNÜOGÜğÜQGD EDşODQJÜÁ GĞQHPLQGHNL DU]D LOLşNLQ \ÖNVHN PDOL\HWOHU WÖNHWLFL WDOHELQLQ DUWÜşÜQGDNL HQ EÖ\ÖN HQJHOLROXşWXUPDNWDGÜU0DOL\HWD]DOÜşÜQÜVDğOD\DFDN\RğXQ WÖNHWLPLVHNÜVDYDGHGHROXşPD\DFDğÜQGDQÁRNVD\ÜGDÖUHWLFL YHNLWOHWÖNHWLPWDOHELNRşXOODUÜQÜQELUDUDGDROGXğXVHUEHVW SL\DVDNRşXOODUÜROXşXPDNDGDUEHOLUOLELUVÖUHQLQJHÁPHVL NDÁÜQÜOPD]RODFDNWÜU%XGĞQHPGHVHNWĞUÖQJHOLşLPLQLQLVWHQLOHQGÖ]H\GHJHUÁHNOHşPHVLQLWHPLQHQÖONHYHHNRQRPL \ĞQHWLPOHUL WDUDIÜQGDQ JHUHNOL SROLWLNDODUÜQ ROXşWXUXOPDVÜ YH X\JXODQPDVÜ ĞQHP WDşÜ\DFDNWÜU %X NDSVDPGD 'ÖQ\D KLGURMHQÁDOÜşPDODUÜQGDVD\ÜOÜELOLPDGDPODUÜDUDVÜQGDNDEXOHGLOHQYH%LUOHşPLş0LOOHWOHU6ÜQDL.DONÜQPD7HşNLODWÜ 81,'2

EÖQ\HVLQGH İVWDQEXOnGD NXUXODQ QH \D]ÜN NL GDKDVRQUDIDDOL\HWOHULVRQODQGÜUÜODQ8OXVODUDUDVÜ+LGURMHQ 7HNQRORMLOHUL0HUNH]LnQLQLON%DşNDQÜRODQ3URI'U1HMDW 9H]LURğOXnQXVD\JÜ\ODDQÜ\RUXP

Kaynakça

$OQÜDN2NWD\<ÖNVHO3DODFÜYHİEUDKLP*ÖQHş

o1HZ 0DWHULDOV )RU +LJK 3UHVVXUL]HG +\GURJHQ 6WRUDJHp ,+(& İVWDQEXO-XO\

$\0$0LGLOOLYHİ'LQÁHU

o([HUJHWLFSHUIRUPDQFH DQDO\VLVRID3(0IXHOFHOOp

International Journal of Energy Research, 2006, 30:307-321.

$\YD]=DIHU

o<Ö]\ÜOÜQ<DNÜWÜ+LGURMHQİVWDQEXOGD 0HUFHN $OWÜQGDp 'RğD ¡HYUH YH .ÖOWÖU 'HUJLVL (.2/2-İ 0DJD]LQHNRORMLPDJD]LQFRP6D\ÜVD\Ü2FDN0DUW

.RQX(QHUML

%RFNÜUV -RKQ 2n0 71HMDW 9H]LURğOX YH 'HEEL / 6PLWK

o*HOHFHğLQ(QHUMLVL*ÖQHşYH+LGURMHQp.D\QDN<D\ÜQODUÜİVWDQEXOìXEDW

¡HOLN $U]XP (

o+LGURMHQ (NRQRPLVLQH 'RğUXp İşOHWPHYH)LQDQV$UDOÜN

'LQÁHU İEUDKLP

o(QYLURQPHQWDO DQG VXVWDLQDELOLW\ DVSHFWVRIK\GURJHQDQGIXHOFHOOV\VWHPVp,QWHUQDWLRQDO-RXUQDORI(QHUJ\5HVHDUFK

'RJDQ % % 6DNLQWXQD YH =; *XR

o'HVLJQ DQG $VVHVVPHQW RI 6ROLG +\GURJHQ 6WRUDJH 7DQN IRU 7UDQVSRUW $SSOLFDWLRQVp,+(&İVWDQEXO-XO\ (URğOX )D]OÜ

o+\GURJHQ *HQHUDWHG IURP :DWHU DV $GGLWLRQDO)XHOLQ,QWHUQDO&RPEXVWLRQ(QJLQHVZLWKRXW%HLQJ 6WRUHGp,+(&İVWDQEXO-XO\ (UVĞ] $WLOOD

o7¶%İ7$. 0$0 (QHUML (QVWLWÖVÖ +LGURMHQ 7HNQRORMLOHUL $NWLYLWHOHULp +LGURMHQ (ğLWLP 6HPLQHUL %DKÁHşHKLU ¶QLYHUVLWHVL %HşLNWDşİVWDQEXO ZZZLFKHWRUJ.DVÜP

-Ersöz, Atilla(2007), çSteady State Simulation of A Reforming Process with the Lower Molecular Hydrocarbon Fuels for

+\GURJHQ3URGXFWLRQp7¶%İ7$.0DUPDUD$UDşWÜUPD(QVWLWÖVÖ*HE]H.RFDHOL,+(&İVWDQEXO-XO\ (UVĞ] $WLOOD $OSHU 6DUÜRğODQ 1LOÖIHU İOKDQ *ĞNWXğ 1H]LKL °]\ĞQÖP 0HWH ¡XEXNÁX $VOÜ 6D\DU .D\WD] &HP .D\PD] $OSWHNLQ<DğPXU

o+<'(3$5.$6WDQGDORQH5HQHZDEOH+\GURJHQ'HPRQVWUDWLRQ3DUNLQ7XUNH\p7¶%İ7$. 0DUPDUD $UDşWÜUPD (QVWLWÖVÖ *HE]H.RFDHOL ,+(& İVWDQEXO-XO\ (ZDOG5ROI

'HXWVFKHU:DVVHUVWRII9HUEDQGo+\GURJHQLQ*HUPDQ\p+\IRUXP6HSWHPEHU

-Gaşan, Hakan (2007), çHidrojenin Depolanması ve Taşınmasıp, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Metalurji Enstitüsü, www.ichet.org, Kasım, 2007.

-Global Enerji Dergisi, Haziran 2006/6 Sayı : 22.

*ÖOGDO 1DIL° + (UHQ )LJHQ YH 6HPD = %D\NDUD

o&DWDO\WLF+\GURO\VLVRI$ONDOLQH1D%+6ROXWLRQVIRU+\GURJHQ*HQHUDWLRQ,+(&İVWDQEXO-XO\

İ7¶İVWDQEXO7HNQLN¶QLYHUVLWHVL.LP\D%ĞOÖPÖ

o<DNÜW+ÖFUHOHUL7HNQRORMLOHULQGH6RQ*HOLşPHOHUpZZZLFKHWRUJ .DVÜP

.Ü\NÜP&HQN&XPKXU6HUKDW*HQÁRğOXYH(OLIH¶QDO

o7KH5ROHRI'HIHQVH,QGXVWU\LQ+\GURJHQ7HFKQRORJLHV(YROXWLRQp,+(&İVWDQEXO-XO\

0XUDGRY 1D]LP = YH 7 1HMDW 9H]LURğOX

o)RVVLO +\GURJHQZLWKRXW&2(PLVVLRQD9LVLRQRI+\GURJHQ&DUERQ (FRQRP\p,+(&İVWDQEXO-XO\

3RODW&LKDWYH1XUFDQ.ÜOÜQÁ

o7UHQGVLQWKH0DUNHW *URZWKIRU3URWRQ([FKDQJH0HPEUDQH)XHO&HOOV3(0)&

$5HYLHZRIWKH0DUNHW'\QDPLFVp,+(&İVWDQEXO -XO\

6KDKURNKL )LURX] $KDG 6 1DVDE DQG 5RFFR *XDUQDFFLD

o%XLOGLQJ +\GURJHQ (FRQRP\ %DVHG RQ 6DQG DQG :DWHUp,+(&İVWDQEXO-XO\ ìHQHO)LNUHW(PHO%LOOXUYH2NWD\$OQÜDN

o'HYHORSPHQWRI+\GURJHQ7DQNVp,+(&İVWDQEXO-XO\

-USDOE (20002)-United States Department of Energy, çNational Hydrogen Energy Roadmapp, From the Workshop, Washington, DC, April 2-3, 2002, November 2002.

9H]LURğOX1HMDW7

o'ÖQ\D%DUÜşÜİÁLQ7ÖUNL\H'ÖQ\D %DUÜşÜİÁLQ+LGURMHQp.D\QDN<D\ÜQODUÜİVWDQEXO(NLP

-International Centre for Hydrogen Technologies-ICHET(2007), http://www.ichet.org (Eylül, 2007)

7¶%İ7$. 0DUPDUD $UDşWÜUPD 0HUNH]L

KWWS ZZZPDPJRYWU(\OÖO

-Gazi Üniversitesi Temiz Enerji Araştırmaları ve Uygulama Merkezi-TEMENAR (2007), http://www.temenar.gazi.edu.tr (Ekim, 2007)

-International association for hydrogen energy-iah2-(2007), http://www.iahe.org (Ekim 2007)

'HXWVFKHU :DVVHUVWRII XQG %UHQQVWRII]HOOHQ 9HUEDQG +':9

KWWSZZZGZYLQIRGH(NLP

-Technology Transition Corporation (2007), http// www.ttcorp.com/nha(Ekim 2007)

-CleanAir Council (2007), http://www.cleanair.org (Eylül 2007)

+(&+\GURJHQ(QHUJ\&HQWUH

KWWSZZZKHFRRUJ (\OÖO

-Fuel Cells The Online Fuel Cell Information Resource(2007), http://www.fuelcells.org (Eylül 2007)

-USA Energy Department (2007), http://www.eren.doe.gov (Ekim, 2007)