ELEKTRİK ENERJİSİ TESİSLERİMİZİN FONKSİYON VE RANDIMANLARI HAKKINDA BİR İNCELEME

Elektrik Enerjisi Tesislerimizin Fonksiyon Ve Randımanları Hakında Bir inceleme

AH AYTEKİN

Y Müh

Bu yazıda memleketimizde mevcut elektrik enerjisi tesislerinin İstihsal, nakil ve tevzi fonksiyonları, elde edilen fiili İşletme neticelerine göre tetkike tâbi tutulmakta olup ayrıca her safhadaki kayıplar ve randımanlar ele alınmaktadır. Etüt, esas Itlbarlle umumî neticeler çıkarmayı istihdaf etmekte olup tesislerimi/deki enerji hareketleri hakkında toplu ve açık bir fikir vermektedir.

Değişen enerji paternleri:

Son on iki yü zarfında hizmete giren yenı büyük santrallanmız dolayısıyle, kaynaklara göre enerji istihsal patermnde gayet önemli değişiklikler meydana gelmiş bulunmaktadır. Eskiden esas itibarıle iyi cins taşkömürüne dayanan istihsal, vaki tebeddülat

neticesinde halen su, linyit ve düşük, kaliteli

k b m ü r esa£ina

i l m i bulunmaktadır. Bu

h u s u s u t e b a r u z g i r m e k üzere 1945 ve 1958 yıllarında istihsalin kaynaklara göre bölünüşü aşağıdaki cedvelde gösterilmiştir:

TOPLAM BRÜT İSTİHSAL = % 100 Yüzde olarak istihsal

İyi cins Düşük kaliteli

taşkömürü taşkömürü

İle

Linyit İle

Akaryakıt yakıtlar

Su ile

5 28

İstihsalde meydana gelen bu patern değisikliğine muvazi olarak, enerji hareketlerini gosteren nakil ve tevzi paterinlerinde de esaslı farklar müşahede edilmektedir. 1945 ve 1958

yıllarında enerji hareketlerine dair aşağıdaki cedvelde verilen bilgiler bu ikinci nevi değisikliği tebarüz ettirmektedir :

TOPLAM İSTİHLAK = % 100

Toplam istihlâkin bir yüzdesi olarak

Santralın

Nakledilen enerji

yarubaşında istihlâk

52 16

Nakilden sonra Nakil ve tevzlden Tevziden sonra

sonra İstihlâk

Halen daha ziyade su, linyit ve düşük kalıtelı taşkömürü kaynaklarına dayanan istıhsalde, büyük bölge santrallan istihlâk merkezlennden ayrı bulunmaktadır. Bu sebeple memlekette istihlâk olunan enerjinin %59 u bu santrallardan istihlâk merkezlerine taşınmaktadır. Santral yanıbaşında (nakil v» tevzıe tâbi tutulmaksızın) istihlâk nisbetinin

1945' te yüksek oluşu,, otoprodüktör sanayi santrallannın yekûn içinde mühim bir yer işgal etmesinden ileri gelmekteydi. Yeni büyük âmme santrallannın kurulması neticesinde bu

E M. M. 35-38

sanayi santrallarının yekûn içindeki önemi azalmıştır. Halen sanyaimiz, gayet geniş bir mikyasta büyük âmme santrallarının enerjisinden faydalanmaktadır.

Termik Santrallarınıızda Randıman :

Santral randımanları ile ilgili olarak bulunan neticeler, santrallannuzda kullanılan yakıt miktarları, bunların kalorifık kıymetleri ve brüt istihsal miktarları hakkında elde mevcut bilgilere istinat etmektedir. Neticeler Tablo -1 de icmal edilmiştir. Büyük santrallanmızın randımanları da tabloda gösterilmiştir.

Santral randımanı rakamları 1955, 56, 57 ve 58 yıllan için verilmiştir. Bütün santrallann ortalama randırrîanı 1955' te % 21 iken 1958' de % 22,4 e yükselmiştir. 1958 ortalama randımanı 1957 ye nazaran hafif bir düşüklük gös'tepmektedır. Bunun başlıca sebebi, hidrolik istihsal dolayısiyle . mühim termik grupların en ekonomik çalışma noktalarında kalamamış olmalarıdır. Bu hal, dört ayrı cins yakıt kullanan santrallar için de varittir.

Santrallanmızın teknik durumunun yabancı memleketlerle mukayesesinin rakamlarla yapılması bazı zorluklar arzeder. Meselâ yakıtların kalorifik kıymeti santral kullanma faktörü gibi hususat randımana tesir etmektedir. Bu hususu hatırda tutmak şartıle aşağıdaki tablodan 1956 yılı için kaba bir fikir edinilebilir (*) :

Ortalama Randıman

En Yüksek Santral

Randımanı

Türkiye

Yunanistan Lüksemburg İrlanda Fransa İngiltere A B. D.

21,89

20,90 21,70 21,90 23,90 24,70 29,90

26,94 (**) 29,70 (***) 29,00

27,70 31,30 31,80 37,50

Santral İç İhtiyacı (Tablo-IF ye bakınız) :

Memleketimizdeki bütün santrallann iç ihtiyaç şeklindeki zayiatı 1945 ten bu yana % 7,39 dan % ü,2V ye kadar düşmüştür. Bölge

santrallarında iç ihtiyaç nısbeti 1950 de % 8,5 iken 1958 % 5,5 ye düşmüş, belde santrallanndakı iç ihtiyaç ise aynı yıllarda % 6,8'den % 5,3 e düşmüştür. Otoprodûktor sanayi santrallan zayiatı aynı yıllarda takriben % 9,5 nisbetıni muhafaza etmiştir.

Türkiye'deki bütün santrallann iç ihtiyaç şeklindeki vasatı zayiatı muhtelif yıllarda şöyledir :

6,56 6,20

Nakil Kayıpları (Tablo - II ye bakınız) :

Memleketimizde uzak mesafelere enerji nakli Çatalağzı santralının kurulmasından sonra başlar 1948' den sonra orta mesafede nakille Çatalağzı'ndan Zonguldak'a enerji nakledilmiş ve 1952 de İstanbul'un ÇataJağzı'na bağlanmasıyla uzun-mesafeye enerji nakline başlanmıştır.

Memleketimizde istihsal edilen enerjinin bir kısmı yerinde istihlâk edilmektedir. İstihsalin bu kısmı esas itibariyle otoprodûktor sanayice yapılmaktadır.

Yerinde yapılan istihlâkin Türkiye brüt istihsaline nisbeti muhtelif yıllarda 8&yle olmuştur.

1945 1950 1955 1856 1957 1958

% 45,0 28,9 22,9 18,2 13,3 14,2 Muhtelif yıllarda Türkiye brüt istihsalinin şu kısımlan da nakledilmiştir: 1950 1955 1956 1957 1958

12,3 24,4 34,4 51,5 55,8

Bu suretle 1957 de brüt istihsalin takriben yansı nakil hatlariyle taşınmış bulunmaktadır.

Muhtelif yıllardaki nakil kayıplan ise aşağıda icmal edilmiştir:

(*) OEEC, Elektrik Komitesi yıllık raporu, EL (57) 16 Türkiye'ye ait rakamlar düzeltilmiştir (•*) Akaryakıt kullanan santrallar (**•) Tunçbllek, 1957

K M M 35-30

1) Nakledilen enerjinin bir kesri olarak, %

6,7

5,0

4,1

0,25 1,65 1,87 2,57 2,25

Tevaî Kayıpları (Tablo - II' ye bakınız) :

Brüt istihsalden santral iç ihtiyacı, yerinde istihlâk edilen enerji ve nakil kayıpları çıktıktan sonra geriye kalan kısım tevzi edilerek müstehlike intikal etmektedir.

Muhtelif yıllarda bir şebeke vasıtasile tevzi edilen enerjinin Türkiye brüt istihsaline nisbetı aşağıda verilmiştir :

1945 1950 1955 1956 1957 1858

% 47,5 51,0 55,7 54,7 54,9 55,9

1950 yılından sonra brüt istihsalin yansından biraz fazlası tevzi şebekeleri vasıtasiyle nihaî müstehlike intikal etmiş bulunmaktadır.

Muhtelif yıllardaki tevzi kayıpları ise aşağıda icmal edilmiştir:

Brüt İstihsalden İstihlâke Kadar Kayıplar:

Santral iç ihtiyacı, nakil ve tevzi kayıpları mukayeseli olarak aşağıdaki tablode icmal edilmiştir (Nisbetler brüt istihsale göredir) :

Toplam kayıplar umumiyetle artma göstermiştir. Bunun başlıca sebebi nakil ve tevzi kayıplarının artmış olmasıdır. Hidro-elektrik istihsal sayesinde iç ihtiyaçta mühimce bir azalma kaydedilmiştir.

1) Tevzi edilen enerjinin bir kesri olarak, %

12,0 11,7 11,0 11,3 10,4 11,8

5,68 5,95 6,14 6,21

6,0

Santral iç ihtiyacı %

Nakil kaybı

Toplam kayıplar %

6,56

6,20

0,25

1,65

1,87

2,57

2,25

5,68

5,95

6,14

6,21

5,40

6,60

13,07 14,17 14,79 15,12 14,53 15,05

E. M. M. 35 - 36

TABLO : I

BRÜT İSTİHSAL ÜZERİNDEN TÜRKİYE'DE ORTALAMA SANTRAL RANMDDIMANLARI, % OLARAK

Yüksek Düşük

Bütün kalorili kalorili

santral- Taşkö- Taşkö-

Akar-- Yakit-

Yıl

lar mürü mürü Linyit yakıt lar

(1) (2) (3)

21,07 20,96 25,75 17,53 25,80 12,16

Mülâhazat

Yüksek kalorili taşkömür

Düşük kalorili taşkömür

Sair linyit

Diğer yakıt : Y. Fırıngazı

Kokgazı

İzabe gazı

Sair yakıt

6374 Kcal/Kg

4151 » 4000 » 4500 » 880 Kcal/m3

4100 » 1000 » 2900 Kcal/Kg

Yüksek kalorili taşkomur 6373 »

Düşük kalorili taşkömür 4199 »

• İzmir

21,89 21,55 25,58 18,20 26,94 14,01

Yüksek kalorili taşkömür 6210 »

Düşük kalorili taşkömür 3709 »

23,79 22,35 26,12 23,14 27,00 12,41

2971 »

1958 M 22,40 19,80 25,50 23,00 25,90 10,40

Yüksek kalorili taşkömür 6384

Düşük kalorili taşkömür 3623 »

4290 »

Tunçbilek 2769 »

3047 »

1955 1956 1957 1958

E M M 35-36

(2) Sadece (1) İstanbul Çatalağzı'dır

(3) İzmir

Tunçbilek

% 23,43 24,73 24,66 21,58

% 25,75 25,58 26,12 25,50

, 18,68 18,42 18,74 20,16

25,56 29,70 27,78

•%

28,63 28,77

Bölge

TABLO : II

TÜRKİYE'DE MEVCUT BÜTÜN SANTRALLARIN SANTRAL İÇ İHTİYACI, NAKİL VE TEVZİ KAYIPLAR

Belde

Otoprodüktör Sanayi

(Birim: Milyon kWh) Toplam

it istihsal ihtiyaç

% (1) istihsal inde istihlâk it nakledilen

1950 1955 1956 1957 1958 M 1945 1950 1955 1956 1957 1958 M1945 1950 1955 1956 1957 1958 M 1945 1950 1955 1956 1957 1 9 5 & M

106 9 8,5 97

417 29 7,0 388 3 385

680 1128 1360

50 . 70 75

7,4 6,2 5,5

630 1058 1285

627 1057 1284

254 13 5,1

409 28 6,8 381

709 38 54 671

696 36

5,2 660

583 32 5,5 551

552 274 29 26 5,3 9,5 523 248 — 238

275 26 9,5 249 228

453 42

9,3 411 359

443 42 9,5

401 347

346 83

7,9 313 272 —

392 528

39 30

H>,0 7.39+

353 483

325 238

790 63 7,97+ 730 228 97

1579 109 6,90+ 1470 362 385

1819 2057 2304 128 135 143 7,04+ 6,56+ 6,2 + 1691 1922 2161 350 273 326 627 1057 1284.

kil kaybı

% (1)

0,2 6,7 5,4 5,0 4,1

2,0 6.7 ' 5,4 5,0 4,1

0,25+ 1,65+ 1,87+ 2,57+ 2,25 +

nakledilen

ulden sonra istihlâk 9955 201 311 468 500

95 201 311 468 500

it tevzi edilen

158 282 536 732 241 381 671 660 551 523

28 251 402 881 996 1128 1283

rzi kaybı

—x x x x

% (D

%+ ; tevzi edilen

xxx'x

ivziden sonra hlâk edilen). )lam İstihlâk t

% olarak İfade edilen kıymetler brüt İstihsale izale edildiği takdirde ( + ) ile işaretlendi

1957 brüt tevzi edilen

1134 )

117 ) Beldelerce bildirilen malî yıla göre bulunan rakamlar

' 10,4 )

5,68+

11,7

5,95+

11,0

6,14+

113 111(2) 151

11,3 10,4 11.8

6,21+ 5,4+ 6,6 +

883 1017 1132

459 678 1347 1544 1758 1958