YERLİ ELEKTRİK MALZEMESİ İMAL EDEN ANA MÜESSESELERİMİSİ TANIYALIM

Koy elektriklendirmesinin şimdi kanaatimizce en mühim noktası idarî organizasyonundadır. Umumî mühendislik çerçevesini pek aşmıyan bu problemin teknik cephelerinden dolayı bir ihtilâf vukuu pek beklenemez, neticeyi nihayet hesaplar halleder Memleketimiz için yeni bir mesele olması dolayısiyle idarî, finansman ve eğitim hususları en az teknik kısmı kadar mühim ve lüzumludur.

Halen Kanunu B. M. M de bekleyen Türkiye Elektrik Kurumunun çerçevesi içerisine alınacak müstakil hüviyetli bir koy elektrıklendirılmesi müessesesi. Etüd, plânlama, proje, finansman, inşaat, bakım ve eğitim hususlarını tek elden idare edebilecektir

Hükümet her sene bütçeden ayıracağı bir fonla bu meseleyi ele almalı, hattâ bu fonun bir kısmını köylüye hibe etmelidir. Bankalardan, bilhassa Ziraat Bankasından, müsait imkânlarla istikraz temin edilebilir. Harici yardımlardan istifade yollan aranmalıdır. Köylerin elektriklendirilmesi için şehir ve sanayi elektriği üzerinden alınan vergilerden istifade edilebilir. Ve nihayet en mühim husus

olarak köylerin ve köylülerimizin bu fona iştirakleri bedenî ve malî cihetlerden behemehal temin edilmelidir. Gerek hariçten geçirilecek malzemeden ve gerekse köylünün kullandığı elektrikten vergi alınmaması cihetine gidilmelidir

Eğitim meseleleri olarak kurslarla eleman yetiştirilmesi, bilhassa köylülerimize askerlikleri sırasında lüzumlu bilgiler verilmesi zikredilebilir.

Köylüye evinde tarlasında, köyünde elektriğin kullanılması hakkında kurslar, filimler, radyo konuşmaları sergiler gösterilmelidir. Broşürler dağıtılmalıdır. Bilhassa elektriğin aydınlatma fonksiyonu dışındaki tatbikatı öğretilmelidir, esasen koy elektrifikasyonunu rasyonel kılacak hususta budur.

Bütün bunlarla beraber eğitim yol, su, mesken, sağlık problemleri paralel olarak yümelidır. Son söz olarak da hiç yoksa şimdilik ilgili müesseseler arasında yakın bir işbirliği lüzumludur. Bu suretle bir işin iki defa - büyük bir ihtimalle de aynı şekilde yapılmasının önüne geçilmiş olacaktır.

Yerli Elektrik Malzemesi imal Eden Ana Müessesemizi Tanıyalım

Memleketimiz kalkınmasında on plânda yer alan ana dâvalardan birisi de hiç şüphesiz elektriktir. Bu mevzuyla ilgili olarak şimdiye kadar yapılmış bulunan elektrik istihsal ve tevzi tesislerine yapılan yatırımlardan hakkiyle istifade edilebilmesi, bu enerjinin en uygun şartlarla müstehlike arzına bağlı bulunmaktadır.

Bu itibarla memleketimizde elektrik malzemesi imalının, döviz kazandırma, ham madde ve işçilik imkânlarımızı kıymetlendirme ba.kımından da büyük faydalar sağlıyacağı pek tabiidir.

Ancak, yerli elektrik malzemesi imal eden müesseselerimiz mamullerinin revaç görmesi bir taraftan maliyet ve satış bedellerinin piyasa şartlarına uyabılmesine, diğer taraftan imalâtın kalite bakımından üstün vasıflan ihtiva etmesine bağlıdır.

£ M. M 35-86

Yazan : Kenan ERGEN Y. Müh.

Bu sebeple, bu gibi müesseselerin daha rasyonel çalışacak şekilde ve rantabilitelerini yükseltici tedbirlere tevessül etmeleri temenniye şayan görülmektedir.

Yeniden kurulacak müesseselerde ıhtiyaçlann iyi bir şekilde tesbiti için pazar etüdlerıne önem vermeleri ve tesis kapasitelerini bu etüd sonuçlarına uygun şekilde seçmeleri yerinde bir tedbir olarak zikrolunabilir.

Filhakika ve bir misal olmak üzere Rabak Elektrolitik Bakır ve Mamulleri A Ş. nın bugünkü durumu tetkike değer görülmüştür. Bu müessese kuruluşu sırasında bu etütleri için muhtelif kaynaklardan faydalanmış ise de kurduğu tesislerin kapasitelerini tâyinde fazla iyimser davranmış bulunmakta ve bugünde bu cihetten bir takım müşkülâtla karşılanmış bir vaziyet arzetmektedir. Bahis mevzuu müessesenin kuruluşu sırasında E. İ

E İdaresince yapılan etütlerde memleketimizin muhtelif istihlâk sahaları için elektrolitik bakır ihtiyacı tahminleri 1955 - 1965 yılları için aşağıdaki şekilde tesbıt edilmiş bulunmakta idi.

ıllar

1955 1956 1957 1958 1959 1960 1961 1962 1963 1964 1965

Toplam Elektrolitik Bakır ihtiyacı (Ton)

1385 1535 1640 1730 1830 1905 2015 2105 2230 2350 • 2500

Tesislerin yıllık istihsal kapasitesi 4000 ton olarak seçilmiş olduğundan, müessese, bu gün için müşkıl durumda bulunmaktadır.

«Memleketimizde mevcut elektrik malzemesi sanayiinin durumu ve gelişmesi imkânları hakkında» Odamızca hazırlatılan rapor evvelce dergimizde intişar etmişti. (E. M. M. Yıl: 2, sayı 17 - 18, sayfa 7 -13, 1958) mezkûr raporda 10 teşekkül hakkında kısaca izahat verilmiş bulunmakta idi. Bu kerre bu yazımızla elektrik malzemesi imâl eden ana müesseselerimizden üçü hakkında etraflı malûmat vermeyi faydalı mütalâa etmiş bulunmaktayım.

Yeni kurulacak tesislerimiz için bahis konusu müesseselerimizin yerli mamûlâtından istifade imkânlarının on plânda nazarı itibara alınmasını meslekdaşlanmızdan temenni ederken elektrik malzemesi imalât sanayi kolunda çalışan ve çalışmayı tasarlıyan müteşebbislerimizin de zaman zaman faaliyetleri hakkında Odamıza malûmat vermelerinin yerinde olacağı kanaatında bulunduğumu arzetmek isterim.

I — Elektrik Teçhizatı İmalâtı T. A. Ş.

(ETİTAŞ) :

Ecnebi-sermayeyi teşvik kanunu çerçevesinde, Le Materiel Electrique SW, L'Hydro Energıe Fransız Firmaları ile Etibank, Sınaî Tatbikat T. A. Ş ve İş Bankasının iştirakiyle kurulmuş bir teşekküldür.

ödenmiş sermayesi 2 000.000,— TL. dır.

İzmir'e 6 Km mesafede bulunan Bornova'da kurulmuş olan fabrika halen transformatör imâl etmek maksadiyle faaliyete geçmiştir "

FPbnk?, 2.524,000 TL lık bir yatırımla kurulmuş olup bugünkü rayice göre en az 6 milyon TL değerindedir

Halen fabrikada 60 Türk işçisi ile 6 Fransız mütehassısı çalışmaktadır •

Fabrikanın kapasitesi tek vardiya ile yılda 350 adet ve 100 000 kVA lık transformatör imâl edecek şekilde tertiplenmiştir. Çift vardiye ile çalışıldığı takdirde kapasitenin artırılması kabildir

Bahis mevzuu imalât kapasitesi aşağıdaki şekilde tasnif edilmiştir.

Etitaş'ın imal ettiği Türk transformatörlerinden bîri

İG adet 50 » 58 » 3 03 » C6 » 50 »

350 adet

CO KVA 100 160 250 400 630

Toplam

1080 KVA 5000 9280 27000 26400 31500

100 260 KVA

ETİTAŞ'ın imâl ettiği transformatörlere ait teknik karakteristikler (Tablo 1) de verilmiştir.

Meslekdaşlarımızın yapacakları işlerle alâkalı daha geniş malûmat taleplerini aşağıdaki adrese yazmaları tavsiye olunur.

E. M. M 35-36

Takat KVA. Boştaki kayıplar W. Bakır kayıplar W 4/4 Yükte reaktif kayıplar var Boşta akım Kısa devre gerilimi % Cos 0 = 0.8 Cos 0 = 0,8 Yağsız Kg Yağ Kg. Yekûn Kg.

TABLO . I.

ETİTAŞ TRANSFORMATÖRLERİ TEKNİK KARAKTERİSTİKLERİ

Transformatörlerin yüksek gerilimi : 6,3 - 10 - 15 K\1

alçak

KupLajlar : 160 KVA'a kadar 160 KVA dahil

: :

400/231 V Y/Z nötr ucu

dışarı

çıkarılmış-

160 KVA'nın üstünde

: A/Y » » »

İ/i Yükte gerilim düşuşu

4/4 Yükte randıman

Ağ ı r l ı k

63 290 1580 3620 100 400 2230 5500 160 575 3150 9100 250 860 4010 14300 400 1260 5780 23800 630 1800 8270 37700

2,7 2,25 2,25 2,25 2,25 2,25

II •s. co

SIS

4 2,60 4 2,32 4 2,05 4 1,71 4 1,53 4 1,42

f-H

II s.

CO

3,88 97,03 96,39 440 3,80 97,37 96,71 600 3,68 97,67 97,09 815 3,50 98,05 97,56 1140 3,40 98,24 97,80 1550 3,35 93,40 98,00 2100

110 550 150 ' 750 185 1000 280 1420 390 1940 520 2620

Rabak elektrolitik bakır fabrikası Elektroliz dairesi.

ETİTAŞ

Fevzipaşa Bulvarı 14/D Hüseyin Eğelı Han 404 - 405

İZMİR

II — Rabak, Elektrolitik Bakır ve Mamulleri A. Ş. :

Memleketimizde ilk defa olarak bakırın elektrolize edilmesi ve elektrolitik bakırdan tel boru, levha ve profil malzemesinin imâli işi mezkûr Şirketçe ele alınmış bulunmaktadır.

Şirket, Türkiye Sınaî Kalkınma Bankası ile Türkiye İş Bankasının da iştirakiyle ve 42 müteşebbis eşhasın kurmuş olduğu Anonim bir Şirkettir.

13 2.1957 de kurulmuş bulunan mezkûr Şirketin ödenmiş sermayesi 16.000.000,— TL. dır.

Fabrikanın ana tesisleri cem'an 28.550.000 TL. kıymetinde olup bu tesislerin sabit kıymet bedelleri aşağıda gösterilmiştir.

Dökümhane

1.480.000,— TL

Elektroliz dairesi

6.100 000,— »

Presler ve tel çekme

8.740 000,— »

Sulfatori (Göztaşı)

730.000,—

Enerji tesisleri

1.560.000,—

Atölye ve sair yardımcı tesisler

690.000,—

Laminuvar dairesi

3.450.000,—

İnşaat (Binalar v. s ) 5.800.000,—

Şirket Fabrikada 222 sı işçi, 46 sı ustabaşı ve usta, 7 si teknisyen olmak üzere 375 personel çalıştırmayı prevü etmiştir.

Fabrika yılda 4000 ton elektrolitik bakır mamulü imâl edecek kapasitede kurulmuştur 1959 yılı imalât programını 1500 Tona göre ayarlamış bulunmaktadır.

Fılıyatın bu şekilde tezahür etmesi mamul satış bedellerinin yükselmesine sebep olmaktadır. Fabrika imalât kapasitesini 4000 ton/ yıl seviyesine çıkarabildiği takdirde elektrolitik bakır nakil satış bedellerinde bugünkü fiata nazaran % 21,7 bir azalış olması imkân dahiline girecektir.

İstanbul'da Kâğıthane civarında kurulan ve Mayıs 1959 tarihinden itibaren faaliyete başuyan fabrikanın çıkarmakta olduğu mamûlât hakkında II No lu tabloda izahat verilmiştir. Daha fazla malûmat sahibi olmak iste3en meslekdaşlarımızın aşağıdaki adrese müracaat etmeleri tavsiye olunur.

«RABAK» Elektrolitik Bakır ve Mamulleri A. Ş.

Sılıhtar, Kâğıthane Caddesi No. 18 İSTANBUL

III — Çanakkale Seramik Fabrikası. A. Ş.

216 hissedarın kurduğu 6 milyon lira sermayeli, bir Anonim Şirket olup merkezi İstanbul'dadır Sermayenin 1,5 milyonu tahsil edilmiştir.

T A B L O : II

«RABAK» ELEKTROLİTİK BAKİR MAMULLERİ

Bakır teller (mm. cinsinden çap)

0,20 - 0,30 - 0,40 - 0,50 - 0,60 - 0,70 - 0,80 - 0,90 1 ilâ 1,90 - 2 - 3 - 4 - 5 - 6

Örgülü teller (mim2, cinsinden kesit) : 10 - 16 - 25 - 35 - 50 - 70 - 90

Bakırlar çubuklar (mm. cinsinden çap) : 10 - 12 - 16 - 19 - 20 - 22 - 25 - 30 - 35 - 40 50-60

4 köşe bakırlar (mm. cinsinden)

i 8x8 - 10 x 10 - 20x20 - 25x25 - 35x35 - 40><40 50x50

Bakır borular (mm. cinsinden iç çap) : 6 - 8 - 10 - 12 - 14 - 16 - 20 - 24 - 28 - 30 - 34 38-40-44-48-50-60

Bakır lamalar (mm. cinsinden)

2x20 - 2x30 - 3x20 - 3x30 - 3x40 - 4X30 4x40 - 4x60 - 5x20 - 5x30 - 5x40 - 5X50 5x60 - 6x40 - 6x50 - 6x60 - 8x60 - 8x80 8x100 - 10x50 - 10x60 - 10x80 - 10X100

Rabak elektrolitik bakır fabrikası - Tel çekme dairesi.

Fabrika Çanakkale Vilâyetinin Çan Kazasında kurulmaktadır Mıntakada imalât için lüzumlu mevaddı iptidaiye rezervi 150 senelik olarak tahmin edilmiştir. Fabrikanın bilcümle teçhizat ve makinaları Çekoslovakya'dan gelmiştir. İnşaat işleri bitmiş, montaj işlerine başlanmıştır. 1960 senesi Mayısında işletmeye açılabilecektir ;

Takriben 15,5 milyon liraya mal olacaktır.

Fabrikanın kapasitesi:

100x100x4 2100 Ton (10 000 000 adet) Fayans 150x150x5 mm ebadında

SCO ton İzolatör (P. T- T..ve Elektrik H için) 12C0 Ton Ateş tuğlası

Fabrikanın iki sene müddetle Çekler taralından işletileceği garanti edilmiştir.

İç krediler Sınaî Kalkınma, İşçi Sigortaları, Yapı Kredi Bankasından temin edilmiş olup halen 10,45 milyon lira sarfedilmiştır

Elektrik işleri ile ilgili Müessese ve Teşekküller

• Bu yazıda mevcut kanunlara göre elektrik enerjisi ile ilgilenmek görevinin hangi teşekkül ve müesseselere verildiği incelenecektir.

Memleketimizde elektrik istihsal ve tevzi tesisleri ilk'olarak yabancı sermayeli imtiyazın' M M 35 - 30

Ayhan ÇILİNGİROĞLU Y Müh.,. ' lı şirketler tarafından kuruldu. Böylece kurulan santrallar şehirlerin aydınlatma ihtiyaçlarını karşılıyorlardı. Bu şirketlerle aktedilen imtiyaz mukavele ve şartnameleri, Osmanlı İmparatorluğu zamanında Menaiii Umumiye-

ye Müteallik İmtiyaz ve daha sonraları Vilâyetler Umumi İdaresi Kanunlarına göre tanzim ediliyorlardı. (1)

Madde 78: Vilâyete ait hıdematı mahalliye berveçhi atidir:

Bent 3 : Şehir ve kasabalarda menafii belediyelere ait ve şeraiti devletçe müttehaz kavaide muvafık olmak ve kırk seneyi tecavüz etmemek üzere hayvan, buhar ve elektrikle cerolunur tramvaylar inşa ve elektrikle veya hava gazı ile tenvirat icrası ve kudreti elektrikiye tevzii ve şürbe salih su isalesi için imtiyaz itası ve dahili vilâyette otomobil ve otobüs ve omnibüs arabaları işletmek ve sanayii muhtelifiye ait fabrikalar tesis ruhsat itası:

(-Müddeti kırk seneyi tecavüz eden bilumum imtiyazat ile kuvvei müteharikesi sukutu miyah ile istihsal olunacak cer ve tenviri elekrikiye müteallik imtiyazat Nafıa Nezaretince ita olunur.) Cumhuriyetin ilânından sonra 1580 sayılı Belediye Kanunu hükümleri cari olmuştur. (2)

Madde 19 - 4 : Müktesep haklara halel gelmemek üzere belediye sınırlan dahilinde :

A. Doğrudan doğruya yapılmak ve işletilmek şartıyla su; havagazı, elektrik, tramvay tesisatı kurmak ve işletmek, göl, nehir, körfez ve sevahili mütecavire vapurları nakliyatını deruhte ve ifa etmek belediyelerin hakkıdır. (Ancak belediyeler bu işlerin tesis ve işletilmesi için kırk seneyi tecavüz etmemek ve şeraiti devletçe müttehaz kaidelere muvafık olmak üzere imtiyaz da verebilir) Bu duruma göre belediye sınırlan dahilinde elektrik işleri belediyenin salâhiyetine veriliyor, belediye huduttan haricinde kalan yerler için ise Vilâyet yetkili kılınıyordu. Tesislenn millileştirilmesi hareketlerine uygun olarak imtiyazlı şirketlerin işlettikleri santral ve şebekeler zamanla devralınarak belediyelere terkedildi. Aydınlatma ihtiyaçları için belediye marifetiyle kurulan santraller, civarındaki sanayi tesislerini besliyecek büyüklükte değillerdi. Bu sebeple sanayi müesseseleri ihti- (1) 13 Mart 1329 tarihli İdarei Umumiyeî Vilâyet Kanununun İdarei Hususiyeye Müteallik kısmı.

(2) Belediye Kanunu - No 1580 Neşir tarihi : 14 Nisan 1830

yaçlan olan cereyanı özel olarak tesis ettikleri santrallerden temin ediyorlardı. Bazı yerlerde bugün bile faaliyette olan bu tip santralleri diğerlerinden ayırmak için otoprodüktör tâbiri kullanılmaktadır Sanayi santralleri uzun yıllar bulunduklan şehir veya kasabanın aydınlatma ihtiyacı olan enerjiyi de verdiler. (Sümerbank tekstil fabrikaları, D. D. Y. Cer atelyeleri gibi)

1939 yılına gelinceye kadar imtiyaz mukaveleleri dışında kalan elektrik istihsal ve tevzi tesislerinin teknik kuruluşlarına, tesisleri işletecek müesseselerin ticari ve hukuki durumlarına ve bunların murakabelerine müteallik mevzuat mevcut değildi. Bu boşluğu doldurmak üzere 3611 sayılı kanunla Nafia Vekâletine verilen görevler arasında şu da bulunuyordu : (3)

Madde 6 : Nafıa Şirket ve Müesseseleri işleri şunlardır:

1 — Amme hizmet ve ihtiyaçlan için Devlet, Vilâyet ve Belediyelerce verilecek Nafıa mevzulanna dair imtiyaz, ruhsat ve müsaadelere ait mukavelename ve şartname tiplerinin mevzuat ve ihtiyaçlara uygun bir şekilde ihzar ve tasdiki ile bunlann tatbikatının murakabesi

2 — Devlet ve Vilâyetler veya su kuvvetinden istihsal olunan enerjiden maadası için belediyeler tarafından verilen imtiyaz, ruhsat veya müsaadenamelere müsteniden hakiki ve hükmi şahıslar tarafından vücude getirilen veyahut Devlet, Vilâyet ve Belediyelerce doğrudan doğruya yapılan elektrik, havagazı, su, tramvay, tünel, otobüs gibi âmme hizmetine mahsus tesis ve işletmelerin a) Fenni, iktisadî ve idarî esas ve nizamlara, memleketin ve tesis mahallinin ihtiyaç ve menfaatlerine uygun olarak yapümalannm ve işletilmelerinin .murakabesi, b) Tarife esaslarının tesbıti ve tasdikiyle tatbikatının murakabesi c) Umumî şebekelere bağlı dahili tesisleri yapanların ehliyetlerinin tâyin ve murakabesi

3 — Devlet ve vilâyetlere ait arazi, yollar ve sularda istifade veya bunlan işgal suretiyle vücuda getirilecek elektrik, havagazı gibi tesislere ait plânlann tasdiki ve inşalarının murakabesi.

(3) Npfıa Vekaleti Teşkilat ve Vazifelerine dair Kanun - No. 3611 Neşir tarihi- 30 Mayıs 1939

E. M. M. 35 - !

Nafıa Vekâletine verilen bu vazife merkezde Nafıa Şirket ve müesseseleri Reisliği, taşrada ise Nafıa Şirket ve Müesseseleri Komiserlikleri tarafından yürütülüyordu.

1939 da Nafıa Vekâletine murakabe gorevı verilmesinden daha önce memleketin yer altı ve yer üstü servetlerinden istifade edilmesi düşüncesiyle teşkilâtlanmak ihtiyacı duyulmuştu. Nitekim 29 Mayıs 1934 tarih ve 2450 sayılı kanunla kurulan İktisat Vekâletine enerji ve maden işlerini tedvir görevi de verilmişti. Böylece bu Vekâlet bünyesinde bir elektrifikasyon bürosu vücude getirilmişti. Ancak dar bir kadro ile bu işlerin yürütülemiyeceği göz önüne alınarak 1935 de müstakil bir müessesenin elektrik mevzuunu derinliğine ele alması istendi ve Elektrik İşleri Etüd İdaresi teşekkül] etti.

Elektrik İşlen Etüd İdaresinin kuruluşuna ait 2819 sayılı Kanunda şöyle denilmektedir : (4)

Madde 2 : E İ. E. İdaresinin göreceği işler şunlardır:

A) Memlekette mevcut su kuvvetleri ve sair enerji membalarını tetkik ederek elektrik istihsaline en elverişli olanları tesbit etmek,

B) Şehir ve kasabalara, fabrikalara madenlere, demiryollarına ve çiftliklere lâzım olan elektrik enerjisini en ekonomik bir surette temin edecek etüdler ve rantablite hesaplan yapmak,

C) Müstakbel sanayi programlarındaki elektriklendirme kısımlannı hazırlamak,

D) Memlekete lüzumu olan elektrik mühendisleriyle fen memurlannın ve ustaların yetiştirilmesi ve tedrisat programları hakkında mütalâa beyan etmek,

E) Memlekette mevcut elektrik istihsal ve tevzi kurumlannın muntazam istatistiklerini yapmak,

F) Elektrik santrallarının maliye ve satış hesaplarını tetkik etmek bunların rasyonel ve verimli çalışıp çalışmadıklarını kontrol etmek, ilen memleketlerdeki bu gibi kurumların verimlilikleriyle mukayese etmek ve santrallanmızın verimini artırmak için Hükümetçe alınacak çareleri araştırmak. Bugün mevcut santrallar hakkında E. İ E. İdaresi alâ- (4) Elektrik İşleri Etüd İdaresi Teşkiline Dair Kanun - No • 2819 Neşir tarihi • 2 4Haziran 1935

kadar şirket veya dairelerden her nevi malûmatı almağa salâhiyettardır. Kendi vasıtasıyle tesis edilecek santrallar hakkında bu maddenin hükmünü doğrudan doğruya tatbik eder.

G) Elektrik enerjisi üzerinde mevzu vergiler hakkında etüdler yapmak

H) Elektrik makina, alât ve adevatı ve malzemesine ait gümrük tarife kanunu maddelerinde yapılacak değişiklikler hakkında etüdler yapmak.

İ) Memleketteki elektrik ücret tarifeleri hakkında etüdler yapmak,

J) Yukarıda yazılı işlerden başka İktisat Vekâletinden sorulan Elektrik işleri hakkında tetkikat yapmak.

K) Yukandaki bentlerde yazılı işlerin başarılması için bütün vesikaları ve malûmatı, hazırlayıp toplamak, koleksiyonlar ve kütüphane vücude getirmek, her türlü ilmi ve sinaî tetkikler ve tecrübeler yapmak, su ölçme istasyonlan kurmak ve sondajlar yapmak, goıülüyorki E. İ. E. İdaresine sadece etüd ve plânlama görevinin gerektireceği yetkiler veriliyordu. Bu İdarece tesisinde fayda mülâhaza edilecek bir santralın inşası diğer müesseseler tarafından ele alınmak mecburiyetinde idi. • Benzer şekilde memleketimizdeki madenlerin araştmlıp incelenmesini deruhde edecek olan M. T. A. Enstltüsü'nün kuruluşu da aynı zamana tesadüf eder.

M. T. A. Enstitüsü ve E. İ. E İdaresinin kanunlan birbirine çok benzer olup tesbit ettikleri imkânları geliştirmek yetkisi Etibank'a verilmiştir. Bu suretle maden ve enerji işlerine ait yatınmlann yapılması Etibank'ın vazıfelerindendı. Elektrik işleri ile ilgili olarak 2805 sayılı Etibank kanununa şu hükümler konulmuştur: (5)

Madde 4 — D. Türkiye'de Elektrik »istihsal, nakil ve tevzi imtiyazları almak ve işletmek, elektnk santrallan kurmak, hatları yapmak, elektrik enerjisi dağıtmak, bunlarla alâkası olan her türlü işlerle uğraşmak, her nev'i elektrik malzemesi, alâtı veya makinası imal edebilecek fabrikalar kurmak ve elektrik malzemesi, alâtı ve makinalan alım ve satımı yapmak

Madde 6 — Elektrik İşleri Etüd İdaresinin İktisat Vekâletine vereceği pro- (5) Etibank Kanunu - No 2805 Neglr tarihi 2 Haziran 1935

jeler Vekâletçe tetkik edilerek tatbikatı faydalı görüldüğü takdirde Etıbank'a tevdi olunur.

Banka E. 1. E. İdaresinin raporunda gösterilen ana hatlar dairesinde, bu projeyi tahakkuk ettirip işletmeye ve bu hususda iktiza eden bütün muameleleri yapmaya mecburdur. Etibank, Vekâletin tasdikine iktiran etmiş bulunan E. i. E İdaresinin bu hususa ait masraflarını öder.

• Muhtelif kanunlarla farklı müesseselere verilen vazifeler tazen aynı mevzuun ayrı birkaç yerde ele alınmasına sebep oluyordu. Hattâ bazı müesseseler kanunlarında elektrik işleri ile ilgilenmek görevi olmasına rağmen bu konuda yıllarca faaliyet göstermemişlerdir. Meselâ Etibank'ın ilk bölge santralı kurma teşebbüsü kuruluşundan çok sonra olmuştur. Nitekim İkinci Dünya Harbine kadar Türkiye'de yalnız ufak takatli münferit santrallar kurulmuş yani elektriğe ihtiyacı olanlar kendi yağlarıyla kavrulmak mecburiyetinde kalmışlardır.

Belediyeler elektrik tesisi kurmaya yetecek mali imkânlara sahip olmadıklarından ya hiç tesis kuramıyorlar veya şehir cereyanını , civar sanayiden temin cihetine gidiyorlardı Belediyelere çeşitli âmme hizmetlerinde kredi temin edecek bir finansman müessesesi ihtiyacı her geçen gün biraz daha çok duyularak nihayet 1945 de İller Bankası şu vazifeleri de görmek üzere kuruldu : (6)

Madde 7 — Bankanın görevlen şunlardır :

A)

şehir, kasaba ve köylerin kuruluş ve imarı yolundaki plân ve

programların gerçekleştirilmesini desteklemek amacı ile bunlara, kendi tüzüğünde yazılı esas ve şartlara göre kredi

sağlamak,

B) 3611 sayılı kanun hükümleri geçerlikte kalmak şartıyla, bu idare ve kurumların istemleri üzerine harta, plân, .proje, keşif ve etüdleri yapmak veya yaptırmak. İdare ve kurumların vücude getirecekleri tesis ve yapılardan mahallince yaptırılmasına imkân olmayan veya Banka tarafından toplu olarak yaptırılmasında fayda bulunanları İçişleri Bakanlığınca kabul edilecek ana programlar içinde meydana getirmek.

C) Bankadan alınan kredilerle yapılan işlerden 3611 sayılı kanunla yapım ve denetlemeleri Bayındırlık Bakanlığına verilenler dışında kalanların isteme ve imkâna göre fennî nezaret ve denetlemesini üstüne almak.

Sanayi gelişmesine paralel olarak aydınlatma ihtiyaçlarının da gözonüne alınması gerekiyordu. Memleketin pek çok yerinde aydınlatmanın elektrikten gayrı vasıtalarla yapılması vatandaşlarımızın aydınlatma ihtiyaçları için elektrik tesisleri kurabilme imkânlarını araştırmalarına sebep oluyordu. Vatandaşların bu tazyikleri ile İller Bankasının desteği sağlanarak bir çok yerde dizel santralleri kurulmasına gidildi. İş hacmi ani olarak öyle büyüdü ki belediyelerin teknik eleman imkânsızlıklarını gözonüne alan İller Bankası merkezde teknik bürolar ihdas etmek zorunda kaldı. Muhtelif müesseselerin vazife ve salâhiyet sınırlarını sarahatle belırtmiyen mevzuata dayanılarak elektrik işlerine büyük yatırımlar yapılması bazı hallerde lıiç de ıyı netice vermiyordu. Fazla olarak 1948 de 5237 sayılı kanunla elektrik ücret ve tarifelerinin tesbiti, imtiyazlı şirketler hariç tutulmak şartiyle, Bayıdırlık Bakanlığından alınarak belediye idarelerine tevdi edilmişti. (7) Böyle mühim bir yetkinin devlet murakabesinden alınması büyük mahzurlar doğuruyordu.

Bu işlere başlamadan önce vazife ve salâhiyetleri kesin sınırlarla belirten kanuni mevzuat ve iş hacminin gelişmesine ayak uydurabilecek imkânları bol teşkilat gerekliydi.

Yıllarca elektrik konusunda muhtelif müesseseler arasında koordinasyon olmaması üzerinde durulmuştur. Bilhassa 1950 den sonraki yıllarda bu konuda pek çok çalışma yapılmıştır, hattâ 1953 de memleketimizde ilk defa Enerji Kongresi toplanarak aynı mevzuun tartışılmasına imkân verilmiştir. Milyonlarca yatırımlar istiyen elektrik işleri, o kadar dağınık idi ki Hükümette dahi hangi Bakanın sorumluluğuna gireceğini kestirmek güç oluyordu Zira İller Bankası ve belediyelerin sorumluluğu Dahiliye Vekâletine, Şirket ve Müesseseler Reisliğinin ki ise Nafıaya düşüyordu. E. İ. E. İdaresi önce İktisad Vekâletine bağlı iken bilahara Nafıaya bağlanmıştı; Etibank da İktisad Vekâletinden alınarak 1950 de İşletmeler Bakanlığı bünye sine verilmiştir. Ayrıca Nafıa Vekâleti Su İşleri Reisliği Seyhan Barajının inşaası ile ılgi-

(6) İller Bankası Kanunu - No 4759 Neşir tarihi • 23 Haziran 1945

(7) Belediye Gelirleri Kanunu - No 5237 Neşir tarihi . 9 Temmuz 1948 Madde - 39

E. MM. 35 - 36

lenmiş ve D. D Y , Çimento fabrikaları, Tekel Fabrikaları ve Hava Meydanları gibi muhtelif yerlerin ihtiyacı olan elektriği temin için ilgili müesseseler tesis kurmaya devam etmişlerdir. Herhangi bir merkezi koordinasyon ve murakabeden uzak olarak yürütülen bu faaliyetler istenilen faydayı vermiyorlardı. Yeni bir santralın kurulması anında farklı görüşler ortaya çıkıyor ve müesseselerin ihtilafa düştükleri dahi görülüyordu. İlgililer teknik kararların dahi toplantılar yapılarak oylamalarla alındığını hatırlarlar.

Seyhan Baraj ve santralından sonra Kemer ve Demırkoprü barajlarının ele alınması Nafıa Vekâleti Su İşleri Reisliğinin lağvedilip hükmi şahsiyete haiz mülhak bütçeli Devlet Su İşleri Umum Müdürlüğünün kurulması sıralarına tesadüf eder Böylece 6200 sayılı kanunla D S. İ Umum Müdürlüğüne şu vazifeler veriliyordu : (8)

Madde 2 : Devlet Su işleri Umum Müdürlüğünün vazife ve salâhiyetleri şunlardır :

a) Taşkın sular ve sellere karşı koruyucu tesisler meydana getirmek, b) Sulama tesislerini kurmak, sulama sahalarında mevcut parsellerin tamamını veya aksamını gösterir harita ve plânlar yapmak veya yaptırmak ve icabı halinde kadastrosunu yaptırmak, c) Bataklıkları kurutmak d) a, b, c, fıkralarındaki, faalıyetlerle ilgili olmak şartıyla sudan ve zaruret halinde yardımcı diğer kaynaklarda enerji istihsal etmek.

Görülüyor ki D. S. İ. sudan elektrik istihsal edecek tesisler yanında termik santraller dahi kurabüır. Bu tesisleri işletmek yetkisi de D. S. İ. ye verilmiştir 6200 sayılı kanunda bu husus şöyle belirtilmiştir.

Madde 2 — g) Yukarıdaki fıkralarda yazılı tesislerin (çalıştırılma, bakım ve onanın dahil) işletmelerini sağlamak.

Aynı enterkonnekte şebekeye bağlı santrallerin tek elden işletilmeleri zarureti düşünülürse bu maddenin tatbikatında güçlükler doğması beklenebilir.

D S. İ. Kanununun diğer hükümleri bu teşkilâta faaliyetten ile ilgili her türlü rasat, tecrübe, araştırma ve plânlama yetkilen ver- (8) Devlet Su İşleri Umum Müdürlüğü Teşkilât ve Vazifeleri hakkında Kanun . No 6200 Meriyet tarihi 28 Şubat 1954

mektedir. Aynı maddenin ı fıkrasında şöyle denilmektedir :

Madde 2 — ı) Yukarıdaki fıkralarda yazılı işlerin her türlü etüd ve projelerini yapmak ve yaptırmak (bunlardan d fıkrasında yazılı işlerde Elektrik İşleri Etüd İdaresi ile işbirliği yapar).

D S. İ. teşkilâtında enerji işleri ile ilgilenmek üzere imkânlar sağlanmış; meselâ elektrik tesisleri projeleri yapacak Fen Heyeti kurulduğu gibi aynı kanunun 10 maddesinin c bendine göre İşletme Dairesine bağlı Enerji Fen Heyeti vücude getirilmiştir.

D. S. İ Kanununda elektrikle ilgili bir çok hüküm daha mevcuttur, misal olarak şunlar verilebilir :

Madde 25 — d) Enerji tesislerinde kilowatsaat başına amortisman bedeli mecmu masrafın istihsal olunan enerji miktarı ile ödeme müddeti olan sene adedine taksimi ile elde olunur.

Madde 28 — e) Enerji tesıslennde bir sene evvel yapılan mecmu işletme masrafı ile istihlak olunan enerji miktarı nazan itibare alınmak suretiyle kılowatsaat başına işletme ücreti esası tesbit olunur. Buna istinaden ve müstehliklerin hususiyetlenyle toptan veya perakende satış şartlanna göre tarife ayarlanır

Muhtelif kanunlarda hemen hemen aynı konuyla ilgili hükümler bulunmaktadır. Tatbikatta çoğu zaman mahzurlar belirmiştir. Meselâ, Bir âmme hizmeti olan elektrik istihsal ve tevzii belediyelere verilmesi Ue şehir halkının menfaatlerinin daha iyi korunacağı düşünülmüştü; fakat bazı belediyeler elektrik işletmesini bir gelir kaynağı gibi telakki etmişler ve kârı azamiye çıkarmak için yüksek fiatlarla ceryan satmışlardır; hattâ elektrikten elde edilen kazançlan elektrik tesislerine yatırmaya değil diğer belediye giderlenni karşılamaya tahsis etmişlerdir. İmkânları mahdut belediyeler ise ufak tesislerini işletecek, tamir edecek ehil personelin masraflannı karşılayamadıklarından bir çok tesis Harap olmuştur.

Kasaba]arda işler böyle iken merkezde hummalı fakat dağınık bir faaliyet süre gelmiştir. 1953 - 54 de Etıbank hidrolik ve termik santrallar yapıyor, 154 kV. luk yüksek gerilim şebekesi tesis ediyordu. Bu suretle bölge santrallan ve enterkonnekte şebeke doğarken D. S. İ. de muhtelif barajlann yapılmasını ele almış bulunuyordu. İller Ban-

kası bir çok şehrin elektriklendirme projelerini hazırlıyor ve tatbik mevkiine koyuyordu. Bundan ayrı olarak halâ servise giremıyen bir çok hidrolik santralin de temeli o zamanlar atılmıştı. Bu yıllara ait merkezi müesseseler arasında termik santral mi yoksa hidrolik santral mı kurulmasının memleket ekonomisine daha uygun düşeceği hususunda münakaşalar yapıldığını ilgililer hatırlıyacaklardır.

Enerji işleri ile ilgili müesseseleri hiç olmazsa aynı Bakanlık camiasında toplamakla koordinasyonun sağlanması düşünüldü. Sanayi, maden ve enerji işlerini tedvir edecek bir Bakanlık kuruldu. E. 1. E. İdaresi, Etibank bu yeni Vekâlete bağlandığı gibi Vekâlet teşkilâtında Enerji Dairesi Reisliği vücude getirildi. Enerji Dairesi Reisliğine koordinasyon görevleri yanında Nafıa Şirket ve Müesseseler reisliğinin vazifeleri de verildi. Sanayi Vekâleti kanununa enerji konusunda şu hükümler konuldu : (9)

Madde 1 — Sanayi, Vekâleti adı ile bir Vekâlet kurulmuştur.

Sanayi Vekâletinin vazifelen şunlardır :

A) Memleketin sanayi, maden ve enerji işlerini umumi menfaat ve ihtiyaçlara uygun bir şekilde tanzim ve jdare etmek ve bu işlerle ilgili müesseseler arasında gereken işbirliğini sağüyacak tedbirler almak,

C) Hususî teşebbüsün sanayi, maden ve enerji sahalarındaki faaliyetlerini kolaylaştırmaya ve teşvike matuf etüdlerı yapmak, bunu mümkün kılacak her türlü teknik yardım ve kredi imkânlarını hazırlamak, bununla vazifeli müesseseleri kurmak veya kuruluşlarını kolaylaştırmak.

D) Umumi olarak sanayi, maden ve enerji işlerine müteveccih resmî veya hususî yatırımların ihtiyaç ve imkânlarına göre, ayarlanması için gerekli priorite, teşvik ve koordinasyon esaslarını tesbit ve tatbik etmek.

Madde 3 — F) Enerji Dairesi Reisliği :

E) fıkrasındaki vazifelerin enerji tesislerine ait olanlarını yapar ve umumi olarak devlete veya hususî teşebbüse ait her nev'ı (havagazı dahil) enerji (9) Sanayi Vekâleti Kuruluş ve Vazifeleri Hakkında Kanun No 6973 Neşir tarihi 27 Mayıs 1957

müesseselerine müteallik işleri mevzuat hükümleri dairesinde yürütür.

Burada bahsedilen (E) fıkrası aynı Vekâletin diğer iştigal sahası olan sanayi işlerini tedvire görevli Sanayi Dairesi Reisliğinin vazife ve salâhiyetlerini belirten fıkradır

Yukarıda M. T. A. Enstitüsü ve E İ E İdaresinin kuruluşlarından bahsedilmişti Bu teşekküllerin kurulduğu sıralarda maden ve enerji etüdleri için teşkilâtlanılmış fakat sanayi etüt ve plânlaması yapacak bir teşkilât vücude getirilmemişti. Sanayi sahasında geçirdiğimiz son yıllara ait tecrübeler ve bilhassa Müşterek Pazar karşısında sanayimizin durumu gozönüne alınırsa sanayi plânlaması yapacak olan bir müessesenin kurulmamış olmasının zararları daha. iyi anlaşılır. Hususi sermayenin teşebbüslerine yardımcı ve koruyucu olarak memleketin sanayi kalkınması için gerekli etüdleri yapacak merkezi otoritenin Sanayi Dairesi Reisliği olmasını sağlamak için yukarıda sozu geçen (E) fıkrası şöyle vaz'edilmiştir •

Madde 3 — E) Sanayi Dairesi Reisliği :

Memleket sanayiinin sicilini tutar ve umumi envanterini yapar .Mevcut sanayinin inkişafına ve yenilerinin kurulmasına ait etüdleri yaparak ihtiyaç derecelerine ve hususî sektörlerde ele alınabilecek işlerin priorite'lerini tesbit eder ve bunlardan on sırada tahakkuku lüzumlu işlerin plân, proje ve rantablite etüdlerini hazırlıyarak teşebbüs sahasına intikali için gerekli tedbirleri alır Vekâletle ona bağlı sınai müessese ve işletmeler arasında irtibat ve münasebet tesis eder. Sanayinin finansmanına ve teşvikine ait esasları ve kanunları hazırlar. Alelumum sanayi müesseseleri arasSnda irtibat ve koordinasyonu sağlar. Teknik bilgiler vererek hususî teşebbüse rehberlik eder. Standardizasyon ve norm esaslarının tesbit ve tatbikatını temin ve kontrol eder Sanai mamullerinin kalite kontrolünü yapar. Tekn.'k istatistik ve neşriyat faaliyetini idare eder. Ve umumi olarak sanayi müesseselerine müteallik işleri mevzuat esasları dairesinde yürütür

Sanayi Vekâleti kanununun (E) ve (F) fıkralarının yukarıda belirtildiği gibi kaleme alınması Enerji dairesine bir çok görevin verilmesi manasını doğurmuştur. Zira yukarıda metinleri verilen kanun maddelerine göre Enerji Dairesi Reisliği etüd, plân ve hattâ is-

E. M. M. 35 - 36

ELEKTRİKLE İLGİLİ MÜESSESE VE İŞLERİ GÖSTERİR TABLO

İŞLER

1. E t ü d : a) Enerji kaynakları etüdü b) Enerji istihlâk imkânları etüdü c) Şebeke analiz ve etüdleri d) Rasyonalizyon incelemeleri e) İstatistik tutulması f) Eğitimle ilgili incelemeler

2. P l a n l a m a : a) İstihsalle ilgili plânlama b) Besleme sistemi plânlaması c) Tesislerin prionitelerinin tâyini d) Koy elektnklendirilmesi plânlaması

3. P r o j e : a) Baraj ve hidrolik santral projesi b) Buhar santralı projesi c) Dizel tesisleri projesi d) Yüksek gerilim hatları projesi e) Transformatör istasyonları projesi f) Tevzi şebekeleri projesi • g) Köy elektriklendirme projesi h) Projelerin tasdiki

4. T e s i s : a) Baraj ve hidrolik santral inşası b) Buhar santralı tesisi c) Dizel santralı tesisi d) Enerji nakil hatları tesisi e) Transformatör postalan tesiri f) Tevzi şebekeleri tesisi g) Köy elektriklendirme tesisi h) Tesis safhasının murakabesi

5. İ ş l e t m e : a) Hidrolik santral b) Buhar santralı c) Dizel santralı d) Enterkonnekte şebeke e) Tevzi şebekeleri f) Köy elektrik tesisleri işletmesi

6. Müesseseler arasında koordinasyon

E M. M 35-36

ELEKTRİK İŞLERİ İLE İLGİLİ MÜESSESELER

Sanayi Vekâleti

İmar ve Nafia İskân Di i Vekâleti Vekâleti

rleri

Hususî îşeb

& m «

2 73 H

•H-İ

W

_

O

Plânlam İUer Ba Belediye

İ3

OJ ' 3 •t-i d

(U

EH

es.

1 Diğer D

Enerji I iresı ares

M. T. A. Etibank | K. B. A.

XX XX

tatistık tutma faaliyetlerini yüklenmeği düşünmüştür. Oysaki bu görevler 2819 sayılı kanunla E İ. E. İdaresine verilmiş işlerdir.

Sana}'i Vekâleti kanununun enerji işlen ile ilgili diğer hükümleri şöyledir:

Madde 3 — G - 1 . Enerji İstihsali için devlet, vilâyet ve belediyelerce verilecek imtiyaz ve müsaadelere ait mukavelename ve şartname tiplerini mevzuat ve ihtiyaçlara uygun bir şekilde ihzar ve tasdik ile kurumların tatbikatını murakabe eder.

2. Devlet, vilâyet veya (su kuvvetlerinden) istihsal olunan enerjiden maadası için belediyeler tarafından verilen imtiyaz ruhsat veya müsaadenamelere dayanarak hakiki veya hükmi şahıslar tarafından vücude getirilen veyahut devlet, vilâyet ve belediyelerce doğrudan doğruya yapılan enerji tesis ve işletmelerinin :

a) Fenm, iktisadî ve idarî esas ve nizamlara, memleketin ve tesis mahallinin ihtiyaç ve menfaatlerine uygun olarak yapılmalarını ve işletilmelerini murakabe, b) Tarife esaslarını tesbitve tasdik ile tatbikatını murakabe, c) Umumi şebekelere bağlı dahili tesisleri yapanların ehliyetlerini tâyin ve murakabe eder,

3 Devlet ve vilâyetlere ait arazı,

yollar ve sulardan istifade ve bunları işgal suretiyle vücuda getirilecek enerji tesislerine ait plânlan tasdik ve inşalarını mürabake eder.

Böylece elektrik işleri ile ilgili müesseselerin kısmen de olsa bir Vekâlet bünyesinde toplanması mümkün olmuştur Ancak her yeni kurulan teşekküle elektrikle ilgilenmek salâhiyetinin verilmesi geleneği bozulmamıştır. Meselâ 1968 de kurulan imar ve tskân Vekâleti'ne şu salâhiyet verilmiştir (10) :

Madde 9 — J) Şehir ve kasabalarda İmar ile ilgili içme suyu, lâğım tesisleri, yol, elektrik vesaııe gibi âmme hizmetlerine müteallik işlerin alâkalı idarelerin talebi üzerine projelerini yapmak, yaptırmak ve bunların salahiyetli mercilere tasdikini veya tekemmülünü sağlamak ve projelere göre tatbikata geçilmesini temin etmek veya bu hususlarda gerekli yardımlarda bulunmak. Gene bu kanunla İller Bankası, İmar ve İskân bağlanmış olup İller Bankasının iş programının bu Vekâlet tarafından tasdik edildikten sonra yürürlüğe gireceği hükmü konulmuştur (7116 sayılı kanun Madde 17) Yukarıda sıralanan hükümlere göre ve bilhassa mevcut tatbikat nazarı ıtibare alınarak elektrikle ilgili işlerin hangi müessese ler tarafından ele alındığı 127. sayfada verilmiştir. Tabloda işlerin hangi safhasının hangi müesseselerce yapıldığı ve bu arada bazı önemli vazifelerin ifasına imkân kalmadığı görülmektedir

T.E.K. Kanunu ve Türkiyenin Müstakbel Enerji Politikası

Son beş altı senedir memleketimizde muhtelif ellerde bulunan elektrik enerjisi istihsal ve tevzi işinin bir elde toplanıp toplanmaması, münakaşa konusudur. Memleketimizde hakim olan ekonomik • tutum bakımından böyle bir münakaşanın uzayıp gitmesinin sebebini anlamak doğrusu pek güçtür. Her ekonomik tutumun bir icabı vardır.

Mehmet ERDEMIR y; Müh

Meselâ liberal bir ekonomide ayni sektöre ait muhtelif istihsal müesseselerinin bir elde toplanması veya birleşmeleri aızu edilmez. Çünkü bu takdirde liberal ekonominin ana kaidelerinden bin yanı rekabet- zedelenir Bu sebeple bu gibi müesseselerin birleşmesini enlemek dahi gerekir. Netekim A. B. D. de ve Avrupada bu maksatla «antitrost ve anti (10) imar Ve' iskân Vekâleti Kuruluş ve Vazifeleri hakkında Kanun,- No 7116 Neşir tarihi 14 Mayıs ':1958~

E M M 35-30