T PARÇA PARÇA SATILIYOR

elektrik mühendisliği

Önder ÖZDEMİR

Vo

vS (c

V

T ürkiye gündeminde yaklaşık 15 yıldır yer alan özelleştirme, pas tanın en büyük parçası olan Türk

Telekomünikasyon A.Ş.'nin elden

çıkarılmasına çok zaman kala (son yasal

kılıfların da hazırlanması ile) daha da

önemli bir yer işgal etmeye başladı.

Bugüne kadar medyadaki "satılık

kalem'lerin yarattığı özelleştirme yanlısı

atmosfer ile özelleştirme konusunda

kamuoyu önemli oranda yanlış bil

gilendirildi.

Özellikle

Türk

Telekomünikasyon A.Ş.'nin özelleştirilmesi

konusunda kamuoyuna eksik bilgiler veril

miş ve kamuoyu yanıltılmıştır. T'nin

özelleştirilmesinin sadece blok satış

anlamına geldiği şeklindeki eksik yaklaşım,

on yılı geçen bir süredir, aslında PTT'nin

özelleştirmeye başlandığı ve bu yolda

önemli aşamalar katedildiği gerçeğinin

üstünü örtmektedir. Bu kadar yapılan ve

pek bilinmeyen telefon şebekesindeki

özelleştirmeleri inceleyeceğiz. Tamamlan

mamış bir süreç olan Türk Tele

komünikasyon A.Ş.'nin özelleştirme

sürecinin bugün neresinde olduğumuzun

görülmesi, süreç tamamlanmadan atılması

gereken adımların tespit edilmesinde

önemli rol oynayacaktır.

Önce Telefon Şebekesi Özelleştirildi

Türkiye'de özelleştirmelerin önü Cuntanın devamı olan Özal hükümeti döneminde çıkarılan yasalarla açılmıştır. 1984 yılına kadar Devlet kuruluşlarındaki ihaleler 2490 sayılı Devlet İhale Kanunu'na göre yapılmakta iken, 1 Ocak 1984 tari hinde yürürlüğe giren 2886 sayılı Devlet İhale Kanunu'na göre yapılmaya başladı. Yasanın açtığı yoldan devam eden PIT o güne kadar kendisinin yaptığı telefon

şebekesi işlerini özel sermayeye devretmek üzere bir TELEFON ŞEBEKELERİ YÖNETMELİĞİ hazırladı. PTT hiç zaman geçirmedi ve 1985 yılında malzeme ve kablosu PTT tarafından verilecek ihaleler yapılması yetkisini Başmüdürlüklere ver erek ilk adımı attı. Şebeke malzemesi ve kabloların müteahhitlerce temin edildiği ilk önemli şebeke özelleştirmesi İstanbul pilot bölge seçilerek yapılmaya başlandı. PTT'nin global (malzemeli) olarak adlandırdığı ihale 1 Temmuz 1986 tari hinde yapılmış, ihale sonunda İstanbul coğrafi olarak Anadolu Yakası, Beyoğlu Yakası ve İstanbul Yakası olarak üçe bölünerek, bu bölgelerin tüm şebeke işleri üç yıl süre için firmalara paylaştırılmıştır. İstanbul'daki pilot uygulama 1991 yılına gelindiğinde 58 ili kapsayacak şekilde yaygınlaştırıldı. Türk Telekomüniskasyon tarafından telefon şebeke işleri müteahhit firmalar tarafından yürütülmektedir. Diyarbakır, Mardin, Batman, Siirt ve Şırnak illerini kapsayan bölgede herkesçe malum olan "savaş koşullan" nedeniyle, bölgedeki şebeke ihalesi Türk Telekomünikasyon A.Ş'nin elinde kalmıştır. Bu bölgedeki şebeke işlemleri bugün T personeli tarafından yürütülmektedir. Bu durum, Türkiye'de sermayenin kar etmeyeceği ya da risk oranı yüksek işlerin devlete yük lendiği, ama kar oranı yüksek alanların özelleştirme adı ile sermaye gruplarına peşkeş çekildiği gerçeğinin tipik bir örneğidir aslında. PTT literatürüne Global ihale olarak giren şebeke ihalelerini kaza nan şirket ile Türk Telekomünikasyon A.Ş. Etüd Proje ve Yatırım Daire Başkanlığı İhale Grup Başmühendisliği tarafından hazırlanan bir ana sözleşme imzalanmak tadır. 1996 yılında yapılan aşağıdaki Ana Sözleşme ihalenin kapsam hakkında bilgi vermektedir.

MADDE: 1 SÖZLEŞMENİN KOMŞU İsparta. Afyon. Hurdur. I "şak ili illeri ile bağlı ilce ve köylerinin santral sahalarında telefon şebekesi (proje. künk ve briket imali yeraltı güzergahı kablo tesisi abone tesisi aktarma vb) işlerin kısım kısım veya tamamının yapılması ile bu işlerde kullanılacak malzemenin temin edilmesine ait ana sözleşmedir.

Global keşif : 225.000.000.000TL Tenzilat miktarı: %30.78 Toplam ihale bedeli: 155.^5.000.000T1 (işçilik+Kablo+Malzeme)

Sözleşme süresi 3 yıl olmakla birlikte, bu sürenin sonunda PTT1 2 yıl daha uzatma yetkisine sahiptir. PTT Başmüdürlüklere verdiği yetki doğrultusunda ek pro tokollerle PTT yapılacak işleri ilgili bölgenin ihalesini almış olan şirkete bildirecektir. Türk Telekom en az Sözleşmede gecen toplam ihale bedeli olarak miktar kadar işin, ek protokoller yolu ile şirketlere yaptıracağını taahhüt etmektedir.

Telefon

şebekesinde

yıllardır

yaşanan

özelleştirmelerin boyutlarını sergilemek amacıyla Ankara

Global ihaleleri gözden geçirilmelidir.

Global (malzemeli) ihalelere geçilmeden önceki

1985 1991 döneminde. Ankara'da hangi bölgenin

şebekesi yapılacaksa, sadece o bölgenin projesi ihaleye

açılıyordu. Ancak 1991 yılında İstanbul pilot uygula

masından alınan derslerle Ankara'da ilk Global ihaleye

çıkıldı. Ankara Global ihalesi Ankara'yı coğrafi olarak üç

bölgeye ayırıp 3 ayrı ihale olarak yapıldı. Birinci bölge

Ankara'nın doğusu Kırıkkale ilini kapsayacak şekilde;

ikinci bölge Ankara'nın batısı Eryaman, Sincan,

Batıkent, Yenimahalle'yi kapsayacak şekilde ve son

olarak üçüncü bölge Ankara'nın güneyi Kırşehir ilini

kapsayacak şekilde belirlendi.

1991 Ankara telefon şebekesinin malzemeli ihalelerini üç bölgede F.RKO A.Ş. DKY A.Ş. ve ASET A.Ş. aldı. Bu şirketlere 1991 ile 1996 yıllan arasında PTT 1996 birim fiyatlarına göre yaklaşık olarak 3 5 trilyon TL ödemiştir. Ankara Global ihalesi 1.7.1996 tarihinde üç bölgede yenilendi. Yeni yapılan ihaleyi birinci bölgede ARK YAPI A.Ş. ikinci bölgede yine DKY A.Ş. üçüncü bölgede ise DEMTAŞ aldı. 1095 gün için yapılan sözleşmenin toplam ihale bedeli 459.000.000.000 TL olarak belirlenmiştir.

Yasaya göre Türk Telekom'un ancak %49'u mülkiyet devri ile özelleştirilebilecek ve kalan

e l e k t r i k m ü h e n d i s I i t> i

"çöl devlet mülkiyetinde olacaktır. Bu noktadan yola çıkan kimi hükümet yetkilileri ve özelleştirme yanlılarının "Nasıl olsa "n51 pay devlette kalacağı için panik yarat maya gerek yoktur." türünden açıklamaları tamamen aldatmacadır ve kamuoyunu yanıltmaya yöneliktir. Yasada bahsi geçen "n51 oranı sadece mülkiyet devri ile ilgilidir. Oysa mülkiyet devri özelleştirme yöntemlerinden sadece birisidir: gelir paylaşımı, lisans sözleşmesi gibi başka özelleştirme yöntemleri de bulunmaktadır. Nitekim 4000 sayılı yasadaki 18. madde ve daha sonra bu mad deye eklerin yapıldığı 4 161 sayılı yasa ile lisans sözleşmesi hükümleri ayrıntılı olarak yer almaktadır. Yasaya göre katma değerli hizmetler"1 olarak adlandırılan bir çok haberleşme hizmeti lisans sözleşmesi yapılarak yerli veya yabancı şirketlere 49 yıl süre ile devredilebile cektir. Lisans satışı Bakanlar Kurulu'nun onaylayacağı değer üzerinden 2886 sayılı Devlet İhale Kanunu'na (Global ihalesi ele bu kanunla yapılıyordu) göre gerçek leştirilir. Lisans sözleşmesinden sonra hizmetlerde Türk Telekom'un söz hakkı kalmayacaktır.

Geliri çok yüksek olan katma değerli hizmetlerin ı9

yıllığına lisans sözleşmesi yolu ile satılması gö/önüne

alındığında. Türk Telekom'un

özelliştirilecek oranı "o49'dan

çok daha fazla olacaktır.

Dolayısı

ile

Türkiye

Cumhuriyeti'nde yaşayan

herkesin panik olması için

yeterince neden bulun

maktadır.

Türk Telekom'un özel

liştirilmesinde v ıs il

enge

k a 1 m a m ı ş 11 r

ama süreç

eI ek Ir i k mühendisliği hemen gerçekleştirilebilir nitelikte de değildir. Türk Telekom'un özelleştirilmesi ile ortaya çıkacak maddi ve siyasal "enerji" özelleştirmeyi gerçekleştiren hükümete kısa vadede önemli avantajlar getirecektir. Böyle bir avantajın elde edilmesi ve pastanın paylaşılabilmesi nok tasında koalisyon hükümetinin kısa sürede anlaşabilmesi pek mümkün görünmüyor.

Türk Telekom'un özelleştirilmesinden zarar görecek unsurlar0 çok geç olmadan ciddi bir muhalefet hareketi ni başlatmalıdırlar.

Çünkü "mirasyediler" eninde sonunda çıkar kavgasını bitirip özelleştirmeyi tamamlayacaklar ve geri dönülmez bir yola girilecektir.

Özelleştirme İşsizlik Getirdi...

1'IT (International Teleconıunication l'nion) raporları incelenmesi ile 8S ülkedeki haberleşme sektöründe işsiz lik üzerine kapsamlı bir araştırma yapılmış. Araştırma 8S ülke üç ayrı kategoriye ayrılmış. Araştırmada Birinci ka tegori 100 kişiye 1 telefon düşen 21 ülkeden: İkinci ka tegori. 100 kişiye ortalama S telefon hattı düşen 2$ ülke den ve son olarak üçüncü kategori ise 100 kişiye ortala ma 3^ telefon hattı düşen 41 ülkeden oluşmaktadır.

Haberleşme sektöründe 1984 199 1 arasında piyasa yapısına göre İstihdam Değişimi

Kategori

P İ YA S A

Tekel

1. Kategori(21) '\n8.83 (18)

2. Kategori(23> %24.92 (20) 3. Kategori(4İ) %0.66 (27)

Toplam (8S) °'o21.62 ((r>)

YAPISI Rekabet

".".4(3) Oiı28.03 (3) °ol.08(İ4) ai6.(P (20)

Yukardaki tablo özelleştirme ile oluşacak rekabetin telekom çalışanlarının işsizliği ile sonuçlanacağını gözler önüne sermektedir. Tabloda tekelci piyasa yapısında olan ancak özelleştirildikten sonrası yaratılan tekelci şapı ile çok fazla telekom çalışanı işten atılmıştır. 1994 yılında Telekomunu özelleştiren Peru, 1990 yılında özelleştirilen Arjantin Telekom'u. 1993 yılında özelleştirilen Singapur ve Macaristan Telekomu. 1987 yılında özelleştirilen Kanada Telekomu Tekel piyasa yapısında olup birçok işten atılmaların olduğu ülkelerdir. Bu ülkelere rağmen tabloda tekel piyasa yapısında toplam işsizlik oranı pozi tif değerde görünmektedir. Aşağıdaki tablo ise üç ayrı kategoride telekomunu özelleştirmiş ülkelerde, özelleştir menin yarattığı issizliği göstermektedir.^

Telekom sektörünü özelleştirmiş ülkelerin 198" 1994 yılları arasındaki istihdam değişimi

n.KHI.KR 1. Kategori Gana Nijerya 2. Kategori Peru Guyana Filipinler Sri Lanka 3 Kategori Arjantin Macaristan Singapur Kanada İngiltere Yeni Zelanda

İSTİHDAM I)I (";İSİMİ(".ı)

",.1(1.4

""29.S "n 1(1.3 " 'J 2 1.8

""3ı """2.1

" l l i"

"<>20.S 3~.()

"«ıO2.8

NOTLAR

PIT 1995 yılından itibaren Posta İsletmesi Geni. Müdürlüğü ve Türk Telekomünikasyon Anonii Şirketi olarak ikiye ayrılmasına rağmen glob; ihaleleri ayrışmadan önce başladığı için yazıda ye yer Türk Telekom A.S dönemi ele P'IT olarak ifacl edilmiştir. PIT literatüründe bu bağlantılar prensibal olara adlandırılmaktadır. İstanbul Anadolu Yakası'nm Knerji dağıtımını AKTAS, isimli özel şirkete devredilmesi sonuç abonelerin yaşadığı sorunlar kamuoyuna yansımışı Telefon abonelerinin de sorunlarla karşı karşıy geleceğini öngörmek pek kahinlik olmayacaktır. 4İ61 sayılı yasa Madde. 1'den alınmışın". Katma değerli hizmetler, 4(1(10 sayılı Yasa'nm 1< maddesinde cep telefonu, araç (mobil) telefonı ankesörlü telefon, çağrı cihazı, data şebekes kablolu TY. uydu sistemleri, rehber basımı ve ben zer hizmetler olarak tanımlanmakladır. Bu unsurlar. özelleştirme sonrası işsizlikl. karşılaşacak olan Telekom çalışanları \. şimdikinden daha pahalı ve kalitesiz hizmeti karşılacak olan telefon aboneleridir. Telecom privatizations: \Vhy the going w ili get hat der. ITl". 1996. Türk Telekom'un çalışanları yapabilecekleri işleı global ihaleleri yoluyla özel şirketlere yatırarak, yen işçi almamış; böylece Türk Telekom özelleşürnu sürecini tamamlamadan kısmi özelleştirmelerle istih dam oranını düşürmüştür. 1995 yıl Telekomünikasyon istatistiklerine göre 1992 yılınd; 33419 olan işçi sayısı 1993 yılında M'l^ ve 199 yılında ise 31851 şeklinde sürekli azalmıştır. Ayn azalma memurlarda ela görülmektedir.