TÜRKİYE'NİN TERMİK ENERJİ KAYNAKLARI

bilinmektedir. Teksif edilmiş bir araştırma ile bu madenlerin rezervlerinin bir an evvel tesbıt edilmesi çok iyi olacaktır. Diğer taraftan hidroelektrik enerji şeklinde büyük enerji kaynaklanda bölgede mevcuttur. Eğer bu enerji kaynaklarının büyük mikyasta Lokal olarak kullanılması düşünülürse enerjiyi Batıya nakil halinden yarı fiata temin etmek imkân dahilinde olacaktır.

Bugün yapılan hesaplar bu bölgedeki Hidroelektrik enerjinin memleketimizde mevcut diğer enerji maliyetlerin çok dununda olduğunu göstermektedir. Sadece enerji bakımından bu bölgede kurulacak sanayiin dünya fiatlan ile kolayca rekabet edebileceği söylenebilir. Kaldıki ham maddede bu bölge içinden temin edilecektir.

Şark bölgelerinin bu esaslar dahilinde kalkınmasının memleket dahilinde sosyal bir balansın teessüsüne mühim1 mikyasta hizmet edeceğini gözden uzak tutmamak icap eder. Aksi takdirde memleket dahilinde Şarktan garba doğru büyük nüfus hareketlerine manı olamayız

Şark bölgelerinde Ağır sanayi inkişafına gidildiği takdirde Elektrik sistemimizde büyük bir değişiklik olmıyacaktır. Mevcut sistemler normal inkişaflarına devam edecekler, bunların yanında Şarkta Lokal Hidroelektrik imkânlar inkişaf ettirilecektir. Ancak 1970 senesinden sonra Şarktan garba doğru yüksek voltajlı bir enerji sisteminin teessüsü düşünülebilir.

Türkiye'nin Termik Enerji Kaynakları

GENEL: Memleketimizde halen kullanılmakta olan yakıtlar odun, taş kömürü ve linyit olmak üzere üç grupta toplanır. Bunların dışında tâli derecede kullanılan yakıt çeşitleri varsa da bunlar umumî duruma tesir edecek miktarlarda değildir

Diğer üç tipe gelince, bunlar arasında odunun durumu açık olarak bilinmektedir. Bu madde bir sınaî yakacak olarak mütalâa edilemiyeceği gibi mesken ısıtması gayeleri için kınanılmak üzere yapılan yıllık istihsal de pek büyük miktarlara baliğ olmamaktadır. Esasen Türkiye ormanlarının durumu geniş mikyasta odun istihsaline müsait değildir.

Şu halde halen ele alınabilecek yakıt kaynaklan olarak taş kömür, linyit ve yeni yeni ortaya çıkmakta olan petrol yatakları hatıra gelmelidir. Bu yazımızda bu kaynakların halihazır durumları incelenecektir.

TAŞ KÖMÜRÜ : Türkiye'de taş kömürü ilk önce 1829 yılında Zonguldak'ta bulunmuştur. En önemli rezervler Karadeniz sahili boyunca bu bölgede konsantre olmuşlardır. Karbonifer yatakları 160 km.,, lik bir sahaya yayılmıştır ve halen sadece Kandilli ve Zonguldak - Kozlu bölgelerinde istihsal yapılmaktadır. Doğu ve

Hüseyin PEKtN Y. Müh.

batı (Azdavay ve Söğütözü) kömür yatakları işletilmeye müsaittir, fakat jeolojik araştırmalar ve sondajlar daha fazla bilgi elde etmek için kâfi miktarda ilerlememiştir.

Bölgenin kömür muhtevası muhtelif mütehassıslar tarafından tesbit edilmiştir ve rakamlar büyük nisbette değişmektedir. Kozlu'daki rezervler büyük ölçüde Karadeniz altında' çalışabilme imkânlarına bağlıdır. Taş kömürü bölgelerinin rezervleri şöyle tahmin edilmektedir:

Zonguldak Amasra Pelıtovası Söğütözü

Azdavay Karafasıl

600 x 10° ton — 1100 x 10» ton 4 x 10" » — 15 x 10» »

50 x 10" » — 50 x 10« »

1 x 106 » — 1.7 x 10« »

11 x 10» » — 170 x 10» »

ToDlaın 666 x 10' ton — 1336 x 10» ton

Şu halde toplam kömür rezervleri 7 Uâ 10 - 13 x 106 ton arasında değişmektedir.

Şimdiye kadar meydana çıkarılmış bulunan bu madenlerden başka yatakların bulunabileceği selâhiyetli makamlarca pek muhtemel görülmemektedir. Bulunabilse bile mevcutlara mühim bir şey ilâve edeceği tahmin edilmemektedir.

E. M. M. 35 - 36

Bitümlü kömürlerin cins ve evsafları şöyle sıralanabilir.

Alt

ısı değeri

Cinsi

Kül Rutubet Kcal/Kg.

Kaba kömür

+ 100 mm.

12-14

50-100 18-50

• ıı

5,5

10-18

6,5

6-10

7,5

0,5-6

0-0,5

Bakiye

6300 6800 6750 6650 6550 6600 4600 3000

İstihsal Durumu :

Kömür bulunmasını takip eden ilk yıllarda az istihsal yapılmasına rağmen son 30 yıl zarfında istihsal geniş mikyasta artmıştır Senelere göre istihsal artışı şöyle olmuştur.

Sene

1865 1875 1900 1910 1920 1923 1925 1930 1945 1950 1954 1955 1956 1957 1958

Senelik istihsal Ton 61141

142321 420460 764397 380901 410949 957625 1216800 3019626 4360595 5711253 5496000 5888000 6259000 6550000

İlgililerden öğrenildiğine göre halen taş kömürü istihsali 7 x 10" ton seviyesinde muhafaza edilecek ve 1965'e kadar önemli bir artış olmıyacaktır.

Zonguldak bölgesindeki «satılabilir» bitümlü kömürlerin istihsal artışı da senelere göre şöyle olmuştur:

Seneler

1950 1951 1952 1953 1954 1955 1956 1957 1958

istihsal (satılabilir) (ton)

' 2.832.000 2 988.000 3.010.000 3.664.000 3.690 000 3.500 000 3.717 000 4.008,000 4.071.000

Halihazır Kömür Maliyetleri:

Halihazır maden kömürü kompoze maliyet

fiyatı (Yani tuvenan, mikst ve yıkanmış kömürler hep birlikte) 72,50 TL/Ton, dur. Fakat bu fiat da sabit kalmayıp aşağıda görüldüğü gibi zamanla artacaktır.

Endeks

Taşkömürü

kompoze 1958 de 72,5 TL/Ton 100

Maliyeti 1960 » 100

»

1962 » 115,5 »

159,50

İstihlâk :

Geçmiş yıllarda kömür ithâli yapılmadığından «satılabilir» kömür istihsali istihlâk olarak telâkki olunabilir. En büyük kömür mütehlıki Devlet Demiryolları (% 30) dur, bunu demir ve çelik endüstrisi (% 19,6) ve elektrik enerjisi istihsali endüstrisi (% 14,5) takip eder. Geriye kalan da muhtelif endüstrilerde harcanır

İstihlâkin istihsalle tahdit olunmıyacağı kabul edilirse ilerki yıllarda taşkömürü ihtiyacı şöyle tahmin olunabilir:

Seneler 1965 1970 1975 1980

İstihlâk tahmini (Tahdltslz) Milyon ton (Endüstri İçin) 6 7 8 11

Bu rakamlara'ev sarfiyattan da ilâve olunursa netice % 30-40 kadar artar. Bu mertebeden istihlâk hali hazır istihsalle karşılanamaz.

Bitümlü kömürlerden elektrik istihsali halen ilerki artışlar hariç sabit bir değerde tutulmaktadır, (ticari kıymeti olmıyan kömürler hariç).

LİNYİT KÖMÜRLERİ:

Türkiyede ilk linyit zuhuratına 1915 yılında rastlanmıştır. Birinci Cihan Harbi esnasında İstanbul civarındaki Ağaçlı linyitleri işletilmiştir Linyit istihsali ilk önceleri gayet azdı ve 1932 yılına kadar 8000 ilâ 38.000 ton arasında tahavvul etmiştir. Bundan sonra Türkiye'nin umumî inkişafına paralel olarak muntazam bir istihsal artışı olmuştur. Tekstil, şeker,, çimento endüstrilerine sahip olan Türkiye'de kömür ihtiyacı süratle art"mış ve bu ihtiyaç kısmen linyitle karşılanmak durumuna gelmiştir. Her ne kadar Zonguldak bölgesinde taşkömürü istihsali artmış ise de, ihtiyacı karşılamak mümkün olmamıştır.

AK

DENİZ

TÜRKİYE > LİNYİT V£ PtritOL ZUHUBLABI COÂL , LI6NIT AİJD OH D£POSITS İN TUlfKCY 0 T>fkömür s »hilen ce*/ fıttc/s

J U/ty/t s*tı»/*r. lıgmi ctrptsıts

Petrol sshtyrt

Bu sebepten başka kömür yatakları araştırılmasına ehemmiyet verilmiştir. Türkiye'nin yeraltı zenginliklerini meydana çıkarmakla görevli olan MTA Enstitüsü 20 senelik bir araştırma sonucunda Türkiye'deki linyit yataklarının yerlerini, madenin evsafını ve rezervlerini tesbıt etmiş ve bunları 3 kategoride sınıflandırmıştır.

1 — A, Kategorisi — Muhtemel rezervleri 1.000.000 tonun üzerinde olan yataklar

2 — A Kategorisi

Muhtemel rezervleri 1.000.000 tona kadar olan ve orta büyüklükte bir işletme halinde işletilebilen yataklar

3 — A, Kategorisi — Ekonomik değerleri olmıyan veya pek az olan yataklar;

Tesbit olunan 1099'dan fazla linyit buhurunun 773'ü tetkike tâbi tutulmuş ve bunların 570'i A3, 175'i A2 ve 28'i An gurubuna ithâl olunmuştur. Bununla beraber özel müteşebbisler ve MTA tarafından yapılacak araştırmalarla bu rakamlar değişebilecektir. Zira linyitlerin teşekkülüne ait jeolojik devir arazisi Türkiye dahilinde bir hayli yaygın bulunmaktadır.

Türkiye linyitlerinin jeolojik dağılışı :

Türkiye linyitleri aşağıda gösterilen altı bölgeye dağılmıştır:

I. Trakya Bölgesi : a) Ağaçlı b) Saray c) Tekirdağ vilâyetinin batı kısmı d) Keşan - Uzunköprü e) Edirne - Kınklarelı kısımları

II. Batı Anadolu Bölgesi : Bu gölgede aşağıda gösterilen kısımlarda

Türkıyenın e nzengın linyit yatakları mevcuttur.

A — Kütahya - Tavşanlı kesimi : Burada a) Seyitömer b) Tavşanlı c) Değırmisaz linyitleri vardır.

B — Manisa - Balıkesir - Çanakkale kesimi : Burada, a) Çan (Çanakkale), b) Mancüık (Balıkesir, c) Etıbank'ın işlettiği Soma linyitleri ile Evciler Deniş linyit yatakları vardır.

C — Menderes vadisi linyitleri a) Söke b) Şahınali .Dalama, Kuloğulları, Aydın'ın güneyi c) Hasköy (Nazilli) d) Sazak (Denizli) kesimlerinde linyit yatakları vardır.

III. Kuzey - Anadolu Bölgesi :

A — Bolu kesimi:

a) Saçmaü pınar (Düzce), b) Merkeşler Salıpazarı - ödek değirmeni c) Göynük linyit yatakları

B — Çankırı - Osmancık kesimi : a) Ovacık - Kiriş - Hacıhaliloğlu b) Dodurga (Çorum) c) Çeltek (Amasya) linyit yatakları

IV. Orta Anadolu Bölgesi :

Bu bölge Çankırı - Sivas - Malatya - Karaman - Burdur - Eskişehir - Ankara kesimlerini ihtiva eder:

A — Ankara Kesimi : Kızılcahamam - Beypazarı - Nallıhan

B — Ankara - Yozgat - Koçhisar - Balâ Kesimi :

Bu kesimde Arabinkoy (Yerköy'ün güneyi), Dadağı - Arife (Nevşehir), Koçhisar, Balâ linyit zuhurları mevcuttur.

C — Kayseri - Sivas kesimi : Bu kesimde a) Gemerek (Şarkışla), b) Vazıldan (Divnk) linyit yatakları mevcuttur.

D — Beyşehir kesimi linyitleri : V — Erzurum - Erzincan Bölgesi : Bu bölgede : A — Delıktaş (Erzincan);

B — Kükürtlü (Aşkale ve Balkaya (Oltu) linyit yatakları mevcuttur. Balkaya linyitleri Doğu Anadolu'nun en önemli linyit yataklarıdır.

VI. Van Bölgesi : Van Vilâyetinin 102 km. cenubunda bulunan Şahmanıs köyü linyit yatakları.

Güney Anadolu Bölgesi : Eldeki bilgilere göre bu bölge asgari linyit yataklarını ihtiva eder. Tarsusun batısında 138 km. mesafede Namrun'da linyit zuhuratı mevcuttur.

Linyitlerin Jeolojik Durumları : Zonguldak bölgesindeki karbonifer devri kömürleri hariç diğer kömürler linyit adı altında mütalâa edilmektedir.

Türkiye'deki büyük linyit yatakları, muhtelif Miocene devirlerine aittir. Şöylekı:

a) Trakya linyitlerinin büyük bir kısmı Aquıtanıan Helveltian ve bazan Pentian'a kadar;

b) Kütahya'daki Seyıtomer, Tavşanlı Gediz linyitleri orta ve yukarı Mıocen'e aittir, c) Çan (Çanakkale), Soma kesimlerindeki linyitler Terrestnal Miocen'e aittir, d) Söke orta Miocen'e ve, e) Menderes vadisi linyitleri Miocen'e aittir. Kütahya'nın Kuzey - Batısı .batısı ve güneyinde bulunan umumiyetle Neogene devrine ait mahaller linyit bakımından Türkiyenın enteresan yerlerini teşkil ederler.

Yeni Neogene devrine ait linyitler iki yerde bulunur, a) Beyşehir linyitleri ve b) Duzce'nin 20 km. güneyinde Saçmalıpınar linyitleri. Burdur'un güneyindeki Sultançayı linyitleri muhtemelen Neogene devrinde teşekkül etmiştir.

Türkiye'nin Linyit Rezervleri : Türkiye'nin linyit kömürleri rezervleri aşağıdaki gibi tahmin olunmuştur :

Görünür rezerv Muhtemel » Mümkün » veyahut yekûn olarak

200.000.000 Ton 250.000.000 » 250.000.000 » 700.000.000 tondur.

Bu miktar rezerv az görülürse de araştırmaların ilerlemesiyle milyar mertebesine erişmesi ihtimali vardır.

Aşağıdaki tabloda Türkiye'deki en önemli linyit zuhurları, bunların rezerv durumları ve kaliteleri gösterilmiştir:

REZERVLER

1) Görünür

ALT ISI

2) Muhtemel 1 + 2 + 3'ÜN KIYMETİ

İLÇE

3) Mümkün

TOPLAMI

Kcal/Kg

Amasya Ankara Aydın

Aydın

Aydın Balıkesir Bilecik

Bolu Bolu Bolu Çanakkale Çorum Çorum

Edime

Erzurum

Merzifon Koçhlsar Söke

Merkez

Nazilli Balya Söğüt

— Düzce Göynük Çan Osmancık İskilip

Oltu

Çel tek

1) 2 200 000

2) 10 000 000

2) 5 000 000

Tırha-Söke

87 000

2) 1 600.000

Şahnalı

15 000

14.000

Hasköy -

1) 310 000

Gerenez

2) 700 000

Mancılık

3) 7 200 000

Küre

65 000

3) 2 300 000

Merkeşler 1 + 2) 100.000

3) 24 000 000

Saçmalıpınar 2) 1 000 000

Kuyupınar

2) 1 350 000

D 40 000 000

2) 18 000.000

Dodurga

1 + 2) 30 000 000

Ovacık

2) 480 000

Karabürcek

15OO0

25 000

3) 2 850 000

Davuteli

18 000

100 000

3) 12 000 000

Harmanlı

50.000

2) 200 000

3) 7 000 000

Baltaya

1 + 2) 1 100 000

3) 800 000

12 200 000 10 000 000

3 687 000

1 529 000 1010 000 7 200 000

3 365 000 24 100 000 2 500 000

1350 000 58 000 000 30 000 000

5 500 000

2 890.000

12 118 000

7 250 000 1900.000

5000 - 6000 2500 - 3500

3350 - 3980

Sondajla arand: Sondajla arandı Eski raporlara göre rezervi 13 000 000 ton

4700 5120 4100-5120

5650 4700

Sondajlarla^ arama safhasındadır

2800 1230 - 2640

1512-6213 Sondajlar tamamlandı 3800 - 4000 Sondajlar tamamlandı

4700 - 5070

3590 - 5220 4680

Arama yapıldı

E M. M. 35 - 36

ÎLÇE

İsparta İstanbul

Yalvaç Eyüp

Konya Kütahya Kütahya Kütahya Kütahya Manisa Manisa Tekirdağ Tekirdağ Tekirdağ

Beyşehir Merkez Merkez Emet Tavşanlı Soma Soma

Tekirdağ Van

Gürpınar

YEKÛN

REZERVLER 1) Görünür 2) Muhtemel 3) Mümkün

1+2 + 3'ÜN TOPLAMI

ALT ISI KIYMETİ Kcal/Kg

Yankkaya Ağaçlı

Oturak Seyltömer Değırmisaz Tunçbllek Eynis Soma-Madeni Saray Doğusu Yürük (Kırali) Yürük (Çakal) Ahmetpaşa Sanman is

2) 1 440 000

I) 680 000

2) 10 500 000

3) 3 820 000

2) 116000 000

3) 25 000 000

1) 50 000 000

2) 39 000 000

1) 5 100 000

2) 490 000

1) 66 000 000

2)102 000 000

2) 3 000 000

1) 20 280 000

1) 17 975 000

2) 45 000 000

2) 100 000

3) 6 000.000

8 000

3) 6 000 000

1) 260 000

2) 750 000

1440 000

15 000 000 116 000 000 25 000 000 89 000 000

5 670 000 168 000 000

3.000 000 20 280 000 62 975 640

6 100 000

6 028 000 3000 000 1010 000 707.102 000

2600 - 4200 Halen sondajlarla arama yapılmaktadır

2764 1040 - 1400 5000-6000

2750 5900 4300 3750 3800 - 4200 1483 - 3144

Arama yapıldı Sondajlarla arama yapıldı

Sondajlarla arama yapıldı Etibank'tan alınmıştır Etibank'tan alınmıştır

2880 3630 4400

Linyit İstihsali :

Halihazırda Tunçbılek, Değirmisaz ve Soma'da istihsal yapılmaktadır. Toplam «satılabilir» linyit istihsali ( = istihlâk) aşağıdaki tabloda verilmiştir:

Sene 1950

1951 1952

1953 1954 1955 1956 1957

İstihlâk (Ton) 874.900 928.700 990.100

1.120.800 1.250.000 1.761.305 2.174.685 2.766.684 2.548.694

İstihlâk istihsalle tahdit edilmediği takdirde ilerki yıllardaki istihlâk tahminleri şöyledir.

Sene 1965 1970 1975

Milyon ton 3 4

Halen linyit belediye ve endüstriyel enerji santrallannda yakıt olarak kullanılmaktadır. 1956 da Türkiye'de üretilen enerjinin % 25 i, linyitle üretilmiştir.

S M M 35-36

Tuncbilek ve Soma 'da hnvitten eenis mikyasta enerji üretilmektedir. Bunların dışında Seyi'tomer (Kütahya), Saray (Tekirdağ), Dodurga (Çorum), hattâ Beyşehir (Konya) ve Çan (Çanakkale) linyitlerinden de geniş ölçüde enerji istihsali imkânları araştırılmaktadır

Halen Devlet tarafından işletilmekte olan garp linyitlerinde kompoze maliyet 27,80 TL/ ton dur. (1958 senesi ortalaması). Gelecek senelerde fiyat artışı şöyle verilmiştir

Linyit kompoze maliyeti

Sene Maliyet Endeks

1958 27,80 TL/ton 100

1960 38

1961 42

Garp Linyitleri İşletmesi hakkında kısa bilgi:

Tunçbılek'te (Tavşanlı) işletme kısmen açık kısmen de yeraltı işletmesidir. Açık işletmede elastikiyet fazladır. Yanı istenildiğinde istihsâl durdurulabilir. Yeraltı işletmesinde ise devamlı olarak çalışmak mecburiyeti vardır. Halihazır tuvenan istihsâli takriben 2,5 x 106 ton'dur Bunun 600 000 tonu Soma1dan 1 550.000 tonu Tunçbılek'ten 525.000 tonu

da Değırmisaz'dan gelmektedir. Garp linyitlerinin 1956 yılı yekûn istihsali 2.074.000 ton idi Bunun 675.000 tonu açık işletmeden 1.396.000 tonu da yeraltı işletmesinden elde olunmuştur.

Soma ve Tunçbılek santrallanna tuvenan linyitin 30 mm'den küçük parçalan verilmektedir.

Yeni Bölge Termik Santrallan Kurulmasına Eelverişli Linyit Yataktan :

Yukarıda da söylendiği gibi büyük enerji santrallannda yakıt olarak kullanılmıya elverişli linyit yataklarının başlıcaları Seyıtomer (Kütahya), Saray (Tekirdağ), Çan (Çanakkale), Dodurga (Çorum), Beyşehir (Konya) linyitleridir.

Bunlar hakkında ayrıca bilgi vermek faydalı olacaktır :

Seyitömer (Kütahya) linyitleri :

Seyitomer köyü civarında 2200 hektarlık bir sabjada işlenebilir kömür bulunabileceği kanaatiyle yapılan araştırmalar neticesi, bu sahanın birçok yerlerinde işlenebilir kömür bulunmadığı, bazı kısımlarda kömürün yanmakta olduğu, bazı kısımlarda da açık işlet-^ meye elverişli kalınlıkta kömür olmadığı ve böylece neticede ancak 870 hektarlık bir sahada kabili istifade kömür bulunduğu meydana çıkarılmıştır. Halen 320 hektarlık sahada araştırma yapılmış ve 870 - 320 = 550 hektarlık saha araştırılmamıştır.

İşletme zayiatı hariç kömürün görünür rezervi 50 milyon tondur. Orijinal kömür ile kurutulmuş kömürün evsafı şöyledir:

Orijinal kömürde

Kuru kömürde

% 33.54

% 19.10

% 29.26

Uçucu madde

% 27.54

% 39.30

Sabit karbon

% 20.26

% 31.20

Alt ısı değeri (Kcal/Kg.) 2750 3920 Kcal/Kg

İşletme Şekli :

İşletmenin açık işletme' olması ve ocaklardan biriktirme yerine kadar kamyonlarla nakliyat yapılması mütehassıslarca tavsiye edilmektedir.

Kömürün kıymetlendirilmesi :

Kül miktarının yüksek oluşu sebebiyle (% 25-45) bu linyitler ancak gaz istihsali (Azot fabrikası için) ve elektrik santrallannda kullanılabilir.

1956 yılı rayiçlerine göre onjinal ve yıkanmamış kömür için :

Yılda 500.000 ton istihsal için, beher tonu

12 TL.

Yılda 1.000.000 ton istihsal için beher tonu

9,5 »

Yılda 2.000.000 ton ve daha fazlası için 9> maliyetleri hesaplanmıştır.

Yukanda verilen fiatlar ocaklarda teslim fıatları olup, aynca fabrika mahalline kadar 25 km demiryolu nakliyatını da bunlara ilâve etmek gerekir.

Saray (Tekirdağ) Linyitleri :

Tekirdağ Vilâyetinin Saray kazası doğusunda geniş mikyasta kömür rezervleri bulunmuştur. Linyit kömürünün muhakkak rezervi 17.975.640 ton ve çok muhtemel rezervi de 45.885.000 tondur.

Damar Kalınlıkları :

Kömür asgarî 39.60 met ve azamî 210.30 met. derinlikte bulunmaktadır. Azamî damar kalınlığı 3.55 met. ve asgarisi de 0,55 metredir. Bu bakımdan sadece yeraltı işletmesi yapılabilir.

Evsafı:

: % 10-30

: Orijinal kömürde azami % 28 .

Kalori değeri: Orijinal kömürde 1483 ilâ 3144 kcal/Kg havada kurutulmuş kömürde 2388 ilâ 4634 Kcal/Kg dır.

Kullanılabileceği Yerler: Çimento, tuğla sanayii ve kireç ocaklarında yakacak maddesi olarak kullanılabilir.'

Kömür Maliyeti : 1956 yılı rayiçlerine göre bir ton tuvenan kömürün ocak harmanında maliyeti 18.39 TL dır.

Dodurga (Çorum) Linyitleri : Çorum vilâyetinin Osmancık kazasına bağlı Dodurga köyünün 3,5 - 4 km. batısında linyit yatakları bulunmuştur.

E M. M. 36-36

Rezerv durumu :

Sondajlarla yapılan araştırmalar neticesinde görünür ve muhtemel rezerv 30 milyon ton olarak tesbıt olunmuştur.

Mecmuu rutubet : % 24 - 26

: % 15-18

Alt ısı

: 3800 - 4000 Kcal/Kg.

Kömürün ocakta satış fiyatı 35 TL. dır

Yeraltı işletmesiyle imalât yapılabilir.

İstihsal ve istihlâk Miktarları :

Halihazırda yılda 80 - 100 bin ton istihsal yapılmaktadır. Bunun 25 - 30 bin tonu mahallen sarfolunur. Pazar bulunduğu takdirde yıllık istihsal 200 bin tona çıkarılabilir.

Beyşehir (Konya) Linyitleri :

Konya Vilâyetinin Beyşehir kazası dahilinde bulunan «Beyşehir Linyit HavzasD> nın kıymet ve ehemmiyetini tesbit etmek için muhtelif jeolojik etüdler ve sondajlar yapılmıştır.

Linyiti bulan sondajlarda satıhtan itibaren linyite kadar olan mesafe 10 ve azamî 39 metre arasında değişmektedir.

Muhtemel kömür rezervi 116 000.000 tondur.

% 50-53

% 28-40

Altısı

değen 1040 - 1400 Kcal/Kg.

Buradan görüldüğü gibi Beyşehir linyitleri düşük kaliteli linyitlerdir.

İşletme durumu ve maliyet: Sondaj neticeleri damarın takriben 26 metre kalınlığında bir örtü ile kaplandığını gösterdiğinden burada bir açık işletme kurulabilir. 1956 yılı rayiçlerine göre orijinal kömürün santralda teslim maliyeti ton başına 6 lira hesaplanmıştır. Beyşehir linyitlerinin elektrik enerjisi istihsali yolunda değerlendirilmeleri mümkündür.

Çan (Çanakkale) Linyitleri:

Çanakkale Vilâyetinin Çan kaza merkezinin batı kenarında geniş linyit yatakları mevcuttur. Etüt sahasındaki madenin görünür rezervi 40 milyon ton buna ilâveten muhtemel rezervi de 18 milyon tondur Linyit tabakalarının kalınlığı 5-20 metre ve bazı yerlerde de 40 metreye kadar ulaşmaktadır. Tabakaların derinliği de 0 - 250 metre arasındadır. Etüt ve araştırmalar tamamlanmış olup tesbit olunan rezervler sondajlarla bulunmuştur. Halen maden özel teşebbüs tarafından işletilmektedir.

MTA Enstitüsü tarafından henüz bir rantabilite hesabı yapılmamış olmakla beraber bir yeraltı işletmesinin bahis konusu olduğu ve Etibank tarafından işletilmekte olan Soma işletmesiyle karşılaştırılabileceği beyan olunmuştur.

Takabanın derinliğine göre linyit evsafı değişmektedir. Bir fikir vermek bakımından halen işletilmekte olan Ahmet Simayiş ocağında alt ve üst tabakalardan alınan orijinal kömürün evsafını verelim :

Alt İyi kısım Üst fena kısım

% 25,93

%" 11,41

Sabir karbon % 30,74

Altı ısı değeri

(Kcal/Kg.) 4071

% 21,27 % 40,16 % 16,22

Diğer sondajlara ait tahlil sonuçlarından görüldüğü gibi tabaka kalınlık ve mevkiine göre orijinal kömürün alt ısısı 1512 ilâ 5213 Kcal/Kg. arasında değişmektedir.

Merkeşler (Bolu) Linyitleri :

Halen Merkeşler bölgesinde Telbüs - Çakırköy'de faaliyet halinde bir işletme mevcuttur. Desandn ve galerilerle 2 met. kalınlığındaki linyit işlenmektedir.

Görünür rezerv :

Çakırkoy ocaklarındaki galenlerde takriben 2.000 ton kömür tesbit edilmiştir. Damar kalınlığı vasati olarak 2. metredir.

Muhtemel rezerv olarak 100.000 ton hesaplanmıştır

Mümkün rezervler:

Mümkün rezerv de 24.000.000 ton olarak hesaplanmıştır.

PETROL:

Son senelerde Türkiye'de muhtelif yabancı firmalar tarafından petrol araştırmaları yapılmaktadır. Neticeler henüz alınmış olmamakla beraber MTA tarafından yapılan araştırmalar şu rezervleri ortaya çıkarmıştır.

(Milyon ton olarak)

Raman Garzan Toplam

Görünür rezerv Muhtemel »

Haklarında bilgi alınmıyan bölgelerdeki rezervlerin genel tahmini şöyle yapılabilir:

Orta Doğu petrolleri rezervi: 3500 Milyon ton

Türkıyedekı yataklar sahası: Türkiye dışındaki yatakların 1/20 si

Buradan Doğu Türkiye Petrolleri rezervlerinin takriben 150 milyon ton olabileceği sonucuna varılabilir.

Raman ve Garzandakı istihsal günde 100 - 150 ton'dur Ramanda günde 50 ton ham petrol tasfiye eden bir rafineri vardır. Raman ve Garzan'daki senelik istihsal 300.000 tona yükselebilir.

Batmandaki rafineri 330.000 ton ham petrol tasfiye edebilecek kapasitededir.

Bunların dışında Kâhta (Adıyaman) stürüktüründe de petrol bulunmuştur. Halen günde 1000 varil istihsal olunabılmektedır.

Memleketimizde birisi Mersin'de 3.200.000 ton kapasiteli've diğeri de İstanbul'da 1 000.000 ton kapasiteli iki rafinen tesisi kurulacak ve bunlar 1961- 62 yıllarında işletmeye gireceklerdir.

1961 - 62 yıllarında faaliyette bulunacak ola nrafinenlenn toplam kapasitesi 4.850.000 ton civarında olacaktır ki,, bu kapasite ile Türkiye, ihtiyacı karşılanmış olacak ve muhtemelen Dünya Piyasalarına petrol müştakları ihraç olunacaktır.

Mersin ve İstanbul Rafinerileri ilk yıllarda hariçten gelen ham petrolü sonra da Türk petrolü bulunduğu takdirde yerli petrolü işliyebılecektır.

TABİİ GAZ VE YERALTI SICAK SULARI:

Mürefte bölgesi (İstanbul yakını), Teke Penınsula (Antakya bölgesi), Sapanca'da tabiî gaz bulunmuş ve bu kaynakların elektrik istihsalinde kullanılması araştırılmıştır.

Neticeler kifayetli değildir ve rezervler hakkında rakamlar yoktur Tabiî gazın petrol yatakları bölgelerinde bulunacağı tahmin edilmektedir.

Yeraltı sıcak su kaynaklan henüz araştırılmamıştır

Tîirkiyenin Hidroelektrik Potansiyel Durumu

Maksat ve Genel Bilgiler :

Bu yazımızla Türkiye'nin brüt ve kabili istifade potansiyeli, yağış ve akar sulanınız, potansiyelin yurt sathındaki dağılışı, yaIrancı memleketlerınki ile kıyası ve kullanılması mevzuunda kısa bilgi verilmek istenmiştir

Mehmet PALAMUTOĞLU

Y Müh

Yakın zamanlara kadar enerji ihtiyacının % 95,5 kadarını termik ve dizel tesislerden temin etmekte olan Türkiye'nin, Büyük barajların inşası ve santrallannın hizmete girmcsıle Hidrolik kaynaklardan faydalandığı nisbet, çok artmış, % 4,5 dan % 27,8'e yükselmiştir. Buna mukabil memleketimiz, bugün istifadesi mümkün hidrolik enerjisinin

E. M M 35-36