154 kV. LUK ENERJİ NAKİL HATLARINDA KULLANILAN KAFES DİREKLER TESİSTEN SONRA

154 kv'luk Enerji Nakil Hatlarında

Kullanılan Kafes Direkler

Nazım DOĞAN T Müh.

Etıbank'ın tesis ettirdiği 154 kV. ve 66 kv. luk hatlarda umumiyetle bir tip standardizasyonu yapılmıştır. Çift devreler daima aynı direk üzerinde ve klâsik piramit tipte ve tek devrelerde beşik tipinde tertiplenmişlerdir.

Ancak hattı inşa eden firmadan firmaya direklerin boyutlan biraz değişmektedir ki muhtelif hatlar için bu boyutlar aşağıki tablolarda gösterilmişlerdir •

ÇİFT DEVRELİ HATLAR Dİ RE K

2f

2g

2h

Çatalağzı - Kandilli

Ereğli - Kandilli Adapazarı - Ümraniye

1,0

5,64 6,86 5,64 3,35 3,05

Adapazarı - Paşalar Adapazarı - Sarıyar Çatalağzı - Karabük

8,53 10,67 8,53 5,18 4,65

6,20 8,00

6,80 3,00 4,00

8,67 10,97 8,67 3,66 4,50

Hırfanlı - Kırıkkale - Ankar?

Paşalar - Tunçbilek

6,40 8,20 7,00 3,15 4,15

İzmir - Manisa Tunçbilek - Kütahya

6,60 • 8,4

7,2

3,30 4,1

2,74 14,63

4,19 18,90

4,00 19,00

4,04 17,37

4,15 17,9

\-

4,1

TEK DEVRE Ll HATLAR

DİR

Adapazan - Osmanca Osmanca - Ereğli Paşalar - Eskişehir

Paşalar - Bursa Sarıyar - Ankara Kırıkkale - Karabük Kütahya - Afyon Balıkesir - Manisa İzmir - Kemer Balıkesir - Edremit

7,01 7,01 7,01 7,01

7,1

7,2 ' 5,9

7,3

6,1

EK

3,89 18,29 3,89 18,29

2,00 20,55

1,7

1,9

154 kvluk Enerji nakil hatlarımızda kullanılan pilonlan (Kafes direkler) başlıca dört gruba ayırabiliriz.

1—400 mm5 lik ACSR (Alüminyum - Çelik) kablolar için çift devre taşıyan pilonlar T-R-V7-Z ve H-G-J tipleri.

E M M. 35-36

2 — 240 mm1 lık ACSR (Alüminyum - çelik) kablolar için tek devreli puanlar A-B-C -D tipleri.

3 — 240 mm- lık ACSR (al - st) kablolar için çift devreli pılonlar E-F-N-P tipleri.

4 — 170 mm- lik ACSR (al-st) kablolar için tek devreli pilonlar O-S-L-K tipleri.

DirekJıer normal direk açıklığı 350 m. olarak, Türk standartlarına göre hesaplanmışlardır.

Dört madde halinde bahsedilen her gurup, kendi arasında hafıi taşıyıcı, ağır taşıyıcı, durdurucu, ağır durdurucu v.s. tiplere ayrılırlar a) Hafif taşıyıcı tipler : Normal duz açıklıklarla, ufak hat sapmalarında ve kısa açıklıklarda (5) dereceye kadar hat sapmaları olan yerlerde, b) Ağır taşıyıcı tipler: Uzun, düz açıklıklar üe ufak sapmalı uzun açıklıklar ve kısa açıküklı (15) dereceye kadar sapmalarda, c) Durdurucu tipler : Fazla uzun açıklıklar ile (15) dereceden büyük sapmalarda ve hat güzergâhı boyunca arazı durumuna göre (5-10) taşıyıcı direkten sonra,

d) Nihayet direği: Hattın- başında, orta ve sonunda, ayrıca keskin dönüşlerde çevirme direği olarak (durdurucu olarak) kullanılır.

Nihayet direkleri hattın çekme kuvvetlerini tek taraflı olarak taşıyabilecek şekilde hesaplanmışlardır.

Şimdi yukarıda bahsetmiş olduğumuz pilon guruplarından kısaca bahsedelim:

1 — 400 mm2 lik ACSR (Al-st) kablodan çift devre taşıyan T-R-W-Z tiplerinden

T Taşıyıcı; R ağır Taşıyıcı, W : Durdurucu,

Z : Ağır Durdurucu olarak kullanılmaktadırlar.

•

Bu tiplerden herbirıni kendi aralarında boy bakımından muhtelif uzunluklar arzedecek şekilde sınıflanmışlardır. Misal olarak R tipi direği alırsak.

R ± O ra nısbeten, R — 3 tipi (3) m; R — 6 tipi (6) m kısa; R + 3 tipi (3) m; R + 6 tipi de (6) m. uzundur. Direk arası meşalesine ve arazi durumuna göre bunlardan boy bakımından'müsait olanı kullanılır.

(Şekil 1) de bu gruba ait lüzumlu boyutlar harflendirilerek arka sayfadaki cetvelde değerlen yazılmıştır.

KULLANILAN NAKİLLERİN EVSAFI

•795000 CM 400. m<m2

477000 CM 240 m m 1

366400 CM 170 mm!2

Materiyal Tertip Şekli (örgü) Alüminyum kesit ÇelJk kesit Toplam kesit Ağırlık

Toplam çap Kopma Mukavemeti Elâstik Modül

Isı uzama katsayısı 20 C deki Rezistans

ACSR

26/4.44 Al+ 7/3,45 st

402.558 m m 2

65.437 »

1,644 Kg./m

28,11 mm.

12986 Kg.

• 7800 Kg/mm2

19.2 x 10-6 /C°

0.0727 ohm/km

ACSR 26/3 44 Al+ 7/2,68 st

241,648 mmF 39,487 »

281,1 » 0,988 Kg/m 21,8 mm. 8270 Kg. 7800 Kg/mm2

19,2 x ~ ı 0 6 /C° 0,1212 ohm/km

ACSR 26/2.89 Al + 7/2,25 St

170.552 m m e

27.833 » 198.4 » 0,697 Kg/m

18,31 mm. 6000 Kg. 7800 Kg/mm2 19,2 x 10-8 /C°

0,1716 ohm/km

KORUMA TELİNİN EVSAFI

E M M 36-36 '

Materiyal Tertip Şekli (örgü) Kesit Ağırlık Çap Kopma mukavemeti Elâstik ModtSl Isı uzama katsayısı 20° C deki Rezistans

Galvanizli Çelik Tel (örgülü) 19 p 2,22 mm. 73,543 m m 2 ' 0,595 Kg/m 11,10 mm. 8640 Kg. 20000 Kg/mm2 12 x 10-« / C° 2 ohm/Km.

T-R-W-Z TİPLERİNE AİT BOYUTLAR

T ±O B±O w±o z ±o

29,35 3,15 4,15 4,15 30,40 4,10 4,20 4,20

29,35 5,30 4,15 4,15 29,35 5,30 4.15 4,15

a : harfi (T ± o, R ±O, W ± O, Z ± O) normal tiplerin toprak seviyesinden itibaren boylarını göstermektedir. Bu uzunluktan diğer tiplerin uzunluğuna şöyle geçilir

Misal: Z —3 ün T + 6nın R — 6 nın

boyu » »

29,35 — 3.00 = 26,35 m. 29,35 + 6,00 = 35,35 mı 30,40 — 6,00 = 24,40 m.

3,70

4,60

4,00

4,90

1,60

A : Taşıyıcı, B : Ağır taşıyıcı, C ; Durdurucu, D : Ağır durdurucu ve nihayet direği olarak kullanılırlar.

Bu gruptaki tiplerde kendi aralarında, 1 inci grupta' olduğu gibi muhtelif boylar arzedecek şekilde sınıflanmışlardır. Misal olarak (B) tipini alırsak B — 6, B — 3, B ± 0, B + 3, B + 6 gibi. B — 6 ile B + 6 arasında 12 m. boy farkı vardır.

Listede bulunan diğer ölçüler değişmezler.

Ayrıca bu gruba dahil pılon ağırlıkları cetvel halinde gösterilmiştir. .

T-R-W Z TİPLERİNE AİT AĞIRLIK

LİSTESİ Cıvata ve

PUon Tipi Ağırlık Kg. galvaniz ilâvesi

T —6 T —3 T+O T —3 T+6

R —6 R —3 R ±0 R+3 R+6

3320 3620 3940 4365 4825

3720 4195 4680 5260 5895

'% 3 %3

W —6 W —3 W+0 W+3 W+6 W+9

5835 6830 7865 8810 10140 11040

% 4,5

Şckd 4

Z —6 Z —3 Z ±0 Z+3 Z+6

7830 9450 107Î5 12-770 14250

-4,5 ,

II — 240 mm2 lık ACSR (Al - st) kablolar için tek devreli A-B-C-D tiplerinden,

IV. üncü gruba ait Şekil (2) de verdiğimiz resim üzerindeki harfler burada da cari olmak üzere değerleri cetvel halinde aşağıda yazılmıştır :

Misal: A + 3 ün boyu 19,30 + 3,00 = 22,30 m. B — 6 nın » 19,30 — 6,00 = 13,30 m. D — 3 ün » 21,40 — 3,00 = 18,40 m.

A±0 B±0 C ±0 D ±0

1,70

2,50

7,90

21,00

3,85

21,40

4,25

8,40

Ayrıca aşağıda pılon ağırlıklarına ait listede verilmiştir.

Ağırlık

Kg.

A—6 A—3 A ±0

A +3

1910 2205 2480 3135

B —6 B—: B B

B B

2460 2750 3100 3500 3945 4445

C—6 C—3 c±o

C+3 C+6

2705 3080 3645 4195 4695

D—6 D—3 D —O D+3 D+6

3960 4545 5125

NOT : Galvaniz ve cıvata ilâvesi % 4,5 tur

III — 240 mmJ lik ACSR (Al - şt) kablodan çift devre taşıyan N-E-F-P tipleri:

Bu tipler, şekil itibariyle 1 inci gurupta bahsettiğimiz T-R-W-Z tiplerine benzerler, yalnız mukavemet bakımından daha zayıftırlar.

Bu guruba ait boyutlar aşağıda gösterilmiştir :

Şekil (1) de boyutlan gösteren harfler burada da caridir

ŞeklL: 2

IV — 170 mm2 lık ACSR (Al-st) kablo için tek devreli K-L-O-S tiplerinden O : Durdurucu, L : Ağır taşıyıcı, S : Normal taşıyıcı, K : Nihayet Direği olarak kullanılmaktadır.

Şekil (2) de bu guruba direk şeması çizilmiş olup, lüzumlu uzunluklar harflendiri-

N-E-F-P- Tiplerine ait boyutlar

b.

N ±0 E ±0 F ±0 P ±0

"30,80

4,10 17;15

3,80

4,80

4,10 17,15

31,40

4,10 19,30

4,50

S-L-O-K Tiplerine ait boyutlar

.d

î

K ±0 S ±0 L ±0 O±0

20,00 " 4,25

12,20

1,90

8,20

20,35

2,35

18,00

12,20 ' 0,90

4,05

8,60

lerek yukardakı liste halinde boyutlandınlmışl&rdır.

Misal : K + 6 nın boyu 20 00 + 6,00 = 26,00 m.

L — 3 ün » 20,35 — 3,00 = 17,35 m Diğer'eb'adlar değişmemektedir.

S - L - O - K TİPLERİNE AİT AĞIRLIK LİSTESİ

Ağırlık Kg.

S—3

S+0

S+3

S+6

Görülüyor ki dört ayaktan ancak, (D) ayağına ait temel kot merkez kazığının kotu üe aynı diğerleri farklıdır. Şu halde pilonu bu meyilli araziye şakulî yerleştirebilmemiz için A ayağını 1,00 m. kısaltmamız; B ayağını 1,00 m. C-ayağını 2,00 m. uzatmamız lâzım gelecek. D ayağı içinde normal ± 0,00 ayağını kullanacağız Bu halde direğin boyu değişmemiştir. Merkez kazığına göre boy yine aynıdır. Yani düz bir arazide (4) ayağında normal ayak olması haldeki boyun aynıdır.

L—3

L+0

L+3

L+6

O—3

O±0 O+3

O+6 K—3 K+0 K+3 K+6

2720 3090 3575 4005 3960 4585

5245 5920

Cıvata ve galvaniz ilâvesi % 3 tür

İLÂVE AYAKLAR:

Şimdiye kadar bahsetmiş olduğumuz her püonun kendine mahsus normal ayakları mevcuttur, buna sıfır ayağı diyoruz. Bundan başka arazinin meyline göre —1,00 + 1,00 + 2,00 + 3,00 ayakları kullanılmaktadır.

Şöyle k i : Meyilli bir arazi farzederek yukarıda bahsettiğimiz tiplerden (R-3) direğini nazarı itibare alalım. Direğin dört ayağının merkez kazığına nazaran temel kotları (Merkez kazığının kotunu sıfır farzettığımize göre) sıra üe (A) ayağının kotu + 1,00 m. (B) ayağının kotu —1,00 m. (C) ayağının kotu — 2,00 m. D ayağının kotu da ± 0,00 (sıfır) olsun.

Bir transpozisyon direğinde hat çekilmesi MALZEME: Aşağıda evsafı verilen Standart ve yüksek evSaflı çelikten Martin - Siemens usulü ile Fabrikasyon yapılmıştır. Terkip yüzde elli nisbetindedir

Pitonlarda kullanılan cıvatalar yüksek evsafı çelikten olup, dişler metrik standartlara göre .açılmıştır

E. M M 35-36

Minimum çekme kuvveti Minimum akma noktası Minimum uzama (nisbî uzama tecrübesi)

Kimyevî analiz : Standart çelik

37 Kg/mm2 24 Kg/mm2 % 25 % 0,12 C % 0,06 S % 0,06 P % 0,010 S + P

Yüksek ev safi ı çelik.

50 Kg/mm2 34 Kg/mm2 % 22 % 0,30 C % 0,06 S % 0,06 P % 0,10 S + P

GALVANIZLEME :

Bütün pılonlann çelik aksamı Fabrikasyonu müteakip Amerikan Standartlarına göre sıcak galvanızleme usulü ile galvanizlenmışlerdır.

/ İZOLATÖRLER : 154 kV. luk Enerji nakil hatlarımızda kullanılmış olan ve yeni hatlarımızda kullanılacak olan Ball and Socket (Top ve yuvalı) tipi izolatörlere ait karakteristik değerler aşağıda gösterilmiştir. Her taşıyıcı zincir (12) adet; her gergi izolatör zinciri (13) adet elemandan müteşekkildir.

Demiryolu ve mühim yol atlamalarında çift izolatörler zinciri, ayrıca 400 mm2 lik alüminyum - çelrk kablolarda ve daha küçük kesitli kablolarda da uzun açıklıklar için çift gergi izolatörleri kullanılmıştır.

İzolatörler, minimum elektromekanık mukavemet bakımından, maksimum düşey kuvvet ve nâkillerin çekme kuvvetine karşı emniyet katsayıları (2,5) olacak şekilde intihap edilmişlerdir.

TEMELLER : Burada temellerden uzun boylu bahsedemıyeceğiz. Zaten şimdiye kadar pilonlar hakkında da kısaca malûmat verebildik.

İZOLATÖR TİPLERİ :

Disk çapı (mm) Bir elemanın yüksekliği (mm) Yaşda test voltajı (kV) (bir dakikalık) ... Yaşda minimum Atlama Voltajı (kV) Kuru olarak minimum Atlama Voltajı (kV) Yağ içinde delinme Voltajı (kV) Minimum Elektromekanik Mukavemet (Kg) Minimum Çekme Mukavemeti (Kg)

Taşıyıcı direklerde hemen, hemen hep ızgara temel yapılmıştır. Ancak mecburiyet hasıl olduğu yerlerde beton temel kullanılmıştır. Aşağıda temellerin betan olarak yapılması halinde bazı tiplere ait temelde kullanılan kum, çakıl ve çimento miktarını yaklaşık olarak vererek bu bahsi geçeceğiz.

Pilon Çimento

tipi

Kg

Kum ms

Çakıl m3

Beton miktar m3

T

2.720

4.360

5.265

R

4.440

7.100

8.576

W

7.220 11.560 13.960

2.160

3.440

3 992

2 720

4.300

4.984'

3.890

6.200

7.184

5.860

9.330 10.840

Memleketimizde son yıllarda inşa edilen bazı hatlara ait kilometre başına düşen çelik ağırlığı verilmiştir.

RG15

255 135 41 45 75 120 6800 8000

255 155 41 45 75 120 9100 10500

Hattın adı

Manisa - Soma Kütahya - Afyon Sama - Balıkesir Kırıkkale - Karabük İzmir - Aydın Aydın - Nazilli

Nazilli - Akçay Manisa - Gediz Ankara - Kırıkkale Kırıkkale,- Hirfanlı Balıkesir - Edremit İzmir - Manisa

Hattın uzunluğu Kullanılan

Km.

pilon tipleri

84,628

92,866

63,071 231,618 101,649

40,557

A-B-C-D A-B-C-D

A-B-C-D A-B-CD A-B-C-D

49,449

78,705 62,404

70,849 75,149

29,603

A-B-C-D T-R-W-Z

T-R-W-Z K-L-S-O T-R-Z-W

Pilon adedi

245 263 158 604 287 115

140 227 159 199 221

Pitonlardan dolayı hattın Km. sine düşen çelik ağırlığı

9,01 Ton/Km. 8,98 » 8,07 • » 8,54 » 8,92 » 9,70 »

8,94 » 8,82 » 12,81 » 14,85 » 8,84 » 14,40 »

NOT : Bu hatlardan Balıkesir - Edremit ve M anisa - Gediz Hatları henüz inşa halindedir.

TESİSTEN SONRASI

GİRİŞ:

Mecmuamızın bu sayısının «Elektrifikasyon sayısı» olarak intişar edeceği bildirildiği zaman, elektrik enerjisiyle alâkalı çeşitli mevzuların bu sayıda dile gelebileceğini düşündüm. Memleketimizde ehemmiyeti gün geçtikçe artan enerji politika ve faaliyetinin bizlere kazandırdığı çeşitli tesislerin gerek projelendirilmesinde ve gerekse tesisin montajında pek çok arkadaşımız çalıştı. Dolayısıyle bu arkadaşlarımız tesis karekteristiklerine aşina oldukları gibi fırsat buldukça çeşitli yazüariyle bizleri tenvir ettiler. Elektrifikasyon sayısında da bu yönden geniş malûmat bulunacağını ümid ediyorum

Malûmdur bir tesis önce projelendirilir, sonra fabrikasyona geçilir ve montajı yapılır Böylece tesis devresi sona erer ve işletme başlar. İşte ben bu işletmenin nasıl yapıldığına, işletmede ne gibi problemlerle karşılaşıldığına temas etmek istiyorum. Mevzuun çerçevesini ise içinde bulunduğum çevrenin yani KBA Müessesesinin ihata ettiği işletmelerin çerçevesi ile sınırlandıracak ve aynı zamanda kısaca KBA ve çalışmaları hakkında malûmat vereceğim.

Fevzi ÖZTÜBK Y Müh.

ÖN TANITMA :

1956 senesinin onbirinci ayında kurulmuş olan (Etıbank Kuzey - batı Anadolu Elektrik İstihsal ye Tevzi Müessesesi) veya kısaca K B A adıyla anılan Müessese, isletmekte olduğu büyük bölge santrallan ve enerji nakil hatlarıyla, Türkiye'nin en büyük enerji istihsal, nakil ve tevzi müessesesidir.

HALEN BÜNYESİNE DAHİL BULUNAN İŞLETMELER :

1 — Çatalağzı Termik Bölge Santralı İşletmesi

2 — Tunçbilek »

3 — Soma

»»

4 — Sanyar Hidrolik »

5 — Hazar

6 — Kuzeybatı ve Batı Anadolu Şebeke İşletmelerinden ibaret bulunmaktadır.

Yukarıda açıklanmış olan bu işletmeler, isimlerinden de anlaşılacağı üzere, memleketimizin Kuzeybatı, batı ve doğu bölgelerine dağılmış vaziyettedirler. Müessese Merkezi Ankaradır. Müessesenin bünyesinde Teknik Büio, Yük Tevzi Müdürlüğü gibi teknik şubeler, Muhasebe, Ticaret, Personel ve Sosyal, Teftiş ve Kontrol, Hukuk ve Müşteriler Dairesi gibi idari şubeler bulunmaktadır.

S M. M. 36 - 36

Memleketimizin sur'atle kalkınması sınaî sahada ve hususiyle enerji istihsal sahasında da büyük inkişafların meydana gelmesini intaç etmekte ve Kuzeybatı Müessesesi de bu inkişaflardan doğan ihtiyaçlarına cevap verebilmek maksadı ile teknik ve idari teşkilâtını genişletmek lüzumunu duymaktadır.

1958 senesi başında Şebeke İşletme Müdüılüğünde ayn bir idari teşkilât kurulmuş, Adapazannda teşkil edilmiş olan Yuk Tevzi Merkezi Müesseseye bağlı bir Müdürlük haline getirilmiş ve Kemer Santralının devreye girmesi üzerine Batı Anadoluda (Bornova) ikinci bir Yük Tevzi Merkezi Ekim ayında faaliyete başlamıştır. Etıbank tarafından inşa edilmiş olan Hazar Hidroelektrik Santralı ve tesisleri gene 1958 senesinde işletmeye devralınarak Müessesenin faaliyet sahası Elazığ ve Ergani'ye kadar uzanmıştır.

Koy Elektrifikasyonu faaliyeti geniş ölçüde artmış ve bu işlerin sevk ve idaresi için Teknik Büroya bağlı geniş teşkilâtlı bir Köy Elektrifikasyonu Bürosu kurulmuştur. 1959 senesinde Müessese bünyesindeki bu inkişaflar aynı ölçüde devam etmiş, Batı Anadolu Şebeke İşletmesinin ve ayn bir idari teşkilâta haiz Başmühendislik haline gelen Köy Elektnfikasyonunun 1960 senesinde birer Müdürlük haline getirilmesi fikrini doğmuştur. Tuzla, Elmadağ Trafo Merkezleri ile Kmkkale - Hirfanlı hattı 1959 içinde işletmemize tevdi edil• miş ve gene 1960 senesi içinde Etibank Tesis Müdürlüğü ile işbirliği yapılarak Hazar Santralının tevsıatına tevessül edilmiştir.

ENTERKONNEKTE ÇALIŞMA VE HUSUSİYETLERİ :

İşletmelerini deruhte ettiğimiz santrallar, esas itibariyle Yurdumuzda iki ayn bölgede gruplanmış vaziyettedirler. Bu bölgelerde, santrallar diğer santrallarla beraber 154 kV luk bir şebeke üzerinde enterkonnekte bir çalışma yapmaktadırlar Dolayısıyle iki enerji sistemi mevcuttur.

Bu sistemlerden birincisi KBA sistemi olup halihazırda

— Çatalagzı Termik, — Tunçbilek Termik, — Sanyar Hidrolik,

Bölge santrallan ile, — Ankara EGO — İzmit SEKA — Karabük DEMİR - ÇELİK — Kozlu E. K. İ. — Bursa MERİNOS — Kırıkkale M. K. E.

K M M 35-36

gıtı diğer kuçuk takatli müşteri santrallarının Sılihtar'la beraber paralel çalıştıktan sistemdir.

1960 senesinde bu sisteme Hirfanlı Hidrolik Santralı da (DSİ) katılacaktır.

İkinci sistem ise Batı Anadolu sistemi olup halihazırda

— Soma Termik, — Kemer Hidrolik (DSİ)

bölge santrallannın paralel çalıştığı sistemdir. 1960 senesinde bu sisteme Demirköprü Hidrolik Santralı da katılacaktır. Ara irtibatların yapılması nihayete erince İzmir ESHOT Santralı diğerleriyle müştereken paralel çalışabilecektir.

Her ıkı sistemde de çalışmayı YÜK TEVZİ MERKEZLERİ idare etmektedirler. 20. Kasım 1956 da faaliyete geçen ADAPAZARI Yük Tevzi Merkezi Türkiye'de kurulan ilk Yük Tevzi Merkezi olmuştur. Bugünkü KBA sisteminin çekirdeği olan Çatalagzı santralı 1948 senesinde faaliyete geçtikten sonra 1952 de Kandilli - Ümraniye enerji nakil hattının yapılması ile Ümraniye'ye ceryan verilmeye başlanmıştır. Bu ceryan verme işinde muvakkat bir DİSPATCH hey'etinin teşkil edilmiş olduğu STONE - WEBSTER firması mümüessillerı ile 26. Ağustos. 1952 tarihinden Çatalagzı santralında yapılan toplantının kayıtlanndan anlaşılmaktadır.

2611.14(52 de Çatalagzı santralı Silıhtar santralı ile paralel çalışmaya başlamış olup bir Yük Tevzi Merkezinin kurulmamış olmasından dolayı, iki santral arasındaki lüzumsuz yuk salınımları ve ilk günlerin her türlü 154 kV arızaları paralel çalıştırmayı güçleştirmiştir Bu şartlar tahtında paralel çalışmanın faydasız olacağı düşüncesiyle bir arıza neticesi 25 3.1953 te paralelden ayrılmayı müteakip her iki santral müstakil çalışmaya devam etmişlerdir

19. Nisan. 1956 da tesisi tamamlanmış olan Tunçbilek santralı ile Çatalagzı santralı paralel çalışmaya başlamışlardır. Bu çalışmalarda herhangi bir yük programlaması yapılmamış ve beraberce yük ve frekans tutmuşlardır

24. Ekim. 1956 tarihinde ise bu ikili çalışmaya Sanyar santralı da dahil olmuş ve üçlü çalışma başlamıştır

Her üç santralın programsız çalışması çeşitli mahzurlar doğurduğundan, teçhizat, ölçü aletleri ve muharebe vasıtalan tamamlanmadan 20.11.1956 da Yük Tevzi Merkezi Adapazarı Trafo Merkezinde faaliyete geçmiştir.

19. Mayıs. 1957 tarihinde İstanbul - Silihtar, l. Ağustos. 1957 tarihinde ise Ankara EGO, santralları KBA sisteminde diğer santrallarla beraber paralel çalışmaya başlamışlardır.

Batı Anadolu sisteminde ise, 25. 7. 1957 tarihinden itibaren Soma Santralı tek başına çalışmış ve 6. 11. 1958 gününden itibaren Kemer Santralı B. A. sistemine dahil olarak ikili çalışmaya gidilmiştir. Sistemdeki Yük Tevzi işlerini düzenlemek üzere de fiili olarak, 20. Ekim. 1958 günü Bornova Yük Tevzi Merkezi Bornova Trafo merkezinde faaliyete geçmiştir.

Bilindiği üzere enterkonnekte işletmede en büyük hususiyet sistemin yük ve enerji talebinin mevcut santrallar arasına en emin ve ekonomik bir tarzda taksimidir. Bu şartın yanında servisin devamlılığı ve kalitesi (sabit voltaj ve frekans) gelir. Bütün bunların sağlanması yük tevzi merkezinin vazife ve selâhiyetlerini teşkil eder.

İşletmelerini deruhte ettiğimiz sistemlerde bu işlerin nasıl yapıldığını burada kısaca izah etmek fay d ah olacaktır.

KBA ve B. A. sistemlerinde termik ve hidrolik santralların çalışması bir taraftan kömür diğer taraftan ise su tasarrufunu icabettırmektedir.

Bu cihetle yüklerin taksiminde, KBA için, • 1 — Sanyar santralından azami istihsalin yapılması

2 — Tunçbilek santralının kullandığı taşınması ekonomik olmayan linyitten mümkün olan azami istifadeyi sağlamak maksadı ile Tunçbileğın azami istihsale göre programlanması

3 — Artan enerjinin Çatalağzı'ndan satılamayan kömürle karşılanması.

4 — Sarıyann puant, Çatalağzı ve Tunçbileğin baz santralı olarak çalıştırılmaları, esas olarak kabul edilmiştir.

1960 senesinde Hirfanlı santralı devreye girecektir. Santral hernekadar 3 grupla çalışabilecek durumda ise de göl seviyesinin halihazır durumu ile asgari seviyenin 2 metre kadar altında bulunması (Eylül ayı itibariyle) bu santralın kış ve bahar mevsimlerinde mümkün miktarda su toplayamayacağını göstermektedir. Bu cihetle santral şimdilik mevcut iki grubu ile birlikte termik santralların revizyona alındığı yaz aylarında takat ve enerji ihtiyacını tamamlayacaktır

Sistemdeki voltaj tutumu, boş yük saatlerinde 154 kv ve dolu yük saatlerinde ise 156 kv olacak şekildedir. Bugün için şebekenin en ağır alıcı noktaları, Karabük ve İzmittir. Ümraniyede mevcut iki ve Ankarada mevcut bir senkron kompansatör şebeke üzerindeki reaktif güç dolayısıyle voltaj kontrolünü sağlamaktadır. Bu kontrolda aynı zamanda Ereğli ve Karabükteki trafoların voltaj kademelerinin ayarlan faydalar sağlamaktadır.

Frekans kontrolü, Sanyar santralı tarafından yapılmaktadır. Sanyann serviste ol-" madiği gece saatlerinde bu vazifeyi Çatalağzı Santralı üzerine almaktadır. Yük Tevzi Merkezindeki bir senkron ve bir adette astronomik saat frekansın sabit tutulmasında kontrol aletleri olarak kullanılmaktadır.

Bugün için sistemde yüksek takatli ağır endüstri müstehliklerinin bulunmaması frekansın tek bir santral tarafından tutulabilmesını imkân dahiline sokmaktadır. İlerde bu çeşit müstehliklerin mevcudiyeti otomatik frekans kontrolünü icabettirecek ve birden fazla santralın bu vazifeyi üzerlerine almalarını zorlayacaktır.

Batı Anadolu sisteminde halihazır durum KBA dan biraz farklıdır. Zira burada müsteh-' lık takati mevcut santrallan takatına nazaran epeyce düşüktür. Bu düşük yük talebi muvacehesinde Soma santralında ticari ehemmiyeti olmayan linyit ve sılamın yakılması zarureti bir taraftan, Kemer santrahndaki su gelirinden faydalanma zarureti diğer taraftan sistemde servisin devamlılığı yanında ekonomik şartların tahakkukunu zorlaştırmaktadır. . '

Aynı şekilde mevcut yük kifayetsizliği dolayısi ile, sulama için talep edilen suyun, santral istihsalinde kullanılan sudan daha fazla olması yaz aylarında Kemerden su bırakılmasını intaç etmiştir.

Mamafih yukanda izah edilen bu hal,, halihazırda 16 MW'tan fazla bir takat, dolayısiyle enerji çekilmesine imkân vermiyen İzmir irtibatlannın tevsii, ve yapılması mutasavver Batı ve Kuzeybatı Anadolu sistemleri irtibatlandırüması ile ortadan kalkacak ve ekonomik bir çalışma rejimine girilecektir

Batı sisteminde Soma santralı asgari kazan yüküne yakın temel yükle çalışmakta ve frekans kontrolü Kemer tarafından yapılmaktadır. Yani Kemer santralı puant yük santralı olarak çalıştmlmaktadır.

Kemerin servise girmesi Batı Şebekesinde işletme emniyeti bakımından bir ferahlık ya-

ratmıştı. Zira Soma'nın tek başına uzun bir hattı beslemesi bu hatlann tek grupla çalışılan zayıf yüklü saatlerdeki şar] takatlannın karşılanmasını güçleştirmiştir Çok defa ilk işletme yıllarında, arıza anlarında reaktif takat bakımından sistemden yük atmak icabetmiş ve sistem yükü düşük olduğu halde çift grubla çalışmak ıcabetmiştır

Çıkık kutuplu Kemer generatörlerinın yüksek kapasitif çalışma vasıflan dolayısiyle sistemdeki reaktif takat ihtiyacı sistemin düşük yük talebi muvacehesinde hem emin bir şekilde sağlanmış ve hemde ekonomik yüklerde çalışmak imkânı doğmuştur.

Diğer taraftan kavitasyon düşük yüklerde Kemer generatörlerı için bir problem teşkil etmemektedir. Zira kavitasyonun % 50 Pn den itibaren başlayacağı tahmin edilmiş ve buna mani olmak üzere türbin kanatları üzerıne basınçlı hava sevk edecek bir tertibat ihdas edilmiştir.

SERVİSTE DEVAMLILIK :

Santralların günlük çalışma rej imlen bir gün evvelinden bütün santrallara yük tevzi tarafından tebliğ edilir. Bu şekilde aylık programların haricinde sistemin o gün icabettirdığı takat ve enerji durumu her santral için tesbit edilmiş demektir.. Sistemin döner yedeği ise serviste bulunan en büyük ünitenin sistem harici olması ihtimali düşünülerek tâyin edilir.

Arıza anlarında, bu arızanın mevzii kalması ve normal durumun en kısa zamanda tekrar teessüsü için gerekli tedbirlerin alınması ve şebeke müsait olduğu takdirde müstehliklerin bu süre zarfında başka yollardan beslenmesi Yük Tevzi tarafından temin edilir, înkita anlannda kumanda yük tevzundir. Her türlü manevradan yük tevzi vazifeli ve mes'uldur.

ENERJİ ÜRETİMİ :

Santrallarımızın kuruluştanberi istihsal ettikleri yıllık brüt enerji miktarları sayfanın alt kısmında verilmiştir.

YÜK DURUMU :

1957 senesinde KBA sisteminin saatlik net piki 26/Aralık/1957 de 184 MW, ortalama yükü 105 MW, yıllık çalışma süresi 4992 saat ve yüklenme faktörü % 57 olmuştur.

1958 senesinde saatlik net pik 2/Aralık/ 1958 de 196,4 MW, saatlik brüt pik 203,5 MTV, ortalama yük, 118,5 MW, yıllık çalışma süresi 5287 saat ve yüklenme faktörü % 60,3 tür. KBA Bölgesi saatlik istihsal piki (Brüt), (Karabük ve İzmit Sellüloz hariç) 18/Aralık/1958 de saat 18.00 de 268,2 MW olmuştur. Pike Çatalağzı 79,1 MW, Tunçbilek 37,5 MW Sanyar 59 MW, Süıhtar 79,8 MW, Ankara 9,8 MW, Kozlu santralı 3 MW ile iştirak etmişlerdir. Bu değere Karabük ve Sellüloz eklenirse 273,4 MW olur.

KBA bölgesinin (Karabük ve Sellüloz dahil) anı piki 29/Aralık/1958 günü saat 17 25 de 283,4 M!W olmuştur.

1959 senesinde de aynı şekilde puantların Aralık ayı içinde zuhuru beklenmektedir Ekim ayı içinde durum şöyledir:

Sistemin saatlik net piki 203,9 MW, ortalama yük 147,1 MW, saatlik istihsal piki in 0/1959 günü saat 19.00 da 210,4 MW müşteri santrallan dahil 18,40 da 217 M!W müşteri santralları dahil KBA Belgesi ani piki 26/ 10/1959 saat 17,35 de 299 MW

YILLAR Çatalagzı

20.261.070

91.848.720

105.834.590

110.907.310

164.687.440

353.470.49-

373.727 050

403.919.640

495.259.240

564 671.230

482.125.080

1959 ( ı) 439.256.780

1959 (11) 671 232.000

Tunçbilek — — — — — —

— 100.807.500 304.627.570 209.642.000 265.888.458 • 364 897.000

Sarıyar — —

— — —

22 145.000 115.850.000 404 700.000 229.950.000 393 124 600

Soma

Hazar

— 25.879 900 98 829.300 41.623 000 • 50.905 000

— —

3.924 899 18.819.374 30.253.090

( ı) 9 aylık fiili (ıı) Prevü

1960 senesi tahminlerinde sistemin saatlik pikinin Ekim ayında 210 MW ve Bölgenin saatlik pikinin ise Kasım 'ayında 310 M!W olacağı tahmin edilmiştir. Bu yüke Çatalağzı 80 MW, Tunçbılek 56 MW, Sanyar 51 MW, Hirfanlı 40 IVTVV, Silihtar 70 MW, Karabük 5 MW, Kozlu 5 MW ve Sellüloz 3 MW le iştirak edeceklerdir.

Batı Anadolu sisteminde.

1958 sistemin saatlik istihsal puantı 20/ 11/1958 de saat 18,15 de 31,5 MW, Bölgenin puantı ise 5/11/1958 de saat 18 05 de 45 MW olmuştur. 1959 da aynı şekilde puantların Kasım ayında olacağı tahmin edilmektedir.

Bu güne kadar (5/10/1959) zuhur eden puantlar, sistem için 33,3 MW ve Bölge için de 46,8 Mw tır.

ENERJİ MALİYETLERİ : Santrallanmızın net istihsallerine göre kWh başına kuruş olarak enerji'maliyetleri aşağıda verilen eğrilerdeki gibidir. Bu eğriler son ücret ve kömür zamlanndan sonraki maliyetleri karekterize etmektedir. ENERJİ SATIŞLARI: KBA Müessesesi 1959 ortası itibariyle 29 Belediye ve 29 büyük Sanayi ile 18 küçük

Müşteriye enerji satmaktadır. 1960 senesinde bu miktarları 31 Belediye ve 32 büyük Sanayi olarak artacaktır.

Satılan enerji miktarları kuruluştan bu güne kadar şöyle olmuştur.

SENELER

SATIŞLAR kWh

532.056.122

893.078.970

1.098.963.821

1959 10 aylık fiili 1.056.780.143

1959 Peru

1.220.439.230

1960 Peru

1 531.342.094

1959 10 aylık fiili değerler içine Kemer'den

alınan

66.205.000 kWh.,

1959 Prevü değerlen içine Kemer'den alınacak

101.822.000 kWh.,

1960 Prevü değerleri içine Kemer, Hirfanlı ve

Demir - köprü'den alınacak 181.488.000 kWh lık enerjiler, dahildir.

ENERJİ TARİFESİ :

Satışlarda tatbik edilen tarife Sanayi Vekâletinin 28.5.1959 gün ve 917 sayı ile 1 Mart.

1959 dan itibaren tatbik edilmek üzere bildirmiş olduğu tarifedir. Bu tarifede, kademeli enerji ve takat tarifesi esası kabul edilmiştir.

Buna göre :

I — Takat Tarifesi: • a) Mukavele takatinin ilk 5.000 kilovatının beher kilovatı için yılda 210 veya ayda 17,50 TL.

b) Müteakip 50.000 kilovat takatin beher kilovatı için yılda 180 veya ayda 15 TL.

c) 55.000 kilovattan sonraki beher kilovat için yılda 90 veya ayda 7.50 TL.

ile tahsil edilecek sabit meblağlara ilâveten,

II — Enerji Tarifesi :

a) Yılda çekilen enerjinin ilk 5 milyon kilovat saati için beher kilovat saata 10 krş.

bi Müteakip 50 milyon kilovat saati için beher kilovat saata 8 krş.

c) Sonraki 200 milyon kilovat saat için beher kilovatsaata 6 krş d) 255 milyon, kilovat saattan fazla istihlâk edilen enerjinin beher kilovat saati için de 4 krş. tahsil edilmesi uygun görülmüştür.

Bundan maada tatbik edilecek işbu tarifeler tevzi gerilimi olarak kabul edilen 35.000 ve 66.000 volt'tan ceryan alan müşteriler için cari olup bu gerilimden daha aşağı ve normal 15.000, 10 000, 6.000 ve 3.000 Volt'tan ceryan almak isteyenlere tarifelerin % 10' zam ile, buna mukabil tevzi geriliminden yukarı ve 154 000 Volt'tan ceryan almak üzere müracaat edecek müşterilere de tarifelerin % 10 tenzilât ile tatbik edilmesi kabul edilmiştir.

Termik santrallann elektrik maliyetlerinde ilerde kömüre herhangi bir zam yapıldığı takdirde 4.000 kalorili kömürün beher ton fiatına 2 liralık fark için (Beher milyon kilokalori fiatında 50 krş.) beher kilovat saatta 0,1 kuruşun in'kâs ettirilmesi kabul edilmiştir.

E M. M. 35 - 36

Daha sonra Sanayi Vekâletinin 15.71959 tarih ve 5253 sayılı yazısı ile 1.7 1959 dan itibaren yukarda zikredilen esaslar dahilinde bulunacak ceryan satış miktarlarından Belediyeler için % 30 ve Sanayi için % 20 bir tenzilat yapılması bildirilmiştir.

Müessese halen bu esaslar dahilinde enerji satmaktadır

İŞLETMEDE KARŞILAŞILAN TEKNİK PROBLEMLER VE TİPİK ARIZALAR :

Yük Tevzi Çalışmalarında :

Kuzeybatı ve Batı Anadolu sistemleri kurulurken şebeke ve santrallann tesisatında yük tevzi teçhizatı adını verebileceğimiz tesisatın etraflı olarak nazarı itibara alınmamış olması bu gun yük tevzi çalışmalarında zorluklar yaratmaktadır Yük tevziin serviste devamlılık ve kaliteyi sağlayabilmesine hizmet eden en önemli yardımcıları uzak ihbar, uzak ölçü .ve muhabere imkânlarıdır. Halen Adapazarı Yük Tevzi Merkezinde uzak ihbar tesisatı mevcut değildir Yanı sistemdeki bir şalterin durumundaki değişiklik ancak muhabere vasıtaları ile ^bildirilmektedir. Yük Tevzi Panosunda sistemin minik diyagramı ıhbarsız olarak işaretlenmiştir.

Uzak ölçü cihazları olarak da sadece,

— Sarıyar - Ankara hattı MW ve MVAR metreleri (yazıcı)

— Çatalağzı - Karabük hattı MW ve MVAR metreleri (yazıcı)

— Çates üretimi MW ve MAR metresi (yazıcı) mevcuttur.

Bugünkü çalışma şeklinde sistemdeki her herhangi bir arıza, panoda mevcut yazıcıların durumlanndaki ani değişiklikten anlaşılmakta ve arıza mahallinden kuranportörle derhal yük tevziine mütemmim malûmat verilmektedir

İnkıta surelerini asgari hadde indirmek ve daha kaliteli bir işletme temin etmek maksadıyle, Adapazarı ve Bornova'da, uzak ihbar ve lüzumlu diğer uzak ölçü cihazlarını da ihtiva edecek modern birer yük tevzi merkezinin kurulması için teşebbüse geçilmiş bulunmaktadır.

Muhabere vasıtaları olan kuranportörler de ilk işletme aylarında trafo merkezlerinde mevcut personelin teçhizata karşı olan ya-

bancılığı dolayısıyla arıza anlarında irtibat temini güç bir vaziyet arzediyordu. Zira arızalarda kuranportörler servis dışı olmakta ve bazı hallerde tablocu tarafından tekrar servise alınmaları icap etmekte idi

Diğer taraftan sistemde mevcut Fransız kuranportorlerı de yük tevzi bakımından gayri müsait bir durum arzetmektedırler. Zira bu tesisat oto komitatör sisteminde olup herhangi bir istasyonla konuşmak için numara çevirmek icap ettiği gibi arıza anlarında eğer bir konuşma mevcut ise yük tevziin araya girip öncelik konuşması yapması mümkün olamamaktadır. Bu tip kuranportorler Adazarında Paşalar istikametindeki şebeke' üzerinde ve Batı- Anadolu şebekesinde mevcuttur. Yük tevzi öncelik konuşmalarının halen bu tıp kuranportörler tadıl edilerek Amerikan kuranportorlerinde olduğu gibi manitor amplifikatörler ve hoparlörlerle teçhiz edilmektedirler.

Şebeke İşletmesinde :

154 kV şebekenin Karabük - Kırıkkale Akkoprü kısmının 1956 ilk bahannda ilk defa servise alınması epeyce zor bir durum arzetrniştır. Şebekenin zayıf yüklü olarak çalışması halinde, Akkoprü senkron kompansatorünun servisten çıkması 154 kv şebeke üzerinde ve dolayısıyla dıstrıbüsyon şebekesi üzerinde sürtansiyonlar tevlit edebilecekti. Müstehliklerin bu şekildeki sürtansiyonlara karşı konması bakımından, Karabük, Kırıkkale ve Akkopru'de Max, gerilim rölelerinin tesisine mecbur kalınmıştır.

Diğer taraftan, servise alınma esnasında, Kırıkkale - Karabük hattının boşta iken Karabüktekı 154 kV kesicisi tarafından açılması, 66/154 kV trafoda buşıng eklatörlerinde atlamalar yapmak suretiyle kendisini belli eden, sürtansiyonlar doğurmuştur. Bu yüzden Karabük'teki 154 kV hat kesicisi, normal olarak açık pozisyonda bulunmak şartiyle, hatla toprak arasına şont olarak bağlanmış ve hattın açılması bu kesicinin kapatılmasıyla hat ve trafonun müştereken 66 kV kesici tarafından kesilmesi şeklinde aranje edilmiştir

İşletmede, daha sonra muvakkaten sen bağlanan 154 kv kesici üzerinde yapılan tecrübelerde alınan Osilogramlarla, hattın boşta kesilmesi halinde, kesicide çok sayıda geri atlamaların (re - striking) zuhur ettiği ve bu suretle husule gelen sürtansiyonlann teçhizatın baz izolasyon seviyesini aştığı tesbit edilmiştir.

Adapazan yuk tevzi merkezi - Kumanda masası ve ölçü âletleri panosu.

Adapazan yük tevzi merkezi - Sistem mimik diyagram tablosu.

E. M. M. 35 • 86

Halen mezkûr şalterin başka tip, bir şalterle değiştirilmesi suretiyle normal işletme şartlarına avdet edilmesi üzerinde çalışılmaktadır. Zira bu şekildeki bir çalışma hem mevcut teçhizatı zorlamakta ve hemde Kırıkkale - Karabl'k arasındaki tekrar kapama tertibatının servise konulmasına manı olmaktadır

Diğer taraftan işletmeyi, başlangıçta ız'aç eden hususlardan başucalan yanlış röle açmaları olmuştur. Şebekenin ilk servise alındığı yıllarda kendini gösteren bu durumun önüne, ihdas edilen Role Koordinasyon Başmühendisliğinin yerinde müdahaleleriyle geçilebilmiştir. Yanlış çalışan rölelerin kontrolü için gidildiğinde çok zaman tesis zamanından kalma yanlış veya gevşemiş veya unutulmuş bir bağlantı tesbit edilmiştir. Bilhassa akım trafolarının bağlantılarında bu tip yanlışlıklara daha çok rastlanmıştır .

Şebekede pek çok ve çeşitli firmalara ait rölelerin bulunması da bizim için işletmede bir problem teşkil etmiştir. Zira arızalarda çalışan rölelere ve arızanın şekline ait malûmatın, bu hususta mütalâa yürütecek teknik şahıslara tablocu tarafından doğru olarak ulastırılması epeyce zor olmuştur. Bazı rölelerin açmadan sonra, kesicinin tekrar kapatılabilmesi için kurulmasının icap etmesi, ilk günlerde gene aynı şekilde teçhizata yabancılık yüzünden inkita müddetlerinin uzamasına sebebiyet vermiştir. Bu paragrafta zikredilen hususlar, bizim için başlangıçta hakiketen büyük müşkılât doğurmuştur. Bugün bile bu hususta tam bir mükemmeliyete erışilinememıştır. Bu cihetle bir yandan mevcut personelin eğitimine önem verilmiş diğer taraftan otamatık arıza tesbit cihazlarının (Oscılloperturbographe) teminine tevessül edılmiştır

Santral İşletmesinde :

Tunçbilek Santralında :

Tunçbilek 10,5/154 kv ana transformatörlerinin dıferansıyal röleleri, uzun müddet şebekedeki toprak arızalarında çalışarak santralın servis dışı olmasına sebebiyet vermişti. Yapılan kontrollarda gene aynı şekilde bir bağlantı veya rölede bir hata aranmış ve bir proje hatasının mevcut olabileceği akla gelmemiştir

Neticede, sebebi Role servisimiz tarafından durumun bildirildiği firmadan önce bulunmuş ve arıza izale edilmişti Projelerde üçgen yıldız bağlı trafoların topraklanmamış olarak gösterilmesi ve bu tip için diferansiyel röle bobinlerinin, ana takat ve akım tra-

folarının hat tarafındaki yıldız bağlı sargılardan beslenecek tarza projelendirilmesi ve monte edilmesi bu arızalara sebebiyet vermiştir Zira trafolar hakikatte direkt olarak topraklanmış bulunmakta ve şebekedeki toprak arızalarının tevlit ettiği homopoler akımlar role bobinlerine intikal ederek çalışmalarına sebebiyet vermekte idiler

İşletmeyi uzun müddet rahatsız eden arızalardan biriside toz kömür devresindeki koraur transportunu sağlayan 6 kV ve 200 kW lık Değirmen Vantilatör motorlarının sargı arızaları olmuştur. Bu motorların kazan dairesinin en sıcak katında hiç bir koruyucu tedbir alınmadan 46-50 C° a varan muhit sıcaklıklarında çalışmaya maruz kalacak şekilde projelendirilmesi ve monte edilmiş olmaları sık sık sargı arızalarına sebebiyet vermiş ve sargıların normal ömürlerinin üçte liri gibi kısa bir zaman içinde harabiyetini intaç etmiştir Enterasan olan cihet aynı tarzda sıcak muhit sühunetine maruz kalan her ıkı grubtakı motorlardan 5 - 7 C° daha az muhit sühunetinde çalışan motorun sargı ömründe diğer motora nazaran ortalama (3 0.000) saatlik bir omur fazlalığına müşahade edilmiş olmasıdır Sargıların izolasyon sınıfları (B) dir.

İşletmede motorların tu aşırı termik zorlamalarına, motorların çalıştıkları yerlerin kazan dairesinden, ısı bakımından ıyı izolasyon sağlayan tecrit duvarlanyla ayrılması ve yeni havalandırma şartlarının tesısij'le manı olunmuştur.

Kömür Değirmenlerinin sıcak gaz girişindeki rulmanlı masuralı yataklar bu kısımdaki 250 C a varan gaz tesiriyle kısa zamanda harabolmaktadır Firma tarafından yataklarda yapılan ilâve yağ kanallarına rağmen tatmin edici bir netice alınamamıştır.

Kazan kızdırıcı borularında erozyan dolayısıyla delinmeler husule gelmektedir. Şotten kızdırıcısı, son kızdırıcı ve taşıma boru sisteminin bazı kısımlarında husule gelen aşınmaların sebebi, kullanılan kömürün ortalama % 48-50 olan ve azami halde % 53'e varan yüksek kül muhtevası ve aynı şekilde küldeki % 53 civarındaki SiO2 dır. Baca gazlan tararından beraber sürüklenen uçucu kül, kısmen ana duvarlara çarpar, duvarlar boyunca dökülür, buradan baca gazları tarafından tekrar toplanır ve borulara savrulur.

Tatbikatta elde edinilmiş olan tecrübeler buna benzer aşınma belirtilerine diğer bir çok ecnebi kömür santrallarında da rastlandığını göstermiştir Bu tesislerde Tunçbilekte olduğu gibi tehlikeye maruz boruların perde-

lenmesiyle, boru delinmesine mani olunmaktadır. Filhakika Tunçbilek'te aşınmaya maruz kısımların boru dirsekleri ve köşe demirleri ile korunmaya başlandığı zamandanberı başka boru aşınmaten müşahade edilmemiştir. Tunçbılekte tatbik edilen kazan şekli Almanyada çok yerde yapılmıştır. Bu şekil arada ırtıbatlandınlmış iki kısa kanalla, iki inşa şekli denen tiptir. Bu nisbeten küçük blok boyutlu konstrüksıyon tarzı olup kızdırıcı yüzeylerden sonra bağlanmış olan kanallarda kirlenmeleri azaltmak maksadiyle baca gazı hızı 15 m/Sa. civarında alınmıştır. Maalesef bu baca gazı hızında ise kısmen aşınmalar husule gelmiştir. Yalnız 10 m/San, lık bir baca gazı hızına göre yapılan kazan tesisleri de buna mukabil fazla cüruf husule gelmesine mütemayildir.

Bugün için daha evvelce inşa edilen kazanlarda bir tadilât yapılmasına imkân yoktur Ve yapılan perdelemelerle tehlikeye maruz boru kısımlarının korunmasından başka, yapılabilecek bir şeyde mevcut değildir.

Tunçbıleğin üçüncü grubu için kazanların tesisinde kazanılan tecrübeye dayanılarak aşınmanın geniş çapta önleneceği bir konstrüksıyon tarzı istenecektir.

Çatalağzı Santralında :

Çatalağzı santralında zuhur etmiş birkaç kazan kızdırıcı boru delinmesinin sebebinin 1 korozyan olduğu tesbit edilmiştir. Yapılan incelemeler neticesi iki sebepten ve ıkı tipte korozyan müşahade edilmiştir.

a) Durma halinde, Boru yüzeylerinde su şeridi ve damlalarının teşekkülü ile «Diferansiyel havalanma» korozyonu, b) İşletme esnasında, Mahlûl hazırlama kabında sülfit mahlûlunun zamanla bozulması ve sülfit pompalarının otomatik olmaması dolayısıyle kazandaki sülfit konsantasyonunun istenilen sınırlar içinde tutulamaması neticesi «Oksijen korozyonu»

kızdırıcı borularda kırmızı demir oksit taba- kası ile birlikte, mağnetık demir oksit tabakasının bulunması da zaman zaman limit sühunet derecelerinin aşıldığını göstermiştir Bu hâdise delinmeleri kolaylaştırmaktadır.

Yukarıda zıkredildiği şekilde -hâdisenin teşhisinden, sonra tabiatıyla gerekli tedbirler alınmış ve bu tip arızaların tekerrürüne ve vüs'atıne mani olunmuştur.

Soma Santralında:

Bu santralda tipik elektrik motoru arızalarına rastlanmıştır. Büyük takatta kısa devre rotorlu ve 3 kv luk bu motorlarda ortalama 13 000 saatlik bir çalışmadan sonra kısa devre çubuklarının, çemberlere kaynak edildikleri yerlerden ayrıldıkları ve çemberin de birkaç yerinden çatladığı görülmüştür. Arıza gösteren motorlar çift kafesli olup, mezkûr durum dış taraftaki demaraj kafesi çubuklarında müşahade edilmiştir. İşletme bakımından bu şekilde harabıyete meydan verecek bir zorlamanın ve bilhassa normal işletme şartlarındakı yol vermeden daha gayrı müsait şartlar tahtında bir yol vermenin mevcut olmadığı yapılan tecrübe ve etüdlerle tespit edilmiştir. Kanaatime göre kaynak noktalarında iyi bir şekilde irtibat temin edilememiş olmasından bu noktalarda husule gelen mevzii geçiş dirençleri dolayısıyla yol vermede hhısule gelen munzam ısınmalar, zamanla kaynak yapısını yormakta ve hem bu suretle husule gelen lokal gerilmelerin ve hem de elektrodinamik kuvvetlerin tesiriyle çubuklar ayrılmaktadır. Bu şekilde bir iki çubuğun ayrılması ise zincirleme olarak diğer çubukların ayrılmasını intaç etmektedir.

Halen motorların bir kısmı işletmede tamir edilmiş ve diğer bir kısmı ise Firma tarafından tamir edilmek üzere geri alınmıştır

Hazar Santralında :

Halihazırda hazar santralında işletmeyi güçleştiren en mühim mahzur iltisak tünelinin basınçlı olarak çalıştınlamamasıdır. Bu şekilde bir işletme ise şu. mahzurları havidir:

1) Mevcut düşünün bir kısmı zayi olmaktadır Bu zayiat dört gurubla yapılan bir çalışma da takriben 1000 kW.lık bir takata tekabül etmektedir.

2) Türbin reglajı büyük zorluklar arzetmektedır. Su alma prizinde ki su debisini otomatik olarak ayarlıyacak tertibatın henüz servise konulamamış olması bir sanayi bölgesi olan bu bölgede her zaman için zuhur eden büyük yük varıasyonlarında ya iltisak tünelinde taşma meydana getirmek suretiyle su zayiatları veyahutta yük artışlarında su kesilmeleri doğurmaktadır Maamafih bu tertibat servise konulsa dahi tam bir reglaj beklenemiyeceği gibi iltisak tünelinde ve cebri boruda bir su kopmasının vukuu daima muhtemeldir,

Hazar tesislerinin 34,5 kV enerji nakil hattında bir zamanlar sık sık arıza zuhur etmiş-

ti. Bunlar havalideki leş kargalarının sebebiyet verdiği geçici arızalardı. İzolatör zinciri hizasında traverslere oturan kuşların pislikleri ızalatörlen kirleterek atlama yolunu kısaltmakta ve bilhassa rutubetli ve yağmurlu havalarda atlamalar ve bu atlamalar da şalterlerin açmasını intaç edecek şekilde ark şelalen husule getirmekteydiler. Aynı tip arızalara KBA ve BA nın 154 kV şebekelerinde de rastlanmıştır Bu mahalli hat parçalarında izalator sayısı arttırılmış ve kuşlar avlanarak ürkütülmüştür.

K.B. A. Sisteminin Korunması ve Röleleri

K. B. A enerji nakil hatlannın ve bu hatlar üzerindeki transformatör istasyonlarının korunması bu tesisatları yapan muhtelif millet ve fırmalann karakteristiklerini havidir. Bunlann başlıcalan, İngilizlerin Metropoliten Vickers, Amenkahların Westinghouse ve General Electric Almanlann AEG, İsvıçrenın Bröwn Bovfcri, Fransızlann Merlin Gerin ve CdC, İtaiyanlann Magnni firmalarıdır

Bu kadar çeşitli firmanın teçhizatını havı bir sistemde bir çok zorluklar ve hatalarla karşılaşılacağı muhakkaktır Burada bu fırmalann koruma sistemleri ve röleleri arasında kısaca mukayese yapılmağa çalışılacaktır.

K B. A. sistemi 154 ve 66 kV luk enerji nakil, 34,5, 15, 10,5 6 3, 3.3 kV luk dağıtım şebekesi çıkışları üe bunlar arasındaki transformatör ve generatörlerden teşekkül etmiştir. Aynca muhtelif yerlerde 34.5 kV luk orta gerilim nakil hatlan da mevcuttur.

Yüksek gerilim enerji nakil hatlan mesafe koruma ve toprak röleleri üe korunmuştur. Merlin Gerin firmasının yaptığı tesisatta bunlara aşırı akım rolelen ilâve edilmiştir.

Westınghouse ve General Electric firmalannın imal ettiği röleler diğerlerine nazaran muayene, tamir ve bakım üstünlüklerine sahiptir. Meselâ bu tıp rölelerden binni, servisi ınkitaya uğratmadan iki mandalı ve anahtarlannı açmakla yerinden kolayca çıkarabiliriz Halbuki diğer tiplerinde bu işlemin yapılabilmesi için birçok demontaj işlenle beraber akım devrelerinin dışarıdan kısa devre edilmesi ıcab etmektedir Aynca birinci tip rölelerin muhtelif devrelerine bir tecrübe fişi sokmakla gırilebılmekte ve ölçmeler yapılabilmektedir. Açma devresi role üzerindeki

Hüseyin TEKİNEL Y. Müh.

özel bir anahtarla açılabildiğinden serviste inkıtaya sebep olmadan çalışma temin edilebilmektedir. Bu rölenin çıkanlmasına rağmen diğer röleler vazifelerini yapmakta devam ederler ve bu şekilde hat veya cihaz üzerinde kısmen de olsa bir korunma kalmış olur. Periyodik bakım ve muayene için bu üstünlükler küçümsenemez. Merlin Germ (CdC) tesisatının bazılarında ilâve tecrübe kutulan konarak yukarki şekle getirilmeğe çalışılmıştır. Fakat bunlann tesisatının çoğunda ve diğer firmaların tesisatında muayene ve bakım lüzumu nazarı itibara alınmadan proje hazırlanmış ve tatbik edilmiştir. Bu tip teçhizatta periyodik muayene ve bakım yapılırken teçhizatın ya #tamamı veya bir anahtar çevrilmekle o teçhizatın kumanda devreleri, veyahut voltaj altında açma ucu açılarak çalışma yapılmak zorunda kalınmaktadır. Bu da, birçok lüzumsuz inkitalara, tehlikeli çalışmalara, muayene müddetinin uzamasına ve arızaların güç bulunmasına sebep olmaktadır. Bunun için Türkiyede yapılması mümkün ve ucuza mal olacak kullanışlı muayene kutulan yapılarak panolara montajı düşünülmekte idi.

Sistemde kullanılan mesafe koruma röleleri Westinghouse'un HZ tipi empedans, Cdc' nin RXAP 31 ve RXAP 40 tipi reaktans, Brown Bovefınin tek bölgeli ZA tipi empedans, Metropolitan Vickers'ın DZ tipi empedans ve AEG'nin Sd 314 tipi reaktans röleleridir. HZ, RXAP ve DZ tipi röleler üç empedans veya reaktans bölgelidir Binnci bölge anı açmalı diğer ıkı bölge ayarlanabilen zaman gecikmelidir, Sd 314 tipi reaktans rölesi dart reaktans bölgelidir. Birinci ve ikinci bölgeler ani açmalı diğer ikisi ayarlanabilen zaman gecikmelidir Ayrıca aşın akım rölesi gibi çalışan son bir zaman ayan daha mevcuttur.