TELEVİZYON İMLERİNİN BANDA ALINMASI

ÖZET

UDK: 621.397.331.3

Ses kayıt tekniğinde olduğu gibi resim kayıt tek niğinde de, imlerin bant üzerine kaliteli olarak kaydedilmesi, imdeki yüksek frekansların kayıt durumuna bağlıdır. Ancak, resini imlerinde bulu nan en yüksek frekansla en düşük frekans arasın daki farkın çok büyük olması bazı özel sorunlar yaratır. Yazıda bu sorunlara değinilmekte ve bu sorunların nasıl çözümlendiği anlatılmaktadır.

SUMMARY

The quality of the recording of video signals as well as tahat of audio signals depends on how vtell the hih freguency components are recorded. However one has to deal with some special problems in video recording due to the large bandwidth. The article discusses the techniques of video recording in the light of these problems.

1.1. Genel

Resim imlerinin kaydedilmesi ses kayıt cihazla rında olduğu gibi magnetik özelliklere dayanır. Üzerinde magnetik özellik taşıyan ve genellik le poliester'den yapılan bir bant "magnetik ka fa" adı verilen bir parçanın önünden sabit bir hızla geçirilir. Bu işlem sırasında magnetik kafaya gelen elektrik imi kafa yardımı ile bant üzerinde kalıcı bir mıknatıslanmaya yol açar. Bu işlemin fiziksel anlamı elektriksel imin bant üzerinde magnetik enerji şeklinde depolanma sıdır. Buna kısaca "elektriksel imlerin magnetik kaydı" adı verilir. Kayıt işlemini açıklıyan bu olayın karşıtı ise okuma olayını açıklar. Üzerin de magnetik enerji depo edilmiş olan bir bant mag netik kafa önünden sabit bir hızla geçirildiği za man kafa üzerinde bir elektriksel im meydana gelir.

ILHAN ALTAYKAN

1.2. Resim Kayıt Tekniğinin Ana Sorunları

Ses tekniğinde olduğu gibi resim kayıt tekniğin de de imlerin bant üzerine kaliteli olarak kay dedilmesi imdeki yüksek frekansların kayıt du rumuna bağlıdır. Bu özellik ses tekniğinde bü yük bir sorun değildir. Çünkü en düşük ses imi ile en yüksek ses imi arasındaki oran 1000 den büyük olmadığı halde resim tekniğinde bu oran 1000 in çok çok üzerindedir, (yaklaşık olarak 500000 civarında). Bu kadar yüksek frekanslı imlerin bant üzerine kaydedilmesi iki ana sorun yaratır. Bunlar:

1. Bant iletim hızının çok yüksek olması, 2. Yüksek frekansların yeter büyüklükte banta kayıt edilmesi sorunlarıdır.

1. Kayıt tekniğinde resim kalitesine etkiyen yüksek frekansların bant üzerine kayıt edilme si kafa önünden geçen bantın hızı ile doğru orantılıdır. Bant hızı arttırıldıkça yüksek frekanların kayıt edilmesi ve dolayısı ile re sim kalitesinin artması olanağı ortaya çıkar, Bant sabit kafa önünde hareket ettiğine göre ses kayıt tekniğinde iyi bir ses elde edebil

İlhan Altaykan, TRT

mek için bu bant hızının 19 cm/sn veya 38 cm/sn olması yeterlidir. Halbuki resim kayıt tekni ğinde bu yöntemle iyi bir resim elde edebilmek için bant hızının ses kayıt tekniğindeki hızına oranla 200 kat daha fazla olması gerekir. Bu da yaklaşık olarak 40 m/sn.lik bir bant hızını ge rektirir. Böyle bir yöntemle bir saatlik bir kayıt ortalama 150 kg ağırlığında ve 1 m çapın da bir bant makarasının kullanılmasını gerekti rir ki bu da uygulama yönünden olanak dışıdır.

2. Uygulama yönünden olanak dışı olan bant hı zı sorunu çözülmüş olsa bile resim kayıt tekni ğinde çok önemli olan yüksek frekanslı imlerin kaliteli bir kayıt resmi elde edebilmek amacı ile bant üzerine yeter büyüklükte kayıt edilme si gerekir. Bu nedenle imleri basit elektronik yöntemlerle kaydetmek olanaksızdır. Bu şekilde kaydedilmiş bir resim,okuma sırasında çok dü şük bir kalite gösterir.

Bu iki neden ile resim kayıt tekniğinin çözüm lenmesi ve uygulamaya geçilmesi uzun zaman en gellenmiştir.

1.3. Enine îzli ve Frekans Modülasyonlu Kayıt Dizgesi

Kısa adı VTR (video tape recorder) veya MAZ (magnetischebild aufzeichner) olan resim kayıt cihazlarında bu iki sorun ilk olarak "ampex" firması tarafından ele alınmış ve çözümlenmiş tir. Bu firma tarafından ilk olarak 1956 yılın da pratik amaçlara uygun bir VTR cihazı yapıl mıştır. Bu dizgede çok yüksek bir kayıt hızı magnetik kafanın sabit olmayıp çok yüksek bir hızda döndürülmesi ile elde edilmiştir. Bu şe kilde kafa çok yüksek bir hızda döndürülebil mekte ve ses kayıt tekniğinde bulunan düşük bant hızını koruma olanağı ortaya çıkmaktadır. Re8im kayıt tekniğindeki bu yönteme "enine iz kayıtlı ve döner kafalı kayıt sistemi" (quad ruplex) adı verilir. Çünkü bu dizgede ses ka yıt tekniğinde olduğu gibi kayıt bant üzerine boylamasına değil, döner kafa nedeni ile enine olarak kaydedilmektedir. Çok yüksek frekanslı imlerin bant üzerine yeter büyüklükte kaydedil mesi ve okuma sırasında iyi bir resim kalitesi elde edilebilmesi de yine bu firma tarafından

bulunan ve geliştirilen bir özel kayıt yönte mi ile yapılmıştır. Bu tip kayıt tekniğine "frekans modülasyonlu kayıt tekniği" adı ve rilir.

1.4. Enine îzli ve Frekans Modülasyonlu Kayıt Dizgesinin Ortaya Çıkardığı Zorluklar

Resim kayıt tekniğindeki bu gelişim teknik yön den başka sorunların ortaya çıkmasına neden ol muştur. Bu sorunlar genel olarak iki bölüme ay rılır:

1. Çok yüksek bir kafa hızı 2. Resim senkronizasyonu.

1. Bu dizgede magnetik kafa hızı çok yüksek ol malı ve değişmelidir. Bu nedenle teknik yönden gerçekleştirilmesi zor ve masraflıdır. Kafalar düşük hızlı bir banta bu kadar yüksek bir hız da değerek kayıt yaptığı için çok hassas imal edilmiş olmalıdır. Yüksek hızdan dolayı hassa siyet gösterilmediği taktirde çok çabuk eskir ve teknik yönden kayıt edilen resim kalitesini düşürür. Bu nedenle VTR cihazlarını kullanan işletmecilerin bu konuya çok dikkat etmeleri gerekir.

2. Bu dizgede hem kafa hem de bant hareket et tiği için bir senkronizasyon sorunu yaratıl maktadır. Bu senkronizasyon sorunu dönen kafa ile bant hareketi arasındadır, tyi bir resim imi elde edilebilmesi için bu senkronizasyonun çok iyi sağlanması gerekir. Bu senkronizasyon "servo sistem" denetim birimi ile sağlanır ki bu kısım cihazın beyni olup en hassas çalışma yı gerektirir.

1.5. Resim Kayıt Tekniğinin Getirdiği Kolaylıklar

1. Kayıt yapıldığı anda okuma olanağı olduğu için uygulamada büyük zaman kazancı sağlar.

2. Film tekniğine göre daha iyi bir teknik ka lite sağlar.

3. Prodüksiyon malzemesi olan resim bantını birçok kereler kullanma olanağını sağlar.

1.6. Resim Kayıt Cihazları

Televizyon programlarının banta alınmasını

SES İZİ

BANT HA RE K E Tİ

0,397±0,003mm 0,255±0,01mm

17» 1,80mm

1/

DUSEY

SENKRONİZASY ON

İMİ'NİN

.

BAŞLANGICI ^ ~

RESIM İZİ

T 3E ?l a

IT

_r^ JL

KUMANDA İZİ

DENETİM İZİ

KESME DARBESİ

1,14. ..1,27mm

şekil 1. Bant üzerindeki izlerin dizilişi

mümkün kılan bir resim kayıt cihazı esas ola rak şu bölümlerden oluşur.

1. Resim imi birimi 2. Servo sistem birimi 3. Ses imi birimi 4. Mekanik kumanda ve denetim birimleri 5. Kafa bloku soğutma ve yatak havası birimleri 6. Vakum birimi 7. Kontrol ve göstergeler Bütün bu bölümler cihazın işletilmesinde birbir lerine bağlı olarak işlem görürler.

Ayrıca magnetik bant da resim imini taşıma iş levini yerine getirir.

MAGNETÎK B A N T : Resim kayıt tekniğinde kul lanılan magnetik banta "Mylar Folie" adı veri lir. Bu bant 35 40 ym kalınlığında ve 2 inç (50,8 mm) genişliğindedir. Bir asetat filmi nin veya ince bir plastik maddenin tek tara fını mıknatıslanma özelliği gösteren bir mag netik tabaka ile kaplayarak elde edilir. Bu şekildeki bir magnetik banta (Şekil 1) deki sıraya göre aşağıdaki izler kayıt edilir.

1. Ses izi 2. Resim izi 3. Kumanda izi 4. Denetim izi

Resim izi 4 kafalı enine izli kayıt dizgesi ile bant üzerine enine doğrultuda kaydedilir ve okunur. Ses kumanda ve denetim izleri bant üzerine boyuna doğrultuda kaydedilir. Bantın en alt bölümünde bulunan iz, 25 Hz'lik kesme darbelerini kapsayan 250 Hz'lik sinüs şekilli denetim izi imleridir. 25 Hz'lik kesme darbe leri her ikinci yarı resimde ortaya çıkar ve bantın kesilmesi sırasında işlem görür. Renkli dizgelerde bu darbeler 12,5 Hz frekanslıdır. Şekil 2 ve 3 kayıt ve okuma durumlarında kesme darbelerini kapsayan denetim izi imlerini gös

/

i 25Hı

\ \

temektedir. Okuma durumundaki denetim izi imi kalıcı mıknatıslanmaya veya bantın magnetik doymasına benzeyen bir görünüm verir. Denetim izinin üzerinde kumanda izi bulunur. Bantın ana kısmını oluşturan resim izi yaklaşık 15 16 çizgiye karşılıktır. Resim izi bant hareketin den dolayı biraz eğimlidir.

En üstteki iz ses imlerine aittir. Bütün izler norm olup iz genişliklerine bağlı olan tamamen sabit aralıklar vardır. Bütün bu izler bant ü zerinde demir taşıyan "bant izi çözümleyicisi" ile görünür hale getirilebilir.

HIZLAR: Resim kayıt tekniğinde birbirirtden farklı üç çeşit hız vardır.

1. Vk ile gösterilen kafa veya kafa diski hızı 2. Vb ile gösterilen bant iletim hızı 3. Va ile gösterilen kayıt hızı

Vk ile gösterilen kafa diski hızı 40 m/sn veya 15000 devir/dakikadır, Vb ile gösterilen bant iletim hızı ise 38 40 cm/sn dir. Bu duruma gö re Va kayıt hızı kafa ve bant hızlarının vek törel toplamı olur. Kafa ve bant hızları ara sındaki oranın çok büyük olması nedeni ile Va « Vk kabul edilebilir. Va kayıt hızının yük sek olması iyi bir resim çözümlemesi gerekti ren 5 MHz genişliğinde bir resim frekansı bantı nın kayıt edilmesi için gereklidir. Ayrıca bant üzerine kayıt edilen üst sınır,frekansı ile mümkün kafa yarığı genişliği arasında bir prob lem ortaya çıkar. Sınır dalga boyu, 38 m/sn lik bir kafa hızında ve 5 MHz1lik bir sınır frekansında 8 um değerindedir. Kafa yarığı ge nişliğinin yaklaşık değerinin sınır dalga boyu değerinin 0,5 0,7 katı değerde olması istenir. Resim kafalarının da bu nedenle kafa yarığı ge nişlikleri 2 4 ym arasındadır. Resim kafaları nın rezonans eğrileri Şekil 4'deki gibi olur. Kafa rezonansı 7 8 MHz civarındadır.

Kayıt hızı Va daki bağıl değişme

AVa _ 1/100 000 Va 1 000 000 dolayında olmalıdır. Hız değişmeleri resim kayıt tekniğinde frekans değişmeleri şeklinde bir görü

Şekil 2. Kesme darbesi ile birlikte denetim izi kayıt akımına ait bir yarım dalga işareti

\ i \ i \ l\ 1 V/\/ v/ı/

İm A

/ n/\

1 ı l/y

Şekil 3. Kesme darbesi ile birlikte denetim izi

okuma akımına ait dalga şekli

Şekil 4. Kayıt sırasında bir resim kafasının rezonans eğrisi resim kayıt tekniğinde en önemli noktalardan birisi de kayıt makinasının kararlılığıdır.

nüm ortaya koyarlar ki bunlar da alçak veya yük sek frekanslı değişimler şeklinde olur. Alçak fre kanslı değişmeler resimde yatay yavaş kaymalar şeklinde, yüksek frekanslı değişmeler ise yatay hızlı resim titremeleri şeklinde meydana çıkar.

Resim kayıt cihazı gerek kayıt gerekse okuma sırasında işlem gören bir çok birimden meydana gelmiştir. Şekil 5'de görüldüğü gibi kayıt sırasında BAS (birleşik resim imi) yükseltilir ve bundan sonra frekans modülasyonuna tabi tu tulur. Bu frekans modülasyonlu işaret sınırlan dırıldıktan sonra tekrar yükseltilir. Bu işa ret dönen resim kafalarına iletilir ve burdan da bant üzerinde kalıcı bir mıknatıslanmaya ne den olur. Böylece resim imi magnetik banta kay dedilmiş olur.

SINtUftİRFİ

BLOKU

KAY IT KANALLARI «yARLAY ICILARI

Şekil 5. Kayıt yol»(resim imi birimi)blok şeması

Şekil 6'da görüldüğü gibi okuma sırasında mag netik bant üzerinde mevcut olan kalıcı mıkna tıslanma resim kafalarının herbirinde yüksek frekanslı bir gerilim yaratır. Bu gerilimler birçok kez yükseltilir. Herbir resim kafası belirli bir sıra ile resim izlerini tek tek taradığı için dört resim kafasında meydana ge len yüksek frekanslı gerilimlerin bir elektro nik birleştirme devresinde doğru olarak sıraya konması gereklidir. Bundan sonra bir yükseltme ve sınırlama işlemi yapılır. Bu im de demodü latöre gönderilir. Demodüle edilmiş im yüksel tilir ve BAS düzeltici devresine gönderilir. Devrenin çıkışında BA ve BAS olmak üzere iki cins resim imi elde edilir.

Resim imi Birimi

Resim imi birimi modülatör, denodülatör, BAS düzeltici yükselteci (processor), elektronik birleştirme devresi (svitcher), zaman hataları düzeltme devresi (amtec), kayıt ve okuma yük selteçleri ile boş çizgi dengeleyicisinden (dropout compensator) oluşmuştur.

1. Modülatör :

Bu devre resim imini frekans modülasyonuna tabi tutarak frekans modülasyonlu bir resim imi elde edilmesini sağlar. Bu ime "RF RESİM ÎMÎ" denir. Bant üzerine frekans modülasyonlu bu im kayde dilir. İki ayrı salınım üreteci aracılığıyla ü retilen taşıyıcının frekansı alçak frekanslı modülasyon durumunda (alçak bant) 1,8 MHz, yük sek frekanslı modülasyon durumunda (hızlı bant) ise 2,14 MHZ'lik bir maksimum sapma yapar. Al çak frekanslı modülasyon için senkronizasyon darbe seviyesine karşı gelen frekans 5 MHz, karartma değerine karşı gelen frekans 5,54 MHz ve beyaz seviyesine karşı gelen frekans ise 6,8 MHz dir. Yüksek frekanslı modülasyon«için ise bu değerler sırasıyla 7,16 MHz, 7,80 MHz ve 9,80 MHz olarak seçilir.

Modülasyon devresinde ayrıca resim imini gürül tüye karşı karşı korumak amacıyla, imin yüksek frekans bileşenleri alçak frekans bileşenlerine oranla 6 dB kadar güçlendirilir (preemphasis).

2. Demodülatör :

Demodülatör bir it çek sınırlayıcı devre ile esas demodülatör biriminden oluşmuştur. Fre kans modülasyonlu resim imi demodülatöre gönde rilmeden önce bir sınırlayıcı devreden geçiri lir. Bu şekilde gürültüden temizlenmiş olur. Modülatörde daha önce yapılmış olan +6 dB civa rındaki frekansa göre kazanç ayarlaması demo dülatörde tekrar geri alınır. Bu işleme "deemp hasis" adı verilir.

3. Elektronik Birleştirme Devresi : (Switcher)

Elektronik birleştirme devresi okuma durumunda 4 resim kafasından alınan RF resim işaretleri ni doğru olarak birleştirir. Bu şekilde 4 resim kafasının yarattığı işaretler demodülatöre sü rekli bir işaret şeklinde verilmiş olur. Resim kafalarından biri banttan ayrıldığında bu kafa yı izleyen bir sonraki resim kafası bantin üst yüzeyine değer. Okuma sırasında resim kafası, banta değdiği sürece devrededir. Bu tedbir de im gürültü oranının düzeltilmesine yarar.

4. Bas Düzelticisi (Processor) :

BAS düzelticisinin ana görevi S imlerini yenile mektir. Denodülatör devresinden elde edilen BAS imi BAS düzelticisinde düzeltilir. Burada BAS i

RESIM KAFALARI

BOS ÇİZGİ KOMPANSATÖRÜ

KAFA BLOKU

OKUMA 3 , Y ÜKSELTECİ

A*

2 ELEKTRONİK 3 * BİRLEŞTİRME

RF

A , DEVRESİ

SINIR LAY ICI

DEMO BAS B A S

DÜLATÖR

DÜZELTİCİSİ

BA BAS

OKUMA KANALLARI AY ARLAY ICILARI

AMTEC

Şekil 6. Okuma yolu (resim imi birimi) blok şeması

mine ait S imi kesilir ve bunun yerine tekrar ü retilmiş bir S imi konur. Ayrıca BAS düzelticisi BA ve BAS imlerinin genliklerinin değiştirilme lerine de olanak sağlar. BAS düzeltici devresi bir de gürültüyü keser. Zira iyi bir resim elde edilmesi için siyah ve beyaz değer sınırlanma ları, yatay ve düşey karartma zamanları normla ra uygun olmalrdır ve içinde gürültüler bulun mamalıdır.

5. Boş Çizgi Dengeleyicisi : (Dropout Compensator)

Bu devre okuma durumunda magnetik resim kayıtla rından ileri gelen gürültü etkilerini azaltır. Bir boş yatay çizgi RF genliğinin çok kısa sü reli kaybolmasına neden olur. Bu da elde edilen RF iminin o andaki seviye veya geriliminin çok düşük hatta hiç olmamasından ileri gelir. Boş çizgi dengeleyicisi bu parazit tesirlerini bas tırır. Dengeleyici bozuk satıra ait istenmeyen imi 64)is geciktirmek sureti ile bastırır.

6. Zaman Yanılgılarını Düzeltme Devresi: (Amtec)

Demodülatör çıkışından alınan BAS resim iminde + 3 us dolayında zaman yanılgıları bulunur. Sa tırlarda meydana gelen bu faz değişmeleri çeşit li nedenlere dayanır. Kafa diskinin hızı tam ka rarlı olmayabilir. Bundan başka geometrik yanıl gılar olabilir ki bunlar da bant baskısındaki ya da bant kılavuzu ayarlarındakı yanılgılardan i leri gelir. Bir de komşu iki resim kafasının birbirine göre tam 90° yerleştirilmemesinden ile ri gelen dördün yanılgılar vardır. Şekil 7. bu yanılgıları göstermektedir.

Kafa diskini tam ayarlama olanağı mümkün olma dığı için her bir resim kafası kendi mekanik toleransı içinde titreşim yapar. Bu nedenle ser vo sistemi hiçbir zaman kafa diskine ait açısal hızı X 100 doğrulukla denetleyemez. Bu şekilde ortaya çıkan yanılgıları yoketmek için resim kayıt cihazları ek bir birim ile donatılmıştır. Şekil 8. bu ek birimi göstermektedir. Bu biri min eklenmesi ile resim imindeki yatay yavaş kaymalar, yatay hızlı resim titremeleri, geomet rik ve dördün hatalaları bir minimum değere in dirilebilir. Bu şekilde çıkışta resim kararlı lığı yükseltilmiş olur.

u

cd

e

Dördün

kılavuzu kılavuzu yanılgı

yüksek alçak

Bant kılavuzu yanılgıları

Şekil 7. Çeşitli zaman hataları

Bir faz karşılaştırma devresinin yarattığı bir yanılgı gerilimi ile kapasitif diyot ve endük tanslardan meydana gelen değişken bir zaman ge ciktirme devresine kumanda edilir. Elektronik o larak zaman yanılgılarının düzeltilmesinde yatay senkronizasyon darbesinin "ön sahan" adı verilen kısmından 2 u s lik bir darbe elde edilir. .5 u s genişliğinde ikinci bir darbe, adı geçen 2 us lik darbelerle karşılaştırılır. Bu karşılaştırma so nucunda meydana gelen bir yanılgı gerilimi za man geciktirme devresini denetler. Bu şekilde okunan BAS resim imi bir zaman düzeltilmesine tabi tutulmuş olur. Amtec çıkışından alınan BAS imi bas düzeltici devresine iletilir.

Servo Sistem Birimi

Makinanın çalışma yönünden beynini oluşturan ser vo sisteminde iki ana denetim birimi vardır.

1. Kafa motoru servo sistemi (Drum servo) 2. Bant iletim motoru servo sistemi (Capstan servo)

Kafa motoru ile bant iletim motoru arasındaki senkronizasyon okuma durumunda doğru kayıt izi konumlarının belirlenmesini, resim kararlılığı

Faz karşılas

1 İpi

Darbe şekillendirici

SM* darbe üreteci

1ı*.

JL

1 z.u% Su s

Ti Ti Darbe şekillendirici n

"LfSRef

Şekil 8.

Amtec ünitesi Dlok diyagramı

Resim yükselteci

Zaman geciktir me devresi

Resim ' yükselteci

Düzeltilmiş BAS

nı ve kayıt makinesinin sürekli hal konumunun çabuklaştırılmasını sağlar. Her iki servo siste mini hem kayıt hem de okuma durumlarında ayrı ayrı incelemek gerektir.

1 Kayıt Konumu Kafa Motoru Servosu :

250 Hz frekanslı bir takometre imi kafa blokun dan üretilir. Bu imin üretilmesi eski makinalar da foto elektriksel, yeni makinalarda ise elekt romagnetik yolla olur. Kayıt konumunda takomet re imi resim işaretine ait düşey senkronizasyon imiyle karşılaştırılır. Yani takometre imi dü şey senkronizasyon imine kilitlenir. Takomet re ve düşey senkronizasyon imlerinin karşılaş tırılmasından elde edilen bir karşılaştırma ge rilimi kafa motorunu kontrol eder. Ayrıca tako metre iminden elde edilen 250 Hz frekanslı sinüs biçimli denetim izi de bant üzerine kaydedilir. Denetim izi okuma sırasında servo için karşılaş tırma imlerinden birini oluşturur. Kesme darbe leri üreticisi ile elde edilen 25 Hz lik kesme darbeleri de denetim izi ile birlikte bant üze rine kaydedilir. Bu kesme darbeleri okuma duru munda söz konusu olan servo sisteminin ön karşı laştırmasında kullanılır. Ayrıca kayıt konumun da 250 Hz lik takometre imi takometre frekans diskriminatörü ile denetlenir. Çünkü takometre imindeki bir değişme frekans diskriminatöründe bir denetim gerilimi yaratacaktır. Bu denetim gerilimi de kafa motoru servosu kafa motorunu ve dolayısı ile takometre imini denetleyecektir. Sonuçta kafa motoru servosu kafa motorunu hem faz hem de frekans yönünden denetim altında tut muş olur.

2 Kayıt Konumu Bant îletim Motoru Servosu

Kayıt konumunda bant iletim motoru tamamen kafa motoru servo sisteminin denetimi altındadır.

Kafa motoru 50 Hz frekanslı çalışma koşulların da 250 Hz'lik ve 120° faz farklı 3 faz üzerin den beslenir. Bu besleme kafa motorunun yüksek devirli hızını sağlar. Bu hız altında her bir resim kafası bant üzerinde gerekli işlemi ya par.

Bant iletim motor.u 50 Hz frekanslı çalışma ko şullarında 62,5 Hz'lik ve 180° faz farklı 2 faz üzerinden beslenir. Bant iletim motoruna bağlı olan bant iletim motoru baskı diski bant iletim miline doğru bantı bastırır. Bu şekilde bant iletilmiş olur.

Okuma konumunda 2 servo karşılaştırması vardır.

1. Servo sisteminin ön karşılaştırması 2. Servo sisteminin ana karşılaştırması

1. Servo Sisteminin ön Karşılaştırması Bu karşılaştırma hem kafa hem de bant iletim motorları servo sistemleri için sözkonusudur.

Kafa Motoru Servo Sisteminin ön Karşı laştırması

Okumada söz konusu olan bu durum başlangıç ko şullarını sağlar. 250 Hz'lik takometre imi ile stüdyo düşey senkronizasyon imi bir karşılaştır ma devresinde karşılaştırılır. Bu karşılaştırma sonucu elde edilen bir denetim gerilimi ile ka fa motoru denetlenir.

Bant îletim Motoru Servo Sisteminin ön Karşılaştırılması

Kayıt durumunda bant üzerine denetim izi ile beraber kaydedilmiş olan 25 Hz frekanslı kes me darbelerinin referans kesme darbeleri ile mukayese edilmesinden ortaya çıkan denetim ge rilimi bant iletim motoruna kumanda eder.

2. Servo Sisteminin Ana Karşılaştırılması

Bu karşılaştırma da kafa ve bant iletim motorla rı servo sistemleri için söz konusudur.

Kafa Motoru Servo Sisteminin Ana Karşı laştırılması

Bu servo karşılaştırılması normal okuma koşul larını sağlar. Okuma sırasında bant üzerindeki resime ait düşey senkronizasyon imleri ile re ferans düşey senkronizasyon imlerinin karşılaş tırılmasından elde edilen denetim gerilimi ka fa motorunu denetler.

Bant îletim Motoru Servo Sisteminin Ana Karşılaştırması

Kayıt durumunda bant üzerine kayıt edilmiş 250 Hz frekanslı denetim izi imleri ile takometre iminin karşılaştırılmasından elde edilen dene tim gerilimi bant iletim motorunu denetler.

Okuma sırasında da takometre işareti takometre frekans diskriminatörü ile denetlenir.

Şekil 9 ve 10 kayıt ve okuma konumları servo çevrimlerinin prensip şemalarını göstermektedir.

Kurgu Yöntemleri

Resim kayıt tekniğinde 3 çeşit kurgu şekli var dır.

1. Mekanik kurgu 2. Mekanik elektronik kurgv 3. Elektronik kurgu

Mekanik Kurgu

Bu yöntem'de denetim izinin kayıtlı olduğu ban tın kenarı demir kapsıyan bir bant izi çözümle yicisi ile görünebilir duruma getirilir. Bir büyüteç yardımı ile kesme darbelerinin yerleri saptanır ve bunun ardından bant istenilen kurgu yerindeki kesme darbesinin bulunduğu yerden ke silir. İkinci bir bant aynı işleme tabi tutulur. Bu iki bant kesilmiş olan kenarları birbiri ile birleşecek şekilde dış yüzlerinden çok hassas olarak "resim bantı yapıştırıcısı" ile yapıştı rılır.

Mekanik Elektronik Kurgu

Bu kurgu şeklinin yapılabilmesi için "resim ban tı kurgu makinası" gereklidir. Bu kurgu makinası ile bant üzerindeki denetim izleri elektronik o larak görünebilir hale getirilir. Dönen bir kafa yardımı ile denetim izinin bulunduğu bantın alt kenarı taranır. Bant üzerindeki denetim izi de küçük bir osiloskop yardımı ile dalga şekli ola rak görülür. Kurgu makinasında bulunan bir motor sinüs biçimli bir karşılaştırma imi üretir. Kur gu makinası, kesme darbesi, karşılaştırma iminin bir kenarı üzerine çakıştırılacak şekilde ayar lanır. Bu noktada kurgu makinası ile mekanik

250 Hz KAFA SALINIM

ÜRETECİ

YANILGI GERİ LİMİ YÜKSELTECİ

YANILGI GERİLİMİ

KAFA MOTORU FAZ KARŞILAŞ TIRMA DEVRESİ

250 Hz KAFA MOTORU

GÜÇ YÜKSELTECİ

[Kofa motoru TAKOMETRE

YANILGI GERİ: LİMİ

YÜKSELTECİ

FREKANS DİSKRİMİNATÖ RÜ

KESME DARBE LERİ ĞENERATÖRÜ

25 Hz

JLTL

KAFA DİSKİ

TAKOMETRE YÜKSELTECİ

TAKOMETRE Ref imi karşılaştırma

25ÇJHZ 25Hz Denetim izi

Denetim izi kofası

V. Ref AYIRICISI

Bant iletim motoru baskı diski

BANT HAREKET YONU

Şekil 9.

Kayıt konumu servo prensip şeması

Tako metre Yükselteci

JUlfl

250 HZ Frekans bölücü

Alçak geçiren süzgeç

2x62.5

62.5H, Bant iletim motoru güc yükselteci

kesme yapılabilir, tkinci kurgu bantı da aynı işleme tabi tutulduktan sonra mekanik kurguda ki yapıştırma işlemi ile iki bant birleştiri lir.

Elektronik Kurgu

Bu kurgu şeklinde bantı keserek yapılan bir me kanik işlem yoktur. Bu sistemde elektronik me totlarla özgün bir kayıt içine yeni kayıtlar yerleştirilebilir veya iki ayrı kayıt birleşti rilebilir. Bu yöntemde daima 2 kayıt cihazı ge reklidir.

Ses îmi Birimi

Ses imlerinin kaydedilmesi ve okunması için ben zer kayıt ve okuma yükselteçleri vardır. Keza silme ve ön mıknatıslama gerilimlerinin üretil mesi için de silme ve ön mıknatıslama osilatör leri zorunludur. Kayıt sırasında bant üzerine im kaydedilmeden önce üst kenardan alt kenara doğru bir silme işlemi yapılır. Bu nedenle ana silici kafa mekanik olarak resim kafalarından önce gelir.

Mekanik Kumanda ve Denetim Birimleri

Resim kayıt cihazlarında güç ve sarma motorları, bant iletim motoru, bant iletim motoru baskı diski, güç ve sarma motorları gergi kolları ve

bant süresi denetim saati mekanik kumanda ve denetim birimlerini oluştururlar.

Kafa Bloku Soğutma ve Yatak Havası Birimleri

Resim kayıt cihazlarında en önemli birimlerden birisi de havalı kontrol birimleridir. Bu bi rimler, kafa bloku soğutucu hava (cooling air) ve havalı yatak (air bearing) besleme birimle ridir.

Boşluk Birimi

Resim kayıt cihazlarında boşluklu bant kılavuzu için gerekli boşluk sağlayan ve denetleyen bes leme birimidir. Boşluklu bant kılavuzu bantı iç bükey şekle sokar ve ona hem resim kafalarının hem de denetim izi kafasının bant ile doğru te mas etmesini sağlayacak şekilde bir akış verir. Elektromekanik denetimli olan boşluklu bant kı lavuzuna bir boşluk sevkedilir. Sevkedilen bu boşluk bantı kılavuza yapıştıracak şekilde emer ve hızla dönen kafa diskinin altından geçen mag netik bantm kesilip parçalanmasını önler. Be lirli bir diş derinliği olan resim kafaları bu yüzden yalnızca bantın üst yüzüne çok hafif de ğerler. Bu özellik bant baskısı doğru olarak ayarlanmış olduğunda geçerlidir. Resim kafala rının diş derinliği 3 4 mil (70 80 um) civarın dadır.

49 Elektrik Mühendisliği 217

250 Hz Kofa salınım üreteci

Yanılgı gerilimi yükselteci

Yanılgı gerilimi

Kata motoru faz karşılaş tırma devresi

Vünılgı gerilimi yükselteci

Frekans diskriminatörü

Süzme devresi

SiIL

Kota motoru güç yükselteci

TLTL Takometre

250 Hz yükselteci

LJLTL ?25 Hz

Karşılaştırma Vref V Ref

ayırıcısı

5 bant

3X

Kafa 'diski

V Bant ayırıcısı

S bant

S Ayırıcı devresi

K o f a motoru Takometre

250 Hz Takometre

Takometre yükselteci

Denetim izi 1 kotası

Bani iletim motoru diski

/vyjA/250+25Hz ^(

250/25 Hz yükselteci

Bant hareket yönü

2+62,5Hz

Bant iletim motoru 62,5Hz sahram üreteci

Bani iletim motoru güç yükselteci

ISHı

Kesme darbeleri generatörü H ref

Şekil 10.

Okuma konumu servo prensip şeması

Resim kayıt tekniğinde kullanılan 2 çeşit resim kafası sistemi vardır. Bunlardan biri bilyeli yataklı sistem, diğeri ise hava yataklı sistem dir. Bilyeli yataklı sistem ilk resim kayıt ci hazlarında kullanılmakta olup modern cihazlarda hava yataklı sistem tercih edilmektedir.

Resim kayıt cihazlarında en önemli kısımlardan birisi de şüphesiz kafaların bulunduğu öbektir. Kafa öbeği, kafa motoru, 4 resim kafasını taşı yan kafa diski, boşluklu bant kılavuzu, bant baskısının ve boşluklu bant kılavuzunun ayır ay gıtlarını kapsar. Ayrıca kafa blokunda bir de denetim izi kafası vardır.

Kontrol ve Göstergeler

Resim kayıt cihazlarında işletme sırasında gerek li olan bazı kontrol ve göstergeler vardır. Bü tün bu kontrol ve göstergeler bozuk kayıt ve o kutna halinde ortaya çıkan yanılgı nedenlerini ça buk bulmaya yararlar. Bu kontrol ve göstergele rin en önemlileri vakumu, kafa soğutma havasını, kontrol izini, A resim kafasının kayıt akımları nı, ses düzeyini, kayıt izi konumunu, ön mıkna tıslama gerilimini, kafa ve bant iletim servo dizgelerini kontrol eden ve gösterenlerdir. Re

sim, ses ve dalga şekli monitörleri de bu kont rol işleminde kullanılır.

1.7. Renkli Televizyon İmlerinin Kaydedilmesi

Renkli televizyon imlerinin de kayıt edilmesi esas olarak siyah beyaz resimlerin kayıt edil mesi gibi olur. Sadece burada renkli BAS işa retinin kayıt edilmesi ve okunması için gerek li olan birkaç ek birim vardır. Bu ek birimler renkli imle ilgili olan zaman ve faz hatalarını düzelten devrelerdir.

1.8. Yarı Profesyonel ve Portatif Kayıt Cihazları

Son zamanlarda özel amaçlarla kullanılan yarı profesyonel ve portatif resim kayıt cihazları geliştirilmektedir. Yarı profesyonel cihazlar genellikle kapalı devre televizyonlarında kul lanılır. Portatif,sırtta taşınan VTR cihazları da güncel olayların değerlendirilmeleri için çok elverişlidir. Bunların ayrıca çekicileri de vardır. Bir de özellikle naklen yayın araba larında kullanılan yalnız kaydedici VTR cihaz ları vardır.