İZOLATÖRLERDE KİRLENMENİN SEBEBOLDUĞU ATMALARI ÖNLEME ÇARELERİ

UDK 621.315.63

İzolatörlerde Kirlenmelerin Sebebolduğu Atlamaları Önleme Çareleri

Y . Prof. Dr. AHMET RUMELİ

Elekt. Yük. Müh. Orta Doğu Teknik Üniversitesi

ÖZET

Endüstriyel ve sahil bölgelerde izolatörlerde kirlen me atlamast önemli bir yüksek gerilim enerji nakil problemidir. Bu bölgelerde izolatörler enerji nakil sisteminin anza kaynakları olmaktadır. Konu ile ilgili olarak yıllardan beri araştırmalar yapılmasına rağmen problemin genel bir çözümü henüz yoktuı. İzolatörlerde kirlenme atlamalarını önlemek için bir çok metodlar kullanıla gelmiştir. Bu makalede izo latörlerin elle temizlenmesi, yıkanması ve greslen mesi ile yağlı tip izolatörlerin kullanılması gibi izo latör yüzeyinde sürekli ve iletken bir kir filmi te şekkülünü, dolayısıyle atlamaları önleyici tedbir ler gözden geçirilmiştir, izolatörlerin gerilim altın da özel olarak imal edilmiş bir helikopter mües sir olarak yıkanabileceği görüşü ilen sürülmüştür. Helikopter, yıkama yapılmadığı zaman diğer ma}o satlar için de kullanılabileceğinden, uzun sürede b I metot çok daha ekonomik olacaktır.

SUMMARY

Flashover of polluted insulators has been a ma jor transmission problem in industrial regions and at coastal sites. insulators ıvorkıng in these regi ons have been the source of troubles in the trans mission systems. in spite of a large amount of re search eztending över many years, no general so lution has yet been found. Several methodı have so far been used to conıbat flashover. The measu res vıhich are effective in controlling the formatio"'. of a continuous conductıon film on the insulator surface, e o. hand cleaninj, toashing and greasing of the insulator surface and using of oil leak and oıl batlı insulators. are ezamined in thıs article. it ıs suggested that a specially built helicopter should be employed for live ıvashing of insulators and also for other purposes at other tımes. Washing loith helicopter may become much more economi cal in the long run.

1. OİRtŞ

Konu üzerinde yıllardan beri araştırmalar yapıl masına rağmen yüksek gerilim enerji nakil izo latörlerinde kirlenmelerin sebebolduğu atlama lar ancak kısmen çözülebilmiş bir yüksek geri lim enerji nakli problemi olarak önemini muha faza etmektedir. Problemin teknik ve ekonomik yönü daha önceki bir makaleede incelenmiştir [1, 2]. Bu yazıda, izolatörlerde kirlenmeler do layısıyle meydana gelen atlamaları önlemede kullanılmış ve kullanılan bazı metodlar incele necektir.

2. BİR KİRLENME ATLAMASINDA BAŞLI CA KADEMELER

Bir yüksek gerilini izolatöründe bir kirlen me atlaması için üç ana şart veya beş kademe gereklidir.

1. İzolatör yüzeyinde iletken bir kir filminin teşekkülü. Bu, a) İzolatör yüzeyinin bir tabakası ile kap lanması ve b) Kir tabakasının rutubet tesiri ile ıslan masından teşekkül eder.

2. Kirli izolatör yüzeyinde ön deşrajların teşek külü. Bu,

c) Kuru bandlar teşekkülü, ve ç) Kuru bandlar boyunca ön deşarjların tutuşması kademelerini içine alır.

3. ön deşarjların yüzey boyunca yayılması ve kısa devre.

Problemi çözmek için bu beş noktadan hü cum edilmelidir. Eğer bu beş kademeden her hangi biri tamamen kontrol altına alınabilirse, kirlenme atlamaları tamamen önlenmiş olacak tır. Birinci ana şart ışığında kullanılagelmekte olan önleme metodları aşağıda gözden geçiril miştir.

3. İZOLATÖR YÜZEYİNDE İLETKEN KİR FİLMİNİN TEŞEKKÜLÜNE MANİ OLMA

İzolatör yüzeyinde kir birikmesini tamamen önleyecek, yani izolatör yüzeyini daima temiz tutabilecek bir metodun bulunması problemin mutlak olarak çözülmesi demektir. Diğer taraf tan izolatör yüzeyinin gres cinsinden maddeler le kaplanması yüzeyde kir birikmesini önlemese bile, sürekli bir kir filminin teşekkülüne engel olduğu için, kısmî ve geçici bir çözüm olarak düşünebilir.

SS

8.1. Yüzeyde kir birikiminin kontrolü

Pratikte arızalara sebep olan atmosferik kir leri önlemek en başta akla gelebilirse de bu müm kün değildir. İzolatör yüzeyini her şartta temiz tutmak bir dereceye kadar, sık sık yıkamaya veya rüzgâr ve yağmur tesirleriyle kendi ken dine temizlenebilme özelliği gösteren özel profili haiz izolatör imali ve kullanılması ile mümkün olabilir. Yağmurun bol ve atmosferik kirlerin az olduğu bölgelerle rüzgâr ve yağmurun temiz leme etkisi oldukça faydalı olur. Bununla bera ber, kirlenmenin fazla olduğu endüstriyel böl gelerde kendi kendine temizlenmenin sağladığı fayda önemsizdir. Fırtınalı havalarda tuzlu deniz suyunu izolatörlere ulaştıran rüzgâr, bu bölge lerdeki izolatörlerin kirlenmesine ve arızalara sebep olduğundan ters etki yaratır.

Endüstriyel bölgelerde kirlenmeyi azaltmak için bazı tedbirler alınmaktadır. Meselâ, fabrika bacaları yüksek ve filtreli yapılmakta, demir yollarında buharlı lokomotifler kaldırılmakta, bu har santralları soğutma kulelerinden yükselen buharların ve küllerin yayılması kontrol altına alınmakta ve kirlenmeyi önleyici bazı kanunî tedbirlere bile başvurulmaktadır. Hatta bazı araştırıcılar açık trafo istasyonlarını çepeçevre yüksek ağaçlarla çevirmeyi böylece kirlerin izo latöre ulaşmasının önlenmesini teklif etmekte dirler [4, 5].

Bütün bu tedbirlere rağmen endüstrileşme nin bir sonucu olarak atmosferik kir oranı yıl dan yıla tehlikeli bir oranda artmaktadır [6, 7]. Elektrik mühendisleri bir yandan sistemlerinde meydana gelen bu tip arızayı kontrol altına al maya ve önlemeye çalışırken, öte yandan kendi buhar santrallarından atmosferik kir oranına önemli miktarda katkıda bulunmaktadırlar. Me selâ, 1952 yılı boyunca Almanya'da ana endüst ri tesislerinin atmosfere yaydıkları 1.660.000 ton toz, kül, v.s. kirin 1.430.000 tonu linyit ve kömür le çalışan termik santrallardan ileri gelmiştir [8].

Atmosferik kirlerden kurtulmanın en iyi bir çaresi olarak orta gerilimlerde havai hat yerine yeraltı kablosuna geçilmesi teklif edilmiştir. Bu teklif yeraltı kablosunun pahalı oluşu dolayısıy le pek ilgi görmemiştir. Meselâ 275 kV'de yer altı kablolu sistem 15 20 kat pahalı olmakta dır. Ayrıca kablonun büyük kapasitesi sebebiy le büyük şarj akımı gerekir. Bir örnek olarak, 3.88 cm2, kesitinde ve 275 kV'luk bakır iletkenli bir kabloda 43,5 km. kablo uzunluğu için şarj akı mı kablonun akım taşıma kapasitesine eşit olur ki, bu kablo boyuna kritik uzunluk denilmekte dir. Bununla beraber yeraltı kablo sistemi ha vai hatta nazaran savaş halinde tahrip edile meme üstünlüğüne sahiptir [7, 9].

34.

Enerji nakil sisteminin dizayni sırasında gözönüne alınması gereken önemli husus havai hat güzergâhının ve aç^k hava salt sahalarının yerlerinin seçiminde kirlenme durumu ve benim senecek mücadele metodunun düşünülmesidir. Bölgeye uygun izolatör tipinin seçilmesi, böl gede atmosferik kirlerle ilgili bilgilere başvurul ması ve bölgede kurulabilecek fabrikalar sebe biyle gelecekte muhtemel kirlenme durmalarının incelenmesi gereklidir. Salt sahalarını kapalı yapmak probleme emin bir çözüm ise de ilâve kapama masrafım gerektirir. Bununla beraber, salt sahası açık yapıldığı takdirde izolatörlerin yıkanma, greslenme ve temizleme masrafları uzun sürede kapama masrafını ekonomik kıla bilir. Salt sahası kapalı yapılsa bile açıkta kalan duvar buşingleri gene bir problem olacaktır. Bunun için de kirli bölgede salt sahası ile havai hat arasında kablo bağlantısı yapılması düşünü lebilir. Eğer bölgenin kirlenmesi geçici ise, bu takdirde kapalı salt sahası yapılmamalıdır. Ne var ki, sahil bölgelerde deniz tuzu tesiri devam lı olduğundan ve fırtınalar anî arızalara sebep olabileceğinden yukarıdaki fikirler uygulanabilir.

3.2. İzolatörlerin elle temizlenmesi

İzolatörlerin elle temizlenmesi gerilim altın daki sistemlerde yapılamaz. Bu metot salt saha larında havai hatlara nazaran daha uygundur. Kirli izolatörler kuru bir bez veya kirler yapış kan cinsten ise tel süngerlerle temizlenebilir. Daha yapışkan kirleri gidermek için izolatörler yıkanıp kurulandıktan sonra çeşitli kimyasal so lüsyonlar kullanılabilir. Kimyasal solüsyonlar izo latörün delinme mukavemetine pek etki etmez se de kapak ve sap kısımlarını izolatöre tuttu , ran çimento kısmına tesir edebilirler, izolatörler tel süngerle temizlenirken sır tabakasını'zede Iememeye dikkat edilmelidir. Bu metodla izola tör çukurlarında birikmiş yapışkan kirler tama men giderilebilirler. Yüksek gerilim cihazına su kaçma tehlikesi olan hallerde de bu metot yıka maya tercih edilir. Metodun dezevanajı; Uzun zaman alması, yorucu olması, havai hat izola törleri için pek pratik olmayışı ve en önemlisi sistemin devre dışı kalmasını gerektirmesidir [3, 10].

3.3. İzolatörlerin yıkanması

Bu metot sistemin gerilim altında olması ve olmaması hallerinde uygulanabilir. Sistem geri lim altında değilse, izolatörler daha iyi yıkana bilir ve gerekiyorsa yapışkan kirler elle veya kimyasal usullerle giderilebilir. Sistemin devre dışı kalmasını önlemek için izolatörler «canlı yıkama» denilen usulle, gerilim altında, sabit ve ya hareketli yıkama tesisleri ile yıkanır. [3, 10, 11, 12].

Canlı yıkama periyodik olarak veya gerek tiğinde yapılır. Bir çok hallerde yıkanmanın ge

rekip gerekmediğine karaf Vermek zordur. Bu nunla beraber uzun geçen kurak bir sürenin pe şinden yağmur ve sis mevsimi gelmeden sistemin emniyeti için İzolatörlerin yıkanması gerekir. Yı kama peryodu bölgeden bölgeye değişir, izola törler zinciri boyunca kaydedilen kaçak (sızma) akım genişliğinden yıkamanın gerekip gerekme diğine karar verilebilir. Sahil bölgelerde, fırtına sebebiyle izolatör yüzeyi anîden deniz tuzu biri kintisi ile kaplanabilir. Bu sebeple sahil bölgeler deki tesisler İçin otomatik yıkama tesisleri geliş tirilmiştir. İngiltere'de sahilde tesis edilmiş Hun terson santralı duvar buşinglerl ve transforma tör izolatörleri böyle ıbir otomatik yıkama tesisi İle yjkanmaktadır. Detektör adı verilen izole bir levha üzerinde gerilim altında iki kontak var dır. Fırtına halinde deniz tuzu tesiri ile kontak îar arası iletken hale gelir ve kaçak akım 50 mA'i asınca sistem otomatik olarak izolatörleri yıkamaya başlar [11, 13].

izolatörleri yıkama fazla miktarda cihazı gerektirdiğinden pahalı, fakat çabuk sonuç ve ren bir metottur. Yıkama ile ancak suda çözüle bilir ve az yapışkan kirler giderilebilir. Fazla kirli bölgelerde yıkamanın sağladığı fayda uzun sürmez. Meselâ sahil bölgelerde izolatörlerin yı kanmasından bir kaç saat sonra atlamalar ol duğu görülmügtür.

Yıkamanın başlıca dezavantajları şunlardır.

(a) Canlı yıkamada iletkenliği düşük su kulla nılmalıdır. Aksi takdirde yıkama cihazı ile

" hat arasındaki su jeti boyunca büyük de ğerde kaçak akım tehlikeli olabilir. Keza,

' kirli bir izolatör zinciri yıkanırken, yıka ma aşağıdan yukarıya doğru yapılmalıdır

" ' ki, ilk anda kirli izolatör yüzeyinde sürekli bir iletken filmi teşekkül ederek kısa devre

*• olmasın.

(b) Dağlık ve engebeli bölgeden geçen havai hat izolatörlerine ulaşma zorluğu.

(c) Soğuk havalarda yıkama sistemi suyunun donması ve yıkama esnasında izolatör yü zeyinde buz teşekkülü.

(ç) Kesiciler gibi İçlerine su kaçması mahzur lu olan cihazların izolatörlerinin yıkana maması.

İzolatörlere su püskürten hortum, uç kısmın da iyice topraklanmış olmalıdır. Ayrıca su jeti nin izolatöre çarpmadan önce parçalanmış olma sına dikkat edilmelidir. Yıkamayı yapan şahsın emniyeti bakımından önemli olan bu hususlara ek olarak hortum çıkış basıncı ve yıkama suyu nun iletkenliği dikkat edilmesi gereken önemli hususlardır.

Şekil: l'de gösterilen ve Sovyetler Birliği'n de kullanılan yıkama cihazı, suyu izolatöre ke sikli olarak püskürtmektedir. Bu cihazla izola

(i)

(2)

(3)

U)

Şekil : 1 —• Kekikli su püskürtme tekniği

törler daha iyi ve emniyetli yıkanabilmekte ve yıkama suyu olarak normal musluk suyu kulla nılabilmektedir [14].

Amerika'da canlı yıkamada izolatörler, su yerine çok ince kum nevinden maddeler izolatör yüzeyine büyük basınçla püskürtülerek temizlen mektedir. Bu usulün dezavantajı izolatör sır ta bakasının, sap ve kapak boyalarının zedelenme tehlikesidir [19].

Bu makalenin yazarı özel surette imal edil miş toir helikopterle, izolatörlerin gerilim altında yıkanıp temizlenmesinin uygun olacağını ileri sür mektedir. Bu halde yıkama çok çabuk ve kolay olur. Yıkama çok yalcın mesafeden yapılabilece ğinden oldukça etkili olacaktır. İnsan emniyeti yönünden çok emniyetli olacaktır. Bu metod dağ lık ve engebeli araziden geçen havai hat izola törlerinin yıkanıp temizlenmesi için idealdir. Yı kama kötü hava şartlarında yapılabilir. Bütün bunlara ilâve olarak yıkamada normal musluk suyu kullanılabileceğinden ilâve bir yıkama su yu masrafı gerekmez.

İzolatörlerin helikopterlerle temizlenmesinde mutlaka su kullanılması zorunluluğu yoktur. Az kirli ve giderilmesi kolay kirlerle kaplı izolatör leri temizlemede helikopter, izolatörler yüzeyine su yerine basınçlı hava püskürterek temizleme yapabilir. İzolatörler önce tazyikli hava ile te mizlenir, peşinden yıkanabilir.

Helikopterler izolatörleri yıkama ve temizle mede kullanılmadığı zamanlarda; hat kontrolü, bakım ve tamir gibi diğer hizmetler için de çok verimli bir şekilde kullanılmış olur. Çok kısa bir süre için enerji kesilmesinin sebep olacağı eko nomik kayıplar gözönüne alınırsa, bu teklifin diğer metodlara nazaran hiç de pahalı olmadığı ve uzun süre de çok daha ekonomik olacağı söy lenebilir.

3.4. İzolatörler yüzoyini greslemo

İzolatör yüzeyinde bir İletken kir filmi te şekkülünü önlemek için izolatör yüzeyi gres cin sinden maddelerle kaplanır. Bu tabaka izolatör yüzeyine yapışan kirleri emer; yağmur ve rutu bet halinde nem, damlacıklar halinde ve sürek siz bir halde izolatör yüzeyinde toplanır. Gerilim altındaki böyle bir yüzey boyunca kaçak (sız ma) akım akamaz ve kagak güç kaybı olmaz.

Gresleme pahalı olmasına rağmen kirlen me atlamalarını önlemede halen kullanılan en et kili metottur. Kesiciler gibi su kaçmasının za rarlı olabileceği cihaz izolatörlerinin yıkanması yerine gresle kaplanması tavsiye edilir.

Çok kirli bölgelerde gres tabakasmın kısa zamanda kirle doyar hale gelmesi kullanılma süresini azaltır, dolayısıyle kiril gres tabakası nın yenilenmesini gerektirir. Bu metodun en mü him dezavantajı sistemin devre dışı kalmasını icabettirmesldir. Gres tabakasının izolatöre tat biki ve kirli tabakanın giderilmesi zorluk do ğurur. Kışın gres tabakasının donması yüzün den kirler gres içine nüfuz edemez ve bu metot ucuz da değildir [3, 11, 16, 17].

Petrol jeli (Petroleum jelly), silisyum bile şikleri (Silicone compounds) ve kuruduğu zaman tatbik edildiği yüzeyden kolayca sıyrılarak te ralzlenebilen bazı bileşikler (Strippable com pounds) en çok kullanılan ve en uygun greslerne maddeleridir. 3 mm kalınlığında bir jel taba kası çok kirli ortamlarda 2 3 senelik bir çalış :ÎIC. ömrü temin eder. Sıcak bölgeler için petrol jeli yüzeyden kayması sebebiyle pek uygun de ğildir.

Silisyum yapılı greslerin kullanma süresi kı sadır ve petrol jelinden 40 50 misli daha paha lıdır. Fakat izolatör yüzeyinde çok ince olarak meselâ 0,2 —0,5 mm. kalınlıkta kaplanabilir. 0,25 mm. kalınlıkta bir silisyum tabakasının faydalı servis ömrü bir yıl kadardır. Silisyum tipi gresler oldukça geniş sıcaklık değişmeleri olan bölgelerde kullanılabilir. Soğuk havada çat lamaz ve sertleşmez, sıcak havalarda yüzeyden kolay akmaz. Son hale bir misal olarak silisyum gresinin transformatör buşinglerine tatbikatı gösterilebilir, izolatör yüzeyinde tutuşan deşarj lar sillsyumlu gresi bozar ve böylece dejenere olmuş silisyum gres izolatör yüzeyinde kir te siri gösterir. Siliyum tipi greslerin izolatör yüze yine tatbiki ve yüzeyden temizlenmesi kolaydır [12, 18].

Sıyrüabilen diğer tip gres maddelerinin ko lay tatbik ve temizlenme özellikleri, yüksek sı caklıklarda kullanılabilme uygunluğuna rağmen gevşemesi ve delinmesi sebebiyle rutubet çek mesi yüzünden elektirksel bakımdan pek uygun değildir. Petrol jeli gibi, deşarjlar tesiriyle erir fakat arzu edilen nem ve kir absorbe etme özel liğini muhafaza eder.

S6

Çeşitli gres tabakalarının faydalı servis ömürleri, tabaka kalınlıkları ve bölgenin kirlen me durumuna göre değişiktir. Gres tabakasının izolatör yüzeyine tatbiki ve kiril tabakanın te mizlenmesi ile ilgili çeşitli metotlar geliştiril miş olup bunlar hakkında fazla teknik bilgi yu karıda verilen referanslardan sağlanabilir. ,

3.5. izolatör yüzeyinin ısıtılması

Transformatör buşinglerinde çok kiril at mosferde bile diğer izolatöre göre çok daha az kirlenme atlamalarının meydana geldiği gözlen miş ve bu, transformatörlerden yükselen sıcak hava sirkülasyonunun izolatör yüzeyini ılık tu tarak ıslak bir kir filmi teşekkülünü önleyici ile izah edilmiştir [5, 20]. Bu fikre dayanan ba zı izolatör tipleri geliştirilmiştir, fakat bugün kullanılmamaktadır [21, 22]. Meselâ bazı galt sahalarında izolatörlerin ısıtıcılarla hariçten ısı tılması denenmişse de yetersiz ve kullanışsız bulunmuştur. Fazla miktarda kablo, direnç ele manı ihtiyacı ve ilâve güç kaybı bu metodun başlıca dezavantajlarıdır. Pek tatminkâr bulun mayan başka bir uygulama da, izolatör İçine ferro elektrik elemanlar yerleştirilerek polari zasyon histeresiz kayıplardan İstifade ile İzola tör yüzeyi ılık tutulmak istenmiştir. [18].

3.6. Yağlı ve özel tip izolatörler

Yağlı izolatörlerin ilk patenti 1878 senesin de alınmış ve ilk defa 1891 de Almanya'da 10 kV. luk Lauffen Frankfurt enerji nakil hattında kullanılmıştır. [3, 21]. Yüksek gerilim enerji nakil sistemlerinde halen başarı İle kullanıl makta olan yağlı izolatörlerin «Yağ haznell» ve «Yağ sızdırman» olmak üzere başlıca iki çeşidi vardır. Yağ haznell izolatör tipinde, izolatörde özel olarak yapılmış bir veya bir kaç hazneye doldurulan yağ, yüksek yüzey direnci sebebiyle yağ

Şekil : 2 — Yağ hazneli izolatörler izolatöre kirli ortamlarda iyi bir performans tfmin eder (Şekil 2). Deneme istasyonlarında senelerce denemeye tabi tutulan yağ haznell izolatörlerin çok iyi performans gösterdikleri rapor edilmektedir [23, 17]. Yağ hazneli izo lütörler İngiltere'de salt sahalarında çok kul lanılmakla beraber, şiddetli rüzgârın izolatör zincirinde salınımlara ve dolayısıyle yağın dö külmesine sebep olması yüzünden bunların havai hatlarda kullanılması tavsiye edilmemektedir.

Elektrik Mühendisliği 109 • 160

Devamlı kirlenen bölgeler için yağ hazneli izo latör, gres kaplanmıg izolatörlere göre daha avantajlıdır ve haznedeki kirlenen yağ gerilim altında değiştirilebilmektedir [12, 17].

Yağ hazneli izolatör boyunca, haznedeki yağ temiz olduğu sürece akım kaçağı ve guç kaybı olmaz. Bu tip izolatörler kömür tozu olan böl gelerde kullanılmamalıdır. Çünkü kömür tozlan elektrik alan teisri ile yağ haznesinin dibinde bir dizi halinde çökelerek iletken bir yol hasıl ederler. Bu tip izolatörün ba§ka bir dezavanta jı da yıldırım esnasında yağın tutuşma tehlike sidir. Yağ hazneli izolatör boyunca kaçak akım bağlayınca yağın kirlendiği anlaşılır ve değişti rilmesi gerekir.

Yag sızdırmak izolatörlerde izolatörün üs tündeki bir hazneden yavaşça sızan yağ izola tör yüzeyini bir yağ tabakası ile kaplar. Bu tip izolatör pek fazla kullanılmamaktadır.

,Şekil 3'de gösterilen ve Spirelec adı verilen Fransız yapısı izolatör yekpare ve helezonî bir yapıya sahiptir. İzolatörün boyutları ve spira lin eğimi, spiral boyunca akan yağmur suyunun iyi bir temizleme sağlanmasını temin edecek uy gunlukta düzenlenmiştir [21, 24].

(b)

3 — «Sjnrelec» izolatörler a) ArTc boynuzlu aslcı tipi b) Silindirik tip

Spirelec'ın yapılış özelliklerinden biri made nî kısımların her iki uçta porselen gövde içine tesbit edilmiş olmasıdır. Kendi kendine temiz lenebilme özelliğine ilâveten bu izolatörün ifade edilen diğer üstünlükleri : (a) Uzun sızma ara lığı, (b) Radyo ve televizyon parazitleri neşret memesi, (c) Dielektrik delinmelere mukavim oluşu, (ç) Kirli ortamlarda iyi performans gös termesi ve (d) Kolay imal edilebilmesidir. Spire

lec sağladığı kendi kendine temizlenebilme özel liğinden dolayı izolatör yüzeyinde kir filmi te şekkülünü önlemede kullanılan çareler arasında gözönüne alınmıştır.

3.7. Sentetik izolasyon malzemeleri izolatör yüzeyinde kir birikmesini önleyebi lecek çarelerden biri de sentetik izolasyon mad delerinden yapılı izolatörler kullanmaktır. Por selen ve cam atmosferik şartlara ve yüzeylerin de tutuşan deşarjlara çok dayanıklı oluşları se bebiyle yıllardan beri izolatör yapımında kulla nılmaktadır. Sentetik izolasyon maddeleri üze rinde araştırmalar başlamış bulunuyor. Yapılan araştırmalar, politen'ln (Polythene) rutubetli şartlar altında iyi yüzeysel izolasyon özelliğine malik olduğunu göstermektedir. Polietrafloreti len (ptfe) düşük yüzeysel sürtünme katsayısın dan dolayı kirli ortamlarda pek kir tutmamak tadır. Yüzeyi ptfe ve bir cins lâstik olan «sili cone rubber» ile kaplanan izolatörler sunî test ler altında gayet iyi performanslar göstermek tedirler. Fakat gerek ptfe ve gerekse «silicone rubber» kir tabakası ile kaplanınca iyi yüzeysel izolasyon özelliklerini kaybederler. Epoksi reçi neler (epoxy resins) ve takviyeli cam fiber (glass fabric bonded with polyester) üzerinde araştır malar devam etmektedir. Sentetik maddelerin en önemli ve halen giderilememiş dezavantajı, de şarjlardan zarar görmeleridir. Bu sebepten, cam ve porselen izolatör imalâtında rakipsiz izolas yon malzemesi olmakta devam etmektedir [12, 18, 23, 25].

Reçinell cam fiber (resin bonded glass fib re) yüksek bir mekanik mukavemete maliktir. Sentetik izolasyon maddelerinin bazı mekanik ve elektrik problemleri çözülebildiği takdirde, ener ji nakil hattı direk konsollarının gelecekte sen tetik izolasyon malzemelerinden yapılması müm kün olacaktır.

4. SONUÇ

İzolatörlerde kirlenmeler sebebiyle meydana gelen arızalar büyük ekonomik kayıplara sebep olur. Arızaları önlemede kullanılan metotlardan bazıları yukarda gözden geçirilmiştir. Bunlardan izolatörlerin elle temizlenmesi, yıkama ve gres leme en çok kullanılan metotlardır. Bu metot lar arızalan önlemede yeterli sayılabilirse de pahalı oluşları sebebiyle tenkit edilmektedirler. Unutulmamalıdır ki, bu ilâve tedbirlere başvu rulmadan yapılacak bir enerji nakli çok pahalı olacaktır. 1962 1963 fena geçen kış şartlarında İngiliz enerji nakil siteminde 1000'e yakın arıza olmuştur. Eğer izolatörler greslenmiş olsaydı arı za sayısı ve ekonomik kayıp bu kadar fazla ol mayacaktı. Daha etkili çözüm bulununcaya ka c'ar yukarda gözden geçirilen çarelere başvurul makta devam edilecektir.

REFERANSLAR

1. Rumeli, A. «İzolatörlerde kirlenme ve atlama problemi», Elektrik Mühendisliği Mecmua sı, 156, 1969.

2 Rumeli, A, «The Mechanism of flashover of polluted insulation», Doktora tezi, Strath clyde University, Glasgow Scotland, 1967.

3. Porrest, J.S. Lambeth, P.J., ve Oakeshott, D.F., «Research and performance of h.V. insulatora in polluted atmospheres», Proc. IEE, 107, 172 ve 574 (1960).

4." Khomyakov, M.V., «Eliminating contamina tion of insulation in sub stations and on over head lines,» Elekt. Stantsii, No. : 12, 51 (1962).

5. Rozental, A. Ya., «Performance of 6 35 kV insulation exposed to intense pollutions», Elekt. Stansii, No. : 6, 43 (1954).

6 Leroy, M.G, «Problems set by pollution of insulators and remedies applıed,» Bull, Soc. Franç. Elect. 8, 600 (1958).

7. Ignacz, P, «Silicone grease as protection against flashover of insulators caused by contamination,» Elekt. Worts, 62, 29 (1963).

8. Stolte, H., «Reductlon of insulation effecti veness by contaminating layers on h.v. in sulators» Technical Report No • 171, Ha nover Conference (1954).

9. Smith, D G., «Safeguarding against trans mission system faults in winter» Electrical Review, 475 (Eylül 1963). ,

10. Nasser, E , «Zum problem des fremdschich tüberschlages on isolatoren» ETZ (A) 83, (1962).

11. Last, F.H , Pegg, T.H., Sellers, N. Stalews ki, A. ve Whittaker, E. B., «Live !washing of h.v. insulators in polluted areas,» Proc. IEE, 113 (1966).

12. Lambetih, P.J., «Preveting pollution flas hover» Electrical Review, Vol. 174, 662 (Ma yıs 1964).

13. Maxwell, W., «Developing a pollution de tector» Electrical Revievv, 174, 949 (Hazi ran 1964).

14. Pedotov, M.P., «Cleaning insulators under .voltage stress ıwith a discontinuous jet of water,» Elekt. Stantsii, 33, 66 (1962).

15. Casson, W ve Hövvard, P.R., «The perfor mance of the outdoor insulation of the

' transmission systems in England and İn VVales durlng the \vinter of 962 963» Proc. CIGRE, No. : 420 (1964).

16. IEE Yayını : Discussion on «Live washing of hV insulators in polluted areas and sur face coatings for hV insulators in polluted areas» Proc. IEE, 113, 2005 (1966).

17. Lambeth, P.J., Looms, J.S.T. Stalewski, A. ve Todd, W.G., «Surface coatings for h.v. insulators in polluted areas,» Proc. IEE, 113, 861 (1966).

18. Toms, J.E., Suttie, A.B., «Insulator Surface treatments» Eîectrlcal Revievv, Vol. 117, 412 (Eylül 1965).

19. Conner, J.E., Lantz, A.D., «The insulator contamination problem as influenced by sili cone surface coatings,» Trans. AIEE, 77, 1101 (1958).

'20. Goltman, M.N., «The problem of the reabi lity of insulation in very dirty surrourdings Elekt. Etansü, No. 6, 37 (1954).

21. James, A.G , «A revıew of the problem of polluted insulation» S Q J . (IEE) 35, 182 (1965).

22. Revery, G., «insulation under the effect of pollution and rain» ETZ (A), 87, 46 (1966).

23. Forrest, J S., «The performance of h.v. in sulators in polluted atmospheres» E'.ectro technik, 35, 448 (1957).

24. Gion, L. ve Meier, H., «New insulators with helicoidal sheds for lınes and h.v. appara tus,» Proc. CIGRE, 208 (1960).

25. Clark, C.HW, «Semiconducting glaze on hv. İnsulators,» Electrical Revie'vv, 740 (Ma yıs 1964).

İSİMTAŞ

Sen İmalât Sanayii

SABİT DİŞİ FİŞ Per Sat Fi 6 0 Icr;

SİMTAŞ

Seri İmalât Sanayii

SİNY AL

Per. Sal Fi 125 liri.

PK 696 Karaköy lst

PK 696 Karaköy lst.