TÜRKİYE'NİN HİDROELEKTRİK POTANSİYEL DURUMU

Mümkün rezervler:

Mümkün rezerv de 24.000.000 ton olarak hesaplanmıştır.

PETROL:

Son senelerde Türkiye'de muhtelif yabancı firmalar tarafından petrol araştırmaları yapılmaktadır. Neticeler henüz alınmış olmamakla beraber MTA tarafından yapılan araştırmalar şu rezervleri ortaya çıkarmıştır.

(Milyon ton olarak)

Raman Garzan Toplam

Görünür rezerv Muhtemel »

Haklarında bilgi alınmıyan bölgelerdeki rezervlerin genel tahmini şöyle yapılabilir:

Orta Doğu petrolleri rezervi: 3500 Milyon ton

Türkıyedekı yataklar sahası: Türkiye dışındaki yatakların 1/20 si

Buradan Doğu Türkiye Petrolleri rezervlerinin takriben 150 milyon ton olabileceği sonucuna varılabilir.

Raman ve Garzandakı istihsal günde 100 - 150 ton'dur Ramanda günde 50 ton ham petrol tasfiye eden bir rafineri vardır. Raman ve Garzan'daki senelik istihsal 300.000 tona yükselebilir.

Batmandaki rafineri 330.000 ton ham petrol tasfiye edebilecek kapasitededir.

Bunların dışında Kâhta (Adıyaman) stürüktüründe de petrol bulunmuştur. Halen günde 1000 varil istihsal olunabılmektedır.

Memleketimizde birisi Mersin'de 3.200.000 ton kapasiteli've diğeri de İstanbul'da 1 000.000 ton kapasiteli iki rafinen tesisi kurulacak ve bunlar 1961- 62 yıllarında işletmeye gireceklerdir.

1961 - 62 yıllarında faaliyette bulunacak ola nrafinenlenn toplam kapasitesi 4.850.000 ton civarında olacaktır ki,, bu kapasite ile Türkiye, ihtiyacı karşılanmış olacak ve muhtemelen Dünya Piyasalarına petrol müştakları ihraç olunacaktır.

Mersin ve İstanbul Rafinerileri ilk yıllarda hariçten gelen ham petrolü sonra da Türk petrolü bulunduğu takdirde yerli petrolü işliyebılecektır.

TABİİ GAZ VE YERALTI SICAK SULARI:

Mürefte bölgesi (İstanbul yakını), Teke Penınsula (Antakya bölgesi), Sapanca'da tabiî gaz bulunmuş ve bu kaynakların elektrik istihsalinde kullanılması araştırılmıştır.

Neticeler kifayetli değildir ve rezervler hakkında rakamlar yoktur Tabiî gazın petrol yatakları bölgelerinde bulunacağı tahmin edilmektedir.

Yeraltı sıcak su kaynaklan henüz araştırılmamıştır

Tîirkiyenin Hidroelektrik Potansiyel Durumu

Maksat ve Genel Bilgiler :

Bu yazımızla Türkiye'nin brüt ve kabili istifade potansiyeli, yağış ve akar sulanınız, potansiyelin yurt sathındaki dağılışı, yaIrancı memleketlerınki ile kıyası ve kullanılması mevzuunda kısa bilgi verilmek istenmiştir

Mehmet PALAMUTOĞLU

Y Müh

Yakın zamanlara kadar enerji ihtiyacının % 95,5 kadarını termik ve dizel tesislerden temin etmekte olan Türkiye'nin, Büyük barajların inşası ve santrallannın hizmete girmcsıle Hidrolik kaynaklardan faydalandığı nisbet, çok artmış, % 4,5 dan % 27,8'e yükselmiştir. Buna mukabil memleketimiz, bugün istifadesi mümkün hidrolik enerjisinin

E. M M 35-36

% 1 ini kullanmağa henüz erişememiştir. Demek oluyor ki Türkiye, hidrolik enerji bakımından oldukça fazla potansiyele sahiptir. Bu potansiyelin miktar ve dağılışı hakkında çok sarih bilgiler elde etmek, uzun süreli kayıtlara istinat eden bir etüdü gerektirmektedir. Bu ise ırmaklarımızın ve memleket sathının kesif bir su ve meteoroloji rasat istasyonlarıle teçhiz zaruretine bağlıdır. Bugün Amerika, Kanada ve Avustralya gibi mütemeddın memleketler dahi bu eksikliklerle karşı karşıyadırlar.

Türkiye'de mevcut brüt ve istifadesi kabil hidroelektrik potansiyel hakkında şimdiye kadar birkaç makale neşredilmiştir. Bizim yazımıza olduğu kadar bahis konusu makalelere mehaz teşkil eden, Birleşmiş Milletlerce hazırlattırılan rapor olup memleketimizdeki potansiyelin teknik bir etüdü ve miktarını ihtiva etmektedir

Bu rapor muhtevasında da belirtildiği üzere halihazır doneler, çatışmaların gayesini sıhhatle belirtecek kemmiyetde değildir Maamafih başka memleketlerin aynı konudaki çalışmalarından edinilmiş tecrübe ve bilgilerle Türkiye'nin sahip olduğu brüt hidrolik potansiyel ve bundan net olarak faydalanılabilecek teknik potansiyel global olarake bulunmuştur Bu çalışma bilhassa şu neticeyi vermektedir ki Türkiye haiz olduğu imkânlarıle evvelce tahmin edilenin 6 misli daha fazla hidroelektrik potansiyele sahiptir.

Yağış ve Potansiyel:

Hidrolik potansiyelin ana faktörlerinden bin yağıştır. Üç cihetten denizle çevrilen sahil bölgeleri ve bunlardan dağ sılsilelenyle tecrit edilen İç Anadolu, oldukça farklı yağışlar alır. Hemen hemen senenin yarısı kışla geçen Doğu Anadolu'da yağış kar şeklindedir. Güney Doğu Bölgesinin dağlık kısımlarının, nısbeten denizden uzak olmasına rağmen, aldığı yağış miktarı, sahülerinkine yaklaşır. Orta Anadolu, sıcak ve kurak yazı, nisbeten az yağışlı baharlan ve karlı kışı ile kapalı bir havza hususiyetine sahiptir Yağışlann dağılışı 1 No: lu haritada gösterilmiştir. Bütün memlekete şamil olmak üzere yıllık yağış ortalaması 620 mm. yi bulur. Doğu Karadeniz bölgesinde yağışın eriştiği 2500 mm. lüc azamı değer, İç Anadolu'nun Tuz Golü kısmında 200 mm. gibi asgarî değere düşer. Bu yağışların önemli bir kısmı buharlaşarak kaybolur, geriye kalan Türkiye'nin yeraltı ve yerüstü sularını teşkil eder.

Akarsularımız ve Rejimleri :

Potansiyel, yağışlann yeraltı ve bilhassa akar sulara inkılâbından sonra daha fazla amelî değer kazanır Akar sulann rejimine yağışlar kadar iklimin de müessir olduğu aşikârdır. Nehir mecralan membalarına yakın yerlerde daha yüksek rakımda ve daha az yağışlı bölgeler de olduğu halde, mansab-

A » I) E N 1 2

(HARİTA 1)

Türk'.ye Yağış Haritası

lan, daha düşük rakım ve fazla yağışlı kıyılardadır. Birbirinden kot bakımından farklı iki nokta arasındaki su akımında, bu akımın (su miktarı x kot farkı) çarpıma ile orantılı bir potansiyel gizlidir. Bu çarpımın değeri — memleketimizin bir özelliği olarak — bir drenaj bölgesi için çok az değişmektedir. Bu ise kabili istifade hidrolik potansiyelin miktarı ve memleket sathındaki dağılışı üzerinde çok mühim tesiri haizdir.

Hidrolik potansiyelin memleket sathındaki dağılışı farklı değerler gösterdiği gibi sene içindeki gidişi de tahavvül etmektedir. Bu da şüphesiz ki yağışların, dolayısiyle akar sularımızın, mevsimlere göre değişen rejime sahip olmasındandır. Umumiyetle ırmaklarımız, aynı karaktere sahip olup hemen hemen

yağışın hususiyetini aksettirirler. Yukarda da arzedıldıği üzere akar sularımız, mansablanna nazaran membalannda daha az suya ve sene içinde de farklı debilere maliktir. Irmaklanmızdakı max. ve min. su miktarı arasındaki oran çok kere 100 e kadar çıkar ve Gediz gibi bazılarında bu, lOOO'ı bulur. Bu nısbetler, ırmaklarımız üzerine baraj gibi akım tanzim tesislerinin inşası ile şüphesiz azalacaktır. Şimdiden Sakarya, Kızılırmak, Seyhan, Gediz ve Menfleres hiç olmazsa birer ana baraja sahiptirler ve bu tesislerin mansabında mezkûr sular eskisine nisbetle yepyeni bir hüviyetle akmaktadırlar. Bu, senede bütün memleket de 100 milyon TL. na varan feyezan hasarının kısmen olsun önlenmeğe başlandığının delilidir

TABLO : 1 BAŞLICA IRMAKLARIMIZIN HİDROLOJİK YE HİDROMETRİK DEĞERLERİ (*)

Nehirler

Rasat İstasyonu

İstasyon Senelik ortalama

Toplam için

ölçülmüş Feyezan D.

, ATİl J AHA

Havza km2

İTA! J <U11

Havza km1

xl0» m3

vıyuuuu^

Debi feyezan

m'/Sn mVSn m'/Sn

Debi oranı

3akarya

Doğançay

57810

Filyos

Dal göz

13136

Kızılırmak Yansınan

75300

Yesüırmak Kale

35876

Çoruh

Bayburt

Dicle

Rezuk

41714

Fırat

Keban

102886

Asi

Antakya

Ceyhan

Ceyhan Kop. 21226

Seyhan

Taşköprü

19615

Tarsus

Muhat Köp.

Göksu

Ekşiler

Manavgat Homa

Köprü ırmağı Beşkonak

Aksu

Boztepe

Bsençay

Kemer

Dalaman

Fethiye

B Menderes Söke

24669

Gediz

Kızkoprüsü

16588

Susurluk

Akçasusığırlığı —

53660 2996 . 29662 33742 2967 1731 36032 63282 .—.

19778 19254 1424 9724

928 2073 7125 1210 5173 23617 6411 21599

*3286 421

2950 4368

868 550

16114

20848 2089

1235 2865

5973 3018

965 1106 1256 2957

831 4482

104,8 14,9 93,6 138,6 32,6 12,9

510,5 660,8 58,1 226,9 163,8 28,5 110,6 176,7 98,2

42,5 32,3 53,6 94,4 26,6 127,9

1162 ' 118,4 924 1706 291 201 5685 6593 322 1307

1985 160 1679 875 1622 397 595 522 598 1375 620

6,4 2,0 12,1 20,2

7,5

1,4 69,0 166,8

10,0 46,8 34,5

9,3 26,0 46,8 21,0 3,0 14,0 1,0 — —

6,9

182,0 59,0 76,4 84,5 38,8 144,0 82,5 39,5 32,2 28,0 57,5 17,2 65,0 18,7 77,2 132,5 42,5 522,0 .—

1000,0 90,0

Akarsularımız döküldükleri yer itibariyle gruplara ayrılabilir. Kapalı havza ile Ege, Marmara, Karadeniz, Hazar denizi ve Basra

Körfezine dökülen sular, Akdeniz'e dökülen suların rejimleri, feyezanların teşekkülü ve seyri birbirlerüe müterafık değildir.

(•) Akarsularımızın su durumları hakkında mufassal bilgiler için E İ E İdaresinin her seae neşrettiği «Akım neticelen» kitabına bakılmalıdır

E M. M. 35 - 36

Seyhan, Ceyhan, Kadıncık ve Göksu bir dereceye kadar yağışların arttığı ve karların eridiği mevsimde azamî akıma sahip oldukları halde, Manavgat, Köprü Irmağı, Aksu, Düden ve Eşençay üe Dalaman nehirleri gol ve bataklıklardan beslenen ve kapalı bir drenaj sahasından gelen yer altı sularile çok daha fazla kabarırlar ve feyezan vukuu mevsim itibariyle diğerlerinden biraz daha öncedir. Basra ve Hazar denizine dökülen sularımız yağışı daha çok kar şeklinde olan Doğu Anadolu'yu drene ettiği için rejimleri daha kararlı ve feyezanları nısbeten tedricidir. Tablo I de başlıca ırmaklarımıza ait bir kısım bilgiler verilmiştir.

Potansiyel ve Dağılışı :

Meteorolojik yağış ve ırmaklar üzerindeki eşel istasyonlarının kayıtlarını esas -alarak yapılmış potansiyel etütleri, pek aşikâr bir vakıa olarak, memleketimizdeki potansiyel dağılışının yağışa paralel bulunduğunu göstermiştir Yağış ve potansiyelin tevziini gösteren haritalara bakmak, bu hükme varmağa kâfidir (Harita 2). Etüdün safahatını burada zıkretmeksızın vasfı olunan neticeleri buraya dercetmekle iktifa edeceğiz.

Türkiye, halihazır 776 980 Km2 lik mesahası üzerinde yılda 536,535 milyar kWh. İlk brüt hidrolik potansiyele sahiptir. Km2 başına

(HARİTA 2)

0.H0

ıOOO

0I2J

'•Si,

aaoo

Brüt Hidroelektrik potansiyel dağılımı 10McWh/kmı2

düşen miktar : 698 000 kWh/Km-- dır. Bütün memleket sathındaki hidrolik kaynaklar Ron nehrinin mansabındakı akımın uç mislinden biraz eksik olmak üzere 6000 m3/Sn. toplam ortalama akım gösterirler. Bu demektir ki % 100 randıman ve yılda 8760 saat üzerinden brüt 61248 MW. takat ile çalışan bir tesis 536,535 Milyarlık enerji üretir Km2 başına vasatî takat dağılışı: 79,6 kW/Km2 olup alt ve üst sınırları 2 ilâ 705 kW/Km2. dır. Bu barız farklar, yağışların gayrî mütecanis dağılış ve vukuundan ileri gelmektedir.

Türkiye'deki hidroelektrik kaynaklar, daha ziyade kısa mesafeler içinde kalmak üzere, kuzey, batı ve güney sahilleri ile önemli kaynakların bulunduğu ve dağılışın nisbeten diğer yerlerden daha ünıform olduğu doğu ve

güney - doğu kısımlarında toplanmaktadır. Bu da yukarda kısmen arzedilmış olup engebe ile ilgili akımların sureti teşekkülüne uygun düşmektedir

Kabili İstifade Potansiyel :

Brüt potansiyelin teorik bir değer ifade etmesine mukabil, safî potansiyel, memleketimiz ekonomik konjonktüründe amelî kıymeti haizdir. Bu itibarla kabili istifade potansiyel Hı yazıya kaynak teşkil eden referansların da gayesini teşkil etmiştir. Bu netice, genel olarak brüt potansiyeli çıkarılmış bölgelerin, inşa edilmek üzere hazırlanmış proje ve etüdlerin toplam üretim potansiyeli ile mukayese edilerek çıkarılmış brüt ve net potansiyel ara-

sında bazı nisbetler bulunmuştur. (*) Bazı bölge ve havzalarda farklı olmakla beraber, genel olarak bu nisbetler birbirine yakındır. Buna göre teorik potansiyelin % 13,9'u kabili istifade potansiyel olarak bulunmuştur. Halen inşa edilmekte olan ve bir kısmı işletmeye açılmış santrallar gozönüne alınarak bu nisbet biraz daha arttırılmış ve % 16,8 olarak verilmiştir. Bu hesapla memleketimiz 90 milyar kWh. net potansiyele sahiptir. Bu miktarın önemi, bir kısım yabancı memleketlerle mukayese yapıldığı vakit belirecektir. Aşağıda hektar başına düşen KWh. kesafet derecelerine göre sıralanmış memleketlerin brüt ve net hidrolik potansiyelleri ile Brüt/Net potansiyel oranlan gösterilmiştir.

TABLO : 2

BAZI MEMLEKETLERİN BRÜT, NET POTANSİYELLERİ VE BRÜT/NET POTANSİYEL ORANLARI

Memleketler

Brüt Potansiyel 10c kWh. 103kWh/ha

Brüt Potans. Net Potansiyel Net Potans. 10» kWh. 103kWh/ha oram

İsviçre

144,0

34.38

30,0

7,27

4,80

Avusturya

152,5

18,19

40,0

4,77

3,81

Yugoslavya

205,9

8,06

66,5

2,60

3,10

Türkiye

536,5

6,98

90,0

1,17

5,95

Fransa

235,0

4,63

60,0

1,09

3,92

Çekoslovakya

39,3

3,07

12,9

0,98

3,05

Romanya

64,0

2,69

21,6

0,91

2,96

Polonya

33,9

1,02

5,5

0,18

6,17

Macaristan

7,2

0,77

3,5

0,16

2,06

Hollanda

5,6

Akarsu Havzalarına Göre Potansiyelin Dağılışı ve Halen Tesbit Edilmiş Değerler :

Yukarda adı geçen raporda Türkiye 92 bölgeye ayrılarak herbirinın haiz olduğu brüt potansiyel gösterilmiştir. Bunlardan önemli olanlar aşağıdaki tabloda sıralanmıştır. Buraya ayrıca ırmaklarımız üzerinde en son etüdlere göre tespit edilen takat ve enerji potansiyelleri eklenmiştir.

Bu tabloda görülmektedir ki Fırat nehri, gerek enerji ve gerekse takat - ister brüt - ister tespit edilmiş değerler - itibarile başta gelmektedir. Manavgat ırmağı ise Net potansiyelin kesafeti bakımından ilerdedir. Bütün bunlara rağmen, bu ırmaklar üzerinde mevcut imkânlar, hali hazır istihlâk bölgelerinden uzakta oldukları ve mahallî ihtiyaçların zorlamasından hali kaldıkları için, gerçekleşmeleri yönünden Sakarya ve Kızılırmak nehirlerinden daha az şanslıdırlar. Oysa ki Sakarya ve Kızılırmak memleket vasatisinin de altında enerji kesafetine sahip oldukları halde bugün dahiltn irtibatlı ve enerji istihlâk (*) Potansiyellerin hesabında — bilhassa memleketimizde — tatbik edilen metodun detaylı bir izahı Birleşmiş Milletler Avrupa Ekonoinik Komisyonunun E/ECE/EP/131 (1953) sayılı raporunda verilmiştir

merkezini teşkil eden Kuzey - Batı sistemine yakın oldukları için imkânlarının birini veya birkaçını tahakkuk ettirmiş veya ettirmekte bulunmuşlardır Memleket sathının 1/7 sine eşit bir sahanın sularını toplayıp üzerinde 85 milyar brüt ve halen tespit edilmiş imkânlarla 18,00 milyar kabili istifade enerjiye sahip olan Fırat nehri ilerki yıllarda belki de mahalli ihtiyaç taleplerinin tahrikine de lüzum kalmadan Keban (*) gibi bir imkânını Kuzey - Batı sisteminin unsuru haline koyacaktır.

Potansiyelin Kullanılışı :

Memleketimizde halihazır komur durumu, dışardan ithâl edilen dizel yakıtı ve bu yakıtlarla işleyen santrallammızın ürettiği enerji maliyeti, daha çok hidrolik kaynaklanmazı realize ettirmeğe bizi teşvik eder mahiyettedir. 1959 yıla itibariyle yıllık enerji istihsalimiz % 27,8 i hidrolik, •% 72,2 si termik olmak üzere 2,555 milyar KWh. dır.

(*) Keban Baraj ve Hidroelektrik Santralı yapılmış projesine göre 980 MW takat ve yılda 5,5 milyar kWh enerjiye sahiptir

E. M. M. 36 - 36

TABLO : 3

AKARSU HAVZALARI BRÜT HİDROLİK POTANSİYELİ VE HALEN TESPİT EDİLMİŞ KABİLİ İSTİFADE POTANSİYELLER

Yıllık brüt Potansiyel

Kesafet

Üzerinde etüdü yapılmış imkânların toplamı

Sıra No. Havza ismi

MW.

kWh x 10»

kWh/Km2 KW/Km2 x l 0 3

MW. KWh x 10«

1 Sakarya

2 Fılyos

3 Kızılırmak

4 Yeş-üırmak

5 Harşıt

6 Çoruh

7 Araş

8 Kura

9 Dicle

10 Fırat

9705"

11 Ası - Karasu

12 Ceyhan

13 Seyhan

14 Sultanlı Tarsus 1176

15 Göksu

16 Manavgat

(Zeyvekargı)

17 Köprü Irm. - Acısu 922

18 Aksu - Eğridir

19 Eşençay - Düden 2527

20 Dalaman

21 B. Menderes

22 K Menderes

23 Gediz

24 Simav - Nilüfer

25 Meriç - Ergene

Diğer akarsular göller

ve kapalı havzalarla

Türkiye için Toplam

61248

12641 8453 24135 20007 8961 26735 12851 1472 40550 85017 3381 20271 19394 10302 20069

25176 8076 6237 22137 11257 9260 1244 4468 9846 2961

536,535

1030 378 1368 151

107 150 828 3640

* 500 289

42 *

80 70 66 100 149 141 * 69 * *

2508 987

4841 453 • * 397 868 3587

17600 •

4372 2368 '

265 *

700 610 583 660 1254 509

* 192

39754

T A B L O : 4.

Hidrolik Potansiyelin bazı memleketlerde 1957 de ne kadarının kullanıldığı ve 1975 de de tahminen ne kadarının kullanılmış olacağı (% olarak)

Yıllar

Türkiye Norveç Fransa İtalya İsviçre Portekiz Yunanistan

1957 de (% olarak)

0,34

22,4

38,5

44,5

10,0

5,0

1975 tahmini

15,5

96,0

88,0

36,0

(*) Henüz etüdü bitirilememiş.

TABLO : 5 .

1955 YILINDA BAZI AVRUPA MEMLEKETLERİNDE HİDRO - ELEKTRİK POTANSİYELİN KULLANILMA DERECESİ

Memleket

Üretilen enerji

Kullanılmamış Hidrolik potan.

x 106 KWh.

Toplam mevcut eneTji % olarak (1954)

Hidrolik kaynakların kifayet süresi

Hidrolik Kaynakların

tamamen kullanılmış

Sene

olacağı yıl

İtalya Fransa İsviçre Çekoslovakya Avusturya Yugoslavya Türkiye

24,200 35,590 15,200 10,700 33,000 64,690 89,900

, 13

1963 1967 1974 1982 1987 2008 2055

Sarıyar, Seyhan Kemer Barajları işletmeye girmeden evvel bu nisbetler % 5,65 ve % 94,35 idi. Bilindiği üzere Avrupa'da hidroelektrik enerji istihsali, toplam istihsalin % 40*1 kadardır. Memleketimizde de bu yüksek orana millî gelir artışı ve malî kaynakların ortaya çıkması ile erişilecektir. Bugün kullandığımız hidrolik potansiyel, kullanabileceğimiz hidrolik potansiyelin ancak % 0,79 mertebesindedir. Bu hususta durumumuzu daha iyi görebilmek maksadiyle Tablo : 4 de birkaç memleketin 1957 de, potansiyellerinin ne kadarını kullandıkları ve 1975 de de tahminen ne kadar kullanılacağı gösterilmiştir.

Enerji istihlâkinin her 10 senede iki misli arttığı faraziyesine göre 1955 değerlen esas alınarak Tablo : 5 de bazı değerler verilmiştir. Burada da bir kısım Avrupa memleketlerinin hidrolik potansiyellerinin kullanılma derecesi ve istikbaldeki tahminî durumu gösterilmiştir Bununla Tablo; 4 arasındaki ufak farklar, ıleriki senelere ait mütalâaların tahmine istinat etmesinden ileri gelmektedir. Fakat şurası aşikârdır ki Türkiye'miz diğer memleketlere kıyasen çok fazla hidroelektrik enerjiye sahiptir. Diğerleri mey anında

ve bu tempo ile gidildiği takdirde, artan ihtiyaçlarımız için yakacağımız kömürün rengi bir asır daha beyaz kalacaktır.

Aynı Konuda Müracaat Kaynakları:

1 — Hydro electrıc Potential in Europe and its gross, technıcal and economic limlts Extension of the general study to Turkey, United Nation Economic And Social Council 6 october - 1955

2 — Water Resources of Turkey, by Rıza Tezulaş, Large Danış : E. İ. E. Neşriyatı 1957

3 —: Türkiye Mühendislik Haberleri: Sayı 24, Mart - 1957.

4 — Plan Generale D'electrification de la Turquıe : Electricite de France 1957

5 — Muhtelif yıllara ait «Akım Neticerı» E. İ. E. Neşriyatı

6 — Data on Euphrates and Tigris Rivers «Basın Development plan : E. İ. E. Neşriyatı 1958