ELEKTRİK ÜZERİNDEN ALINMAKTA OLAN VERGİLER HAKKINDA BAZI DÜŞÜNCELER

oluyorsa da tatbikatta bunun bazı kaçamak yollan bulunmuştur. Meselâ : Çift sayaç bulanan bir evde elektrik süpürgesi veya elektrikli traş makinesi tenviratla ilgili sayacın bağlı bulunduğu prize takılabilir. Nitekim bu mahsurlar teşbıt edildiğinden bazı yerlerde çift sayaçların kaldırıldığı anlaşılmıştır. Görülüyorki Belediye resmi nisbetının de istihsal vergisinde yapılan ayırmaya göre tesbıtı her bakımdan faydalı olabilir.

Yeni hazırlanmakta olan Belediye gelirleri kanun tasarısında bu husus nazarı ıtibare alınmadığı gibi elektrikten alınan Belediye hassesinin azamı haddinın iki misline çıkarılması düşünülmektedir. Kanaatımızca elektrik alanında henüz kalkınma durumunda olan memleketimiz için zaten pek ucuz olmayan elektrik fıatlan biraz daha yükselmiş olacaktır.

III — Asker Ailelerine Yardım Vergisi :

Hazarda ve seferde 45 günden ziyade müddetle askerlik hizmetinde bulunanların

muhtaç olan ailelerine talepleri üzerine şe hir ve kasabalarda Belediye Encümenleri köylerde ihtiyar meclisleri tarafından durumları tetkik edilerek gerekli yardımlar yapılır. Bu yardım karşılığı olan para 4109 sayılı kanunun 4. maddesine göre çeşitli yollarla temin edilir Nitekim aynı maddenin b fıkrasında : Belediye meclisleri sınai müesseselerde ve tramvaylarda kullanılan elektrik hariç olmak üzere belediye hududu içinde istihlâk olunan elektriğin beher kilovatına (bir kuruş) zam yapabilir.

Bu zamlar faturalara ithal edilerek müşterilerden tahsil edilir. Ancak kanunda bahsedildiği gibi belediyeler bu zamları almakta serbesttirler Burada temin edecekleri parayı bir t aşka şekilde karşılıyabilirlerse de elektriğe konulan böyle bir zam adeta teamül halini alarak bütün belediyeler tarafından tatbik edilmektedir.

Elektrik üzerinden Alınmakta olan Vergiler Hakkında Bazı Düşünceler

Halen Memleketimizde istihlâk edilen elektrik enerjisi üzerinden, üç kanunla vaz edilen uç cins vergi alınmaktadır.

Her üç kanunun da kaba olarak elektriği kullanan iki sınıf düşündüğü anlaşılmaktadır. Bunlardan biri elektriğin aydınlatma için kullanılması, diğeri bunun dışındaki maksatlarla kullanmaktır. Tarifler arasında bir birlik olmaması ve muhtelif tarihlerde yapılan kanunlarla bu maksatlara ilâveten daha başka tali maksatlann da elde edilmesine çalışılması pratikte vergilendirme çok çeşitli tatbikata sebeb olmuştur.

Elektrik işletmeleri genel olarak aboneleri 5 gurupda toplarlar. Bunların her birinde elektnğin kısaca aydınlatma ve kuvvet üretimi için kullanıldığını gozönüne alırsak herbir abonenin elektriği kullanma yerine göre bunlardan beher k!Wh için alınacak vergi mik-

K M M 35-36

Korkut ÖNGÜN Y. Müh.

tarlannı aşağıdaki tabloda görebiliriz. (Asker ailelerine yardım, belediye gelirleri ve gider vergileri kanunu kısaltılarak sırasiyle A, B, C ile gösterilmiştir)

Ev aboneleri, ticarethane ve kurumlarda kuvvet üretimi için çok küçük ölçüde elektrik kullanıldığı ve işletmeler ekseriya bu sarfiyatlara tenzilâtlı tanfe tatbik etmediklerinden 1 kuruş/kWh vergiden kazanmak için ayn bir sayaç koymak ve ayn tesisat yapmak kârlı olmaz. Bu sebeple genel olarak evlerde ve ticarethanelerle, kurumlarda sarfedilen bütün sarfiyatlardan 6 kuruş vergi alınır.

Ticarethanelerde elektrik, tamir ve mpntaj gibi işlerde kullanılıyorsa bunların küçük ve büyük sanayi gurubunda düşünülmesi gerektir.

Resmî daireler elektriği kuvvet üretiminde fakat imal ve istihsal işinde muharrik kuv-

•

Sıra

Abonenin cinsi

I. Ev aboneleri

II. Ticarethaneler, kurumlar

III. Resmî daireler

c)

IV. Sokak aydınlatması

V. Küçük ve büyük sanayi

O

d)

e)

Elektriğin kullanıldığı yerlere göre alınan vergiler kuruş/kWh.

Aydınlatma

K u v vet

12 1

———

—

vet şeklinde kullanırsa (a), imal ve istihsal işinde fakat muharrik olmayan kuvvet şeklinde kullanırsa (meselâ redresörle akümülatör şarjı, ısıtma v. s.) (b); muharrik kuvvet şeklinde fakat imal ve istihsal işinde kullanmazsa (Bürolardaki asansör ve soğutma cihazlarında) (c) haline göre 3, 4, 5 kuruş/kWh üzerinden vergilendirilir.

Küçük ve büyük sanayii gurubunda a, b, c halleri resmi daireler gurubunda izah edildiği gibidir. Elektrik enerjisi ile maden tasfiye veya izabe eden müesseselerde (b) haline ve maden istihsal yerlerinde sarf edilen elektrikte (e) haline göre vergilendirilir.

Belediye gelirleri kanununa göre belediye resminin miktarını kanunun tesbit ettiği azamî hadleri geçmemek üzere - Belediye meclisleri tâyin eder. Birçok belediye, çeşitli sebeplerle, belediye resmini azami miktarda almaz. Burada verilen tablo, azamı miktara göre hazırlanmıştır. Belediye meclisleri daha az resim alınmasına karar vermışse, karara göre (B) sütunlarını düzeltmek lâzımdır.

Elektriği ölçmek çok kolay ve basittir. Buna rağmen bir hayli karışık usullerle vergi alınması maksat ve tariflerde birliğin sağlanamamış olmasındandır.

Görüldüğü gibi bütün vergiler sarfedilen kilovatsaat üzerinden 1 ilâ 6 kuruş olarak alınmaktadır. Bütün maktu vergilerde olduğu gibi burada da vergi nisbeti metaın değerine göre büyük değişiklikler göstermektedir. kWkh'ı 4 - 5 kuruş civarındaki satışlarda vergi riısbetı % 100 ilâ % 150 arasındadır. Bu sebeple maktu vergi ucuz elektrik satışını engelleyen yegâne sebeptir.

Santrallann düşük yük saatlannın doldurulması ancak bu saatlarda elektrik kullanmayı teşvik etmekle mümkün olur. Memleketimizde hidrolik santrallann bilhassa kanal tipi santralların gittikçe artmakta olması bu nokta üzerinde düşünmeyi icap ettirmektedir.

Bu sebeplerle elektrikten tarh edilen vergiler bir esasa göre birleştirilerek basitleştirilmesi ve kıymet esasına göre sarfiyat bedelinin belirli bir nisbetinde alınmalıdır.

1951 -1957 yıllarında, sokak aydınlatması dışında, memleketimizde satılan elektrik' miktarı ile bu satıştan elde edilen satış gelirleri ve alınan çeşitli yıllık vergi miktarları ile bunların yıllık artışları II No. tabloda gösterilmiştir. (Solkak aydınlatmasında hıçbi|r vergi ve resim alınmadığı için gelirlerden çıkarılmıştır) Elektrik tarifelerinde 1 Mart 1959 da yapılan % 30-80 civarındaki zamlar ve normal artış nisbetleri gözönüne alınarak satış gelirleri ve vergilerin 1960 yılındaki muhtemel durumu da cedvele eklenmiştir. Vergi nisbet ve esasları ile satış tarifelerinin bugünkü gibi kaldığı kabul edilmiştir.

Maktu olarak, kWh üzerinden vergi alındığı takdirde verginin yıllık tutan ancak kWh mıktannın artması nisbetinde çoğalır halbuki kWh'ın bedeli üzerinden vergi alınırsa hem kWh mıktannın artışı ile hem de bunun bedelindeki artışlar (tarife artışlan) ile yani daha büyük nisbetlerde çoğalır Bu husus II No. tabloda da görülmektedir. Nitekim yıllık vergi t u t a n % 16,2 halbuki elektrik satış geliri toplamı yılda % 21 artmaktadır. Nisbî vergi esasına dönüldüğü takdirde yıllık vergi toplamı yılda % 16,2 yerine % 20 kadar artacaktır.

Isıtma tekniğinde kWh üzerinden alınan maktu vergiler elektriğin diğer enerji kaynak-

E M M 35-36

lan ile rekabet etmesini geniş ölçüde baltalamaktadır. Meselâ: bir elektrik kazanında veya kömür yakan bir kazanda sıcak su veya buhar elde etmek hallerini düşünelim. 7 kWh elektrik 1 kgr. Zonguldak kömürüne ısı bakımından denktir. İş eylerinde, ticarethanelerde ve resmi dairelerde imal ve istihsal makşadiyle yapümıyorsa halen beher kWh dan 6 kuruş; sanayi müesseselerinde yapümıyorsa halen beher kWh dan 6 kuruş, sanayi müesseselerinde imal ve istihsal maksadıyla yapılıyorsa 3 kuruş vergi alınmaktadır. Elektriğin kömürle rebaket edebilmesi için elektrik bedeva temin edilmiş olsa bile kömürün küo gramı birinci halde 42 kuruş ikinci halde ise 21 kuruş olması gerektir Halbuki mevzuubahıs kömürün Ankara'da kgr. 16 kuruştur. Elektriğin kWh'ının olmazsa 2 kuruş olacağı düşünülürse aradaki nısbetsizlik daha açık görülür.

II No. tabloda 1960 yılında vergi ve resimlerin elektrik safış gelirine nişbeti % 17,1 dır. Tarifedeki artış dol'ayısiyle ileriki yıllarda bu nisbet daha da düşecektir. Vergi miktarı da bugünkü şartlar altında mühim bir yekûn tutmamaktadır

Bu sebeplerle artık müddetini doldurmuş hattâ sarf mahalli kalmamış ve alınması belediyelerin takdirine bırakılmış olan asker ailelerinden muhtaç olanlara yardım hakkındaki kanunun kaldırılması, belediye resmi üe gider vergisinin birleştirilmesi, sanayi, muharrik kuvvet ve ev ihtiyaçları gibi ayırmalar yapan her ne şekilde olursa olsun sarfedilen tek vergi alınmasının yerinde olcağını düşünüyoruz. Toplanan verginin yansı sarfedildiği yerin belediye veya köy hükmü şahsiyetine diğer yansı da hazineye verilmelidir.

6802 sayılı kanundaki istisnalar aynen bırakılmalıdır. Aynca maden tasfiye ve izabe

eden müesseseler arasında; «Elektro-kimya sanayiinde sarf ve istihlâk olunan elektrikten» da vergi alınmayacağı üâve edilmelidir. «Maden tasfiye ve izabe» ibaresiyle elektro - kimya sanayii net olarak anlaşılmamaktadır.

Bu suretle temin edilecek faydalar : 1 — Ucuz elektrik satmak mümkün olacak, satış artacak ve kurulmakta plan santralİardan tam istifade temin" edüecek. 2 — Elektro - kimya sanayiinin memlekette kurulması mümkün olacak. 3 — Kömür tasarrufu sağlanacak. 4 — Verginin tarh ve tahsili kolaylaşacak. 5 — İş. yerlerinde ve fabrikalarda ışık ve kuvvet tesislerinin aynlmasına, ayn sayaç koymaya tesisat yapmaya ihtiyaç kalmıyacak. - 6 — yergi farklanndan ve tatbikatından ıhtüâflar kalkacak. 7 — Hem belediye sınır; içinde ve hem dışında vergi alınması suretiyle sanayiin şehir dışına taşınması önlenecek. Tevzi masraflar azalacak. 8 — Toplanan verginin bir kısmı köyle. re verilmek suretiyle bu kabil köylerin kalkınması sağlanacaktır. Belediyeler ye hazinenin herhangi bir vergi kaybı olmadığı için bu bakımdan bir mahzur da yoktur. Vergi reformu ve rasyonalizasyonunun sanayiin kalkınmasındaki büyük faydalan düşünülürse ilgililerin bir an pnce teşebbüse geçmelerinin ne kadar yerinde olacağı kolayca anlaşılır.

6 M M.' 35-36

TABLO : n.

Memleketimizde Toplam Elektrik Satış Gelirleri (Sokak Aydınlatması Hariç) Milyon T. L

1951 1952 1953 1954 1955 1956 1957 . 1958

1. Milyon T.L. 2. Yıllık artış % 3. Artış endeksi 4. Yıllık ortalama artıg %

70,7 — 100 —

85,4

21 121 21

107,2 26 152 23

117,6 10

166 18

145,8 24 206 20

174,4 20 247

212,5 22 301

250,4

18 355 20

Memleketimizde İstihlâk Edilen Elektrik Miktarları (Sokak Aydınlatması Hariç) Milyon KWh

1951 1952 1953 1954 1955 1956 1957 1958

5. Milyon kWh 6. Yıllık artış % 7. Artış endeksi

8. Yıllık ortalama artış

738,0 — 100

847,3 15 115 15

976,4 16 132 15

1148,8 18

156 16

1298,9

13 176 15

1491,6 15

202 15

1700,2 14

1899,3 12

267 15

Memleketimiz de Yılda Elektrikten Alınan Vergi ve Resimler Miktarı Milyon T.L.

195S

9 Asker ailelerine yardım Milyon T.L.

10. Belediye resmi

11. Gider vergisi

12. T o p l a m

13. Toplamın yıllık artışı (12. nin)

14. Toplamın artış endeksi

15. Toplamın yıllık ortalama art. %

16. Vergi ve resimler toplamının elektrik

satış gelirine nisbeti % (12/1)

p 17. Satış ortalaması krs/kWh (1/5)

s 18 Toplam vergi krş/kWh (12/5)

16 XI.1959/za

1,6 7,5 •8,0

17,1 — 00 —

24,2 9,6 2.32

1,9 . 8,5

8,3

18,7 9,3

109,3 9,3

21,9 10,1 2.21

2,0 9,8 10,5

22,3 19,2 130 14,0

20,8 11,0 2,31

2,8 11,5 11,5

25,8 10,3 151 14,7

21,9 10,2 2,25

3,1 13,0 13,1

29,2 13,2 171 14,2

20,1 U.2 2.25

3,3 14,3" 14,6

32,2 10,3 188 13,4

18,4 11.7 2.16

4,0 16,9 21,5

42,4 31,6 246 16,2

19,9 12,5 2.49

4,4 18,5 22,4

45,3 6,9

265 14,9

18,1 13,2 2,38

1960 365,0, 19 155 20

2370,0 320

1960 5,2 25,0

32,3 62,5 365 15,5 17,1 15,4

2.63

ELEKTRİKLE İLGİLİ HÜKÜMLERİ İHTİVA EDEN VE YÜRÜRLÜKTE OLAN

HAZIRLAYAN •

KANUN, NİZAMNAME, TALİMATNAME, KARARLAR FİHRİSTİ

Yüksel AYKOR

S

IVîer"î kanun ve

Avukat

Kanun, ntsamnarm»

nİTnımnq.tn<ı Cilt Sayfa

T.S.

I — Elektrik ile ilgili müesseseler :

6973 ka. Sanayi Ve. kuruluş ve vazifeleri

7347 ka. 6973 sayılı kanun 3 - G maddesinin tâdili

2805 Etıbank Kanunu

4-6-7-

8-9-10

D

4851 ka. 2805 sayılı kanunun bazı mad. Tâdili

10232 55 55

6590 ka. Etibank ka. nun 10. maddesinin tâdili

6200 Devlet Su İşleri

2-23-24

9013 599

2819 ka. Elektrik İşleri Etüd İdaresi kuruluşu

3611 ka. Nafia Ve. Kuruluş ve vazifeleri

6-32

4759 ka İller Bankası

7 -10-11 , A

4 -A

II — Elektrik ve İşletmelerle ilgili sair kanun, nizamname, talimatname ve sözleşmeler :

4325 ka. Ankara ve Adana elektrik

rnüesselerinin idare ve işletilmesi

7004 ka. 4325 sayüı kanun I. mad. tâdili

3688 ka. Ankara ve Adana Elektrik Türk Anonim Şirketinden hisse senetlerinin satın alınması

27/5/57 16/6/59

Enerji ile ilgili mad. Enerji

4851 Bak: 2805

ilga eden 6973

Elektrikle ilgili

Bak: 4325

4».

Kanun, nizamname

3480 ka. İstanbul Elektrik Şirketi imtiyazının satın alınması

3481 ka. İstanbul) Elektrik İşleri Umum Md. teşkilâtı ve İşletmesi

3645 ka. İstanbul Elektrik İşletmesinin Belediyeye devri

4762 ka. İstanbul Elektrik Havagazı Türk Anonim Şirketi satınalma sözleşmesinin onanması

3689 ka. Bursa ve Mersin Türk Anonim Şirketleri hisse senetlerinin alınması (G Antep Edirne, Tekirdağ, Balıkesir)

4483 ka.. İzmir tramvay ve elektrik imtiyazının satın alınması

İzmir ESHOT Umum Md. teşkilât ve vazifeleri hakkında talimatname

6844 ka. Ege Türk Anonim ortakı lığı ile T C. hükümeti arasında

Demirköprü tesislerinin devrine dair

Gediz - Deınirkoprü hidro-elektnk santralına enerji üretimi, nakli ve toptan satışına dair imtiyaz mukavelesi

4011 ka. Antakya ve İskenderun elektrik müesseselerinin Belediyelere devri

19 1463

20 1285

26 1208

20 1623 24 1581

Mer'i kanon ve Cilt Sayfa *2 390 2 387 5 132 2 386

2 392

3955 3955

»630 9403 9146

Mevzua

Mert kanun ve

Kanım, nizamname

M

4596 ka. Antalya, Trabzon ve Malatya elektrik imtiyazının feshi Antalya'da Kepez Hidro-elektrik santralının kurulması, enerji üretimi ve satışı hakkında imtiyaz mukavelesi 6236 ka. T. C. Hükümeti ile Çukurova Anonim Ortaklağı arasında Seyhan barajı tesislerinin devrine dair mukavele tasdiki 4/7859 Seyhan Hıdro-elektrik tesisatının Çukurova Hidro-elektrik T. A. O. na satılması 5977 ka. Seyhan barajının finansmanı için Milletlerarası İmar ve Kalkınma Bankası ile aktedilen anlaşmanın onanması 4/1017 Seyhan barajı hidro-elektrik santralında enerji üretilmesi, nakli ve toptan satışı hak. sözleşme 3/15534 Sakarya üzerinde Sanyar barajı ve hidro-elektrik santralı ve müştemilâtına ait sözleşmeler Kuzey - Batı Anadolunun elektriklendirilmesi için Sakarya üzerinde barajlar inşası, elektrik istihsal ve nakli sözleşmesi

25 1103

4 792

35 286

5 691

33 1577 34 1867 34

Bak. 8563

8488 - 8563

8261 8261 19/11/52

Q

' Kanım, nizamname

talimatname y.s.

Madde Fıkra Cilt Sayfa

71 116 157 133

1580 Belediye Kanunu 5237 ka. Belediye gelirleri

Belediye memur ve müstahdemleri niz

Belediye muhasebe usulü, hız

ğ 1782 ölçü ve ayarlar ka.

S 6621 ölçü, ve ayarla* ka. •

Ş

-~

g ölçü ve ayarlar niz

24-30

29 1143

36 1723

Mert kanun ve nizamname

344 351

2 319 4 410

1 851

1 874

5 670 5 669

Resmî Gazete Sayı • Tarih

V.8.

Bak: 5116

.Belediyelerin ruhsat vermesi

İç işler Belediye fonu

ilga eden 6973-3

Tarife tasdiki

Elektrikten istifade İmtiyazlı şirketler için mubayaa. Belediyeler birliği

Defne - Harbiye

İşletme bütçesi

5380 1752

19/3/31

ilga eden 6621

Saat teftişi

İşletme geliri belediye geliridir

İşletme memurları

Bak : 10200 Elektrik sayaçSayılı Resmî Gazete lan

Ol u

Su satış niz.

Mer"î kanun ve nİTüimııtlım

19/6/43

Elektrik santral ve tesislerine ait projelerin tanzimine dair yönetmelik

Elektrik iç tesisat talimatnamesi ve fennî şartname

Elektrik iç tesisatçılığı I. sınıf belgesi imtihan talimatnamesi

Kuvvetli akım elektrik dağıtımı tesisatının bakım ve işletme tesisine dair yönetmelik

Elektriğin muhtelif kollarında açılan gece kursları hakkında Talimatname

Elektrik santral ve tesislerinin kabullerine dair talimatname

3/16162 nüfusu 50 binden az beldelerin elek. su v.s. işten için yardım hak yönetmelik

4/2476 3/16162 sayılı yönetmeliğin I. maddesinin tâdili

Elektro - teknik Kurumu talimatnamesi

6821 Atom enerjisi Kom kurulması

7015 ka. Atom enerjisi ajansı statüsü hakkında

7904 8891 10002

7/9/51

8137 17/6/52

9655 5264 23/11/42

8345 8676 9679 9398 9640

Elektriğe de tatbik edilir.

Bak: Res G 9382 ilgili 4/2476

-

tn

K a n u n , n**?;aım'nfl'nn>

Mer^l kanun re nİT.flmnm.nn»

7256 ka. Türkiye Atom enerjisi programının tatbiki hakkmda

7300 ka. Atom enerjisi sahasında bir emniyet kontrolü kurulması hak.

Sivil müdafaa bakımından elektrik tesisleri ile ilgili maddeler

4768 ka. Elektrik imletme müesseseleri hak.

10180

10221

10245

ilgili yönet.

5421 Gelir Vergisi kanunu

III — Elektrikten alınan vergi, hisse ve resimler :

5237 Belediye gelirleri kanunu

7045 ka. Belediye gelirleri ka.

6 mad. ek

6802 Gider vergileri kanunu

10 - 13 49-60 B-CII

4109 ka Asker ailelerine yardım, 4

5422 ka. Kurumlar vergisi

7-25 16

1143 1798

1518 1178

4 410 4 410 4 229 2 393 4 127

9705 9362 23/7/56

1837 ka Bina vergisi

1-2-45-9-10

M 2/10848 Bina vergisi nizamnamesi 23

5383 Gümrük kanunu

4 432 2 1482 4 159

İlgili ve Uga eden kanun

1. ve 2. mad. ilga eden 5421

Akım satım v.s.

7045 Belediye payı

Elektrikten istihsal vergisi Elektrikten hisse

ilgili

Santral binaları

ve direklerden

vergi

ilgili 1837 ka.

ilgili 5621 - 6088

Elektrik direkleri

'••&¥>

Mer'î kanun ve nizamname Cilt Sayfa

6290 Gümrük kanununun bazı mad tâdili ve tarifeler

6933 ka Hazine hissesi

6/3/54

l'3/57

Hazine hissesinden istisna edilecek maddelerin listesi

Elektrikten alınan belediye hissesi hakkında Devlet Şûrası karan E/50/222 K/50/219

Belediyelere bağlı elektnk istihsal, tevzi bina ve tesisleri ile tevzi şebekelerinin bma vergisinden istisnası hak Devlet Şûrası k a r a n

10013 9581

Elektrik malzemesinden gümrük ver İthal edilen elektrik mal.

1949-50 yılı 4649 sayılı Devlet Şûrası kararlan

ı.^TV.-. *..'* •,, »•rj/'^r I ^ J ,

fo%-•-<-*• •-'-•• < ' '

DİKKAT

MECMUAMIZA İLÂN TEMİN EDENLERE İLÂN ÜCRETİNİN YÜZDE YİRMİSİ NİSBETİNDE PRİM VERİLİR.

MECMUMIZDA NEŞREDİLEN YAZILARA AİT ÜCRET TARİFESİ

Yazı cinsi

Mecmua sayfası karşılığı T. L.

1 — İlmî telif makale

40.—

2 — İlmî tercüme makale

30.—

İ

3 — Plân, proje ve tesislerin tanıtılması

4 — Fennî mevzuat ve neşriyatın tanıtılması ve kritiği