MÜHENDİSLİK DÜNYASI

fır yayınlarım taşıyan ankara aiana ratyolink dizgesi omer gurcan

ELEKTRİK MÜHENDİSLİĞİ 246 24 7

Bu yazıda TRT tarafından TV ya yınlarını taşımak amacıyla kul lanılacak olan ve Elmadağ, Gü nahkâr, Çallıdağ, Doğudağ, Ka radağ, Yüksekarkaç, Kızlardağ, Sandaldağ, Dedeler, Davududağ istasyonlarına kurulan Ankara Adana 1 + 1 (bir çalışan kanala bir yedek kanal) radyolink diz gesi tanıtılacak.

6 GHz RS(radyo sıklık) bandında çalışan dizge her RS kanalında 1800 konuşma kanalını veya bir yada en çok dört ses programıy la birlikte siyah beyaz yada renkli TV programını iletebi lir. Link için ayrılan bant 16 RS kanalından oluşur. 8 RS

Ömer Gürcan, TRT.

kanalı bir küme oluşturur, ya ni dizgede iki küme bulunur. 6175 MHz sıklığının altındaki küme alışlar için, bu sıklığın üstündeki küme ise verişler için kullanılır. 252 MHz ara ile yerleştirilmiş bir gönder me ve bir alma kanalı bir ka nal çiftini oluşturur.

Alt bant kanallarının taşıyıcı sıklıkları şöyledir:

la 5945, 19793 MHz 2a 5974, 84979 MHz 3a 6004, 50165 MHz 4a 6034, 15351 MHz 5a 6063, 80537 MHz 6a 6093, 45723 MHz 7a 6123, 10909 MHz 8a 6152, 76095 MHz

29.6 MHz

_J 44.5 MHzL

1a 2o 3o 4a 5a 6a 7a 8o

1b 2b 3b 4b 5b 6b 7b 8b

Şekil 1.

Şekil 2.

Ses alt taşıyıcıları

Pilot

tttÎ t

7,020 7,5 B,065 8,590 9,023 MHz

I, ses* resim TB=4S+R birleştirici

S1 S2 S3 S4 birleştirici

Şekil 3.

TUT S3 54 ayırıcı

içinde birleşerek taban bandı oluşturur. Taşınacak bilgi ise 1 TV resim bilgisi ve 4 ses bil gisidir. Ancak 4 ses kanalından bugün yalnız biri TV sesi için kullanılmakta. Öteki üç ses ka nalının ise SB (sıklık bindir meli) radyo vericileri için kullanılması tasarlanmakta. Resim bilgisi 0 5 MHz bandını ses bilgisi ise 30 15 000 Hz bandını kapsar. Ancak ses bil gileri taban banda yerleştiril mek üzere alt taşıyıcılara bin d i r i l i r l e r . Böylece bu alt ta şıyıcılardan 8590 KHz'de TV ses bilgisi taşınır. 7020 KHz, 7500 KHz ve 8065 KHz taşıyıcı larında da radyo ses bilgileri nin taşınması planlanmakta. Ta ban bantta resim ve ses bilgi si dışında 9,023 MHz'te bir pi lot bulunur.

TV taban bant yerleşimi Şekil 2' de verilmiştir.

Dört ses bilgisi ile resim b i l gisi birleştirici olarak tanım layacağımız bir katta b i r l e ş t i r i l i r . Ayırıcı olarak tanımla

Üst bant kanallarının taşıyıcı sıklıkları ise şöyledir:

lb 6197, 23874 MHz 2b 6226, 89060 MHz 3b 6256, 54246 MHz 4b 6286 19432 MHz 5b 6315, 84618 MHz 6b 6345, 49804 MHz 7b 6375, 14990 MHz 8b 6404, 80176 Mhz

Şu anda kurulu dizgede 2 RS ka nalı kullanılmakta. Bu kanal lardan b i r i ana kanal olarak bilgiyi taşımakta diğeri ise yedek olarak çalışmakta ve ana kanalla aynı bilgiyi taşımakta. Dizge bugün i ç i n tek yönlü ça lışmakta, yani TV yayını Anka ra'dan Adana'ya verilmekte, Adana'dan Ankara'ya ise v e r i l e memekte. Dizge tümüyle i ş l e t ^ meye başlandığında i s e 2 + 1 g i diş 1 + 1 dönüş çalışma olanağı olacak. Böylece Ankara'dan Ada na'ya b i r yedekli i k i program gönderilecek buna k a r ş ı l ı k Ada na'dan Ankara'ya bir yedekli b i r program taşınabilecek.

Dizgenin sıklık yerleştirme dü zeni Şekil l'de görülmektedir.

Bu, dizgede taşınacak b i l g i ve denetim imi 10 MHz'lik b i r bant

TB=R+4S

Taban bant bölücü

TSİ _

TB2

O

Şekil 4.

Taban bant seç Cl

Bindiricı

Şekil 5.

Sıklık bindirmeli taban bant

TB1 = R+ 4 S+ P •TB2 s R+ 4S +P

TB1 veya TB2

Sıklık biadrrmeli (70MHz) toban bant

çözümleyici

nan katta ise birbirlerinden ayrılırlar (Şekil 3 ) .

Dört ses ve bir resim bilgisi ni içeren taban bant daha son ra bir girişi iki çıkışı olan bir kata uygulanır. Bu katta taban bant aynı özellikleri taşıyan iki kola ayrılır. Yine bu katta pilot taban banda yer leştirilir (Şekil 4a). tki ka nalda taşınan taban bant alıcı tarafında en iyisi seçilmek üzere (im/gürültü oranına göre) taban bant seçiciye uygulanır (Şekil 4b) . Taban bant bilgisi daha sonra bir bindiriciye ge lir ve burada 70 MHz ara sıklı ğında sıklık bindirmeden geçer (Şekil 5a) . 70 MHz ara sıklı ğındaki sıklık bindirmeli ta ban bant ise çözümleyici katın da çözümlenir (Şekil 5b). 70 MHz'deki bilgi 6 GHz ban dındaki bir sıklığa kaydırıl mak ve güçlendirilmek amacıyla vericiye gelir (Şekil 6a). Alı cı katında ise kanal sıklığın daki im (6 GHz) 70 MHz ara sık lığına indirilir (Şekil 6b). Taşınan bilginin taban bant du

Sıkl.k bindirmeli

~

6 G Mz bandındoki sıktık bindirmeli İm

Şekil 6.

Verici (a)

Alıcı

6 6 Hz bandındaki sıklık bindirmeli im

Sıklık bindirmeli (70 MHl) TB

4S+R birleştir ci

TB Bindirici TOMHz î AF

V»r ci

SI S2 S3 SU

Şekil 7.

1 bindir

1 > ci indir

70 M H z ; A F 70 MHz ; AF

ver ci ver ıci

çözümleyici TB

al et

coz ümley

70+AF

70MHz ; AF

kavşak

atıcı

70MHz t AF

verici

Şekil 8.

Mft

Şekil 9.

Şekil 10.

rumuna geldiği istasyona ana R/L istasyonu, taban banda inilmeyen istasyona ise ara i s tasyon denir.

Yalnız bir kanaldan gönderme yapan bir ana R/L istasyonunun öbek çizimi Şekil 7'de, iki ka naldan gönderme yapan ana R/L istasyonunun öbek çizimi ise Şekil 8'de verilmiştir, tki ka naldan alma yapan ana R/L i s tasyonunun öbek çizimi Şekil 9' da, i k i kanaldan alma gönderme yapan bir ara R/L istasyonunun öbek çizimi ise Şekil 10'da gösterilmiştir.

Dizgede kazancı 42,8 dB olan parabolik antenler kullanılmak t a . Vericide bulunan yükselteç lerin gücü 10 W, alıcının du yarlığı ise 17 dBm i l e 65 dBm arasındadır.

TRT tarafından satın alınan 8 takım link aygıtının FOB be deli 1 774 676 DM, Ankara Ada na arasına kurulan bu dizgenin kurgu ve ayarı 507 600 DM + 720 000 TL'dır. Bu dizgenin kurgu ve ayarlarının kendi tek nik elemanlarımıza yaptırılma yıp, yabancı teknik elemanlara yaptırılmış olması i l g i n ç t i r .

trVnin neni tv vericileri bülent koyunpınar

1. GÎRÎŞ

TRT Kurumu TV yayınlarını daha geniş alana yayabilmek amacıy la yüksek güçlü 12 televizyon vericisi daha aldı. Siemens firmasından satın alınan bu ve riciler CCIR (Uluslararası Rad yo Danışma Kurulu) standartla rından olan G dizgesine göre III.banttan (170 230 MHz) yayın yapacaktır. Standarta göre III.bant 5 12.kanalları kapsa makta ve her kanalda 7 MHz'lik

Bülent Koyunpınar, TRT.

bir sıklık aralığı bulunmakta dır. Çizelge I1de kurulacak olan TV vericilerine ilişkin ayrıntılı bilgi verilmekte. Çizelge I1den görüldüğü gibi güçlerine göre iki ayrı tür ve rici olduğu halde bazı yerler dışında vericiler genellikle aynı özellikleri göstermekte dir.

Vericilerde bindirme işlemi 38,9 MHz'lik değişmez ara sık lıkta yapılmakta ve bu bindir me tekniğinde artık yan bant bastırma işlemi ara sıklık (AS)

katlarında olmaktadır. Ara sık lıktan yayın sıklığına geçiş daha sonraki katlarda gerçek leştirildiğinden AS katında herhangi bir ayarlamaya gerek yoktur. Bindirme AS katlarında düşük düzeyde yapıldığından aşırı bindirme durumunda bile bindirme doğrusallığı bozulma maktadır.

Ses bindirme işleminde de de ğişmez sıklıkta bindirme tek niği uygulanmaktadır. Bu neden le vericinin yayın sıklığı de ğiştirildiğinde, sıklık bin dirmeyi gerçekleştiren sıklık salıngacının ayarını değiştir meye gerek yoktur.

Vericilerin güç yükselteçleri A veya AB sınıfı çalışmakta, yükselteçler arasındaki empe dans uygunluğu eşleme devrele riyle sağlanmaktadır. Çıkış empedansları 50 ohm olan veri ciler empedansı 60 ohm olan

No İstasyon

1 Bursa 2 Diyarbakır 3 Erzurum 4 Eskişehir 5 İzmir 6 Kars 7 Adana 8 Edirne 9 Gaziantep 10 Samsun 11 Trabzon 12 Van

Çizelge 1.

Gücü (kW)

10 10 10 10 10 10

5 5 5 5 5 5

Çalışma Kanalı

6 9 6 7

10 9 6 9 10 7 9 7

R.Taşıyıcı Frekans (MHz)

182.25 203.25 182.25 189.25 210.25 203.25 182.25 203.25 210.25 189.25 203.25 189.25

S.Taşıyıcı Frekans (MHz)

187.75 208.75 187.75 194.75 215.75 208.75 187.75 208.75 215.75 194.75 208.75 194.75

Anten Pol ar.

yatay yatay yatay yatay yatay yatay yatay düşey yatay yatay yatay yatay

Şekil 1. 10/1 kW TV vericisi.

Anten Çıkış Gücü (kW)

100 100 100 100 100 100

30 30 30 30 30 30

Resim ön düzeltici

t

Resim sıklık

6enlik

değiştirici

bindirmek

bilgisi

5W f k + RB

Y ükselteç 2S0 W

f k + RB

Y ükselteç 10 KW

AS 38,9 MHz

Resim / s e s kavse•8'

Uyarıcı ve ses bindirici

f k + 38,S MHz

Ses sıklık değiştirici

10W m

Y ükselteç 1 KW

f|vopoy M yük

ELEKTRİK MÜHENDİSLİĞİ 246 247 328

Resim bilgisi ön düzeltici

Resim+Ses

Sıklık değiştirici

3/0,3W

36,9 MHz

Y ukselteç 150/15W

M/

Ses bilgisi

Uyarıcı ve ses bindirici AF = 38,9 MHz

Y ükseltee 5/0.5KVV

Süzgeç

Şekil 2. 5/0,5 kW TV vericisi

antenlere bir empedans uygula yıcı trafo aracılığıyla bağ lanmışlardır.

2. VERİCİNİN ÇALIŞMA İLKELERİ

A) 10/1 kW verici dizgeleri im yolları (Şekil 1)

1) Resim vericisinde im yolu

Resim vericisinde iki ayrı program girişi vardır. Basmalı düğmelerle bu iki programdan istenilen biri yayına verile bilmektedir. Resim giriş seçim devresinde uyum vuruşlarını iz lemek için bir uç bulunmakta dır. Verici girişine uygulanan resim iminin uyum vuruşlarının genliği küçük olduğunda bu uç aracılığı ile resim sıklık de ğiştiricisine bir denetim imi gönderilir. Böylece güç katla rının aşırı yüklenmesini önle mek amacıyla resim sıklık de ğiştiricisi otomatik olarak denetlenmiş olur.

Resim ön düzeltici devresine gelen resim bilgisi üzerine re sim ön düzeltici tarafından dengeleme, DA (doğru akım) dü zey ayarı, beyaz düzey ayarı işlemleri uygulanır. Güç kat larında 4,8 5 MHz bandında or taya çıkan doğrusal olmayan yükseltme sorununu karşılamak için resim imi üzerine genlik değişimi yine bu devrede uygu lanır.

Resim ön düzelticiden geçen re sim bilgisi resim bindiricisi

ne gelir ve burada 38,9 MHz ile karıştırılarak genlik bindirme li im elde edilir. Bindirici katında AS iminin küme gecikme zamanı ayarları ve kazanç farkı ayarları da yapılır. Genlik bindirmeli resim bilgisinin yan bantlarından biri artık yan bant süzgecinden geçirilerek bastırılır. Vericinin ayarı için bu katta bulunan artık yan bant süzgeci ve küme gecik me devreleri bir bağlaç ile devre dışı edilebilir.

Bindirici çıkışından alınan AS imi resim sıklık değiştiri ci katına gelir. Uyarıcıdan gelen alt taşıyıcı sıklığı (ka nal sıklığı+ 38,9 MHz) ile AS imi bu katta karıştırılır. Ka rıştırıcı çıkışında resim bil gisi yayın sıklığına genlik bindirmeli olarak bindirilmiş ve gücü 5 W olarak yükseltilmiş durumdadır.

Bu katlardan sonra yayın sıklı ğındaki im 250 W yukselteç ka tına, oradan da 10 kW katına uygulanıp antene verilir. Güç yükselteçlerinden antene geçiş kavşak birimi aracılığıyla ger çekleştirilir. Kavşak birimin de resim imi ses imiyle birle şerek antene gider. İstenildi ğinde kavşak üzerindeki bir anahtar yardımıyla yayın sıklı ğındaki im yapay yük üzerine verilebilir.

2) Ses vericisinde im yolu

Verici girişine gelen ses bil gisi uyarıcının ses bölümüne uygulanır. Burada bilgi 33,4

MHz ara sıklık ile bindirilir. Resim bilgisinden farklı ola rak ses bilgisine sıklık bin dirme uygulanır. Resim ara ta şıyıcı sıklığı (38,9 MHz) ile ses ara taşıyıcı sıklığı (33,4 MHz) arasında değişmez olması gereken 5,5 MHz uyarı cıdaki bir denetim devresi yar dımıyla denetlenir. Bindiril miş ses imi daha sonra ses sık lık değiştiricisine uygulanır ve burada bulunan bir karıştı rıcıda karıştırılır.

Böylece ses bilgisi yayın sık lığına bindirilmiş olur. Yayın sıklığındaki ses bir yükael teçte 10 W'a yükseltilir. Son olarak yayın sıklık yukselteç katında 1 kW'a yükseltilerek kavşağa uygulanır.

B) 5/0,5 kW verici dizgelerin de (Şekil 2) im yolları

1) Resim verici im yolu

Resim bilgisinin vericide iz lediği yol ilke olarak 10 kW vericinin aynıdır. Yalnız Şe kil 2'den görüleceği gibi güç değerleri çeşitli katlarda de ğişmektedir. Ses katlarındaki özellikten dolayı kavşak biri minin görevini doğrudan resim bindirici katı yüklenmektedir.

2) Ses verici im yolu

Uyarıcının çalışma ilkesi bu rada da 10 kW vericinin aynı dır. Uyarıcı çıkışı resim bin dirici katına uygulanır ve bu rada resim ile birleştirilir. Daha sonraki katlardan resim ve ses birlikte geçer.

televizyon teknolojisindeki gelişmeler 1370 1S7B çeviren:

öner ölçerel

1. SAYISAL DENETİM Saklanır programlı sayısal b i l gisayarlar yayın sürekliliğini denetleme amacıyla ilk kez 1960'da kullanılmaya başlandı. 0 günden bu yana geçen 16 yıl içinde bilgisayar boyutlarının küçülmesi ve maliyetlerinin düşmesi saklanır programlı de netim dizgelerinin başka amaç lar için de kullanılması sonu cunu doğurdu. Bilgisayar i l e çalışan ve ilk kez 1971'de or taya çıkan görüntü kayıt kurgu lama dizgeleri mıknatıslı şe öner Ölçerel, Eskişehir İTİA, TV Enstitüsü.

"101 years of Television Tech nology", SMPTE Journal, Cilt 85, Temmuz 1976'dan kısaltılarak çevrilmiştir.

rıde kaydedilen programların yapım sonrası kullanımında ge niş bir uygulama alanı buldu. Stüdyo ışıklandırma dizgeleri nin bilgisayarla denetimini sağlayan donanımlar 1970'den beri kullanılmaktadır. 1975'de Japonya'da kameraların ve renk dengesi düzenleyicilerinin ayarlarının tümüyle otomatik olarak yapılmasını sağlamak üzere mikroişlemciler kullanıl maya başlandı. 1976 başlarında bilgisayar bellekleri kullanı larak işletmen'in yapacağı i ş lemleri "öğrenen" ve yerine ge tiren görüntü seçme ve etki (efekt) dizgeleri ve ses dene tim masaları ortaya ç ı k t ı .

Sayısal bilgisayar teknolojisi, çizgiselleri (graphics) elek troniksel olarak oluşturmak amacıyla 1960'ların ortaların dan beri kullanılıyordu. Bilgi sayar teknikleri 1970'lerde, soyut a r t i s t i k etkilerin doğ rudan görüntü biçiminde oluş turulmasında ve çizgi filmle rin üretiminde kullanılacak 81 çüde g e l i ş t i r i l m i ş t i .

2. SAYISAL GÖRÜNTÜ

1970'1erin başlarında yayın ve yapım alanındaki en büyük iler leme, örneksel görüntü imleri nin sayısal biçimde kodlanması oldu. imlerin bu yöntemle kod lanmasıyla, imlerin daha önce uygulanmayan yöntemlerle işlen mesinde sayısal bilgisayar tek nolojisinin kullanılabilmesi sağlandı. Bu temel teknolojide ki ilk gelişmeler, Bell Telep hone Laboratories ve Comsat gi bi kuruluşlarca başarıldı. 1960'ların sonlarında, televiz yon imlerinin cam lifleri yada genişbant mikrodalga dizgeleri üzerinden sayısal olarak gönde rildiği deneyler yapılmıştı. Bunları 19 73'de Comsat'm yS nettiği, bant sıkıştırılmış (band compressed) sayısal gö rüntü imlerinin uydu ile ile timini gerçekleştiren gösteri ler izledi.

Yayıncılıkta ilk sayısal uygu lama, British Independent Broadcasting Authority (IBA) tarafından, ABD'den gelen im leri Avrupa renkli yayın stan dartlarına çeviren sayısal bir dizgenin sağlanmasıyla gerçek leşti, tik kez 1971'de ortaya çıkan ve sonradan her iki yön

de de çeviri yapacak biçimde uyarlanan özgün sayısal stan dart çeviricisi (digital stan dards converter) Londra'da ku rulmuştu ve 1976'ya değin he men her gün uydu yoluyla Atlan tik aşırı haber ve program de ğişiminde kullanılmaktaydı. So nunda bu düzen, Marconi Comtnu nication Systems kuruluşunca D.I.C.E (Digital Intercontinen t a l Conversion Equipment, Kıta lararası Sayısal Çevirici Dona nımı) adı altında piyasaya sü rüldü. Bu aygıt, 1968'de BBC tarafından tanıtılan ve ilk tüm elektronik renkli yayın standart çeviricisi olan örnek sel alan saklamalı aygıtla (analog field store device) ve yine 1968'de Fernseh tarafın dan tanıtılan, özel görüntü ve kamera tüplerinin kullanıldığı optik çevirme dizgesiyle üstün lük yarışına girmiştir.

1974'de BBC, mıknatıslı bant üzerine sayısal kayıtı gerçek l e ş t i r d i . Öte yandan, sayısal laştırılmış (digitized) imler için gereken bant genişliği 1976 kayıt teknolojisinin s ı nırlarını aşmaktadır. Bununla b i r l i k t e , durgun görüntüleri sayısal olarak saklayan bir dizge 1976 yılında gerçekleşti rildi.

Sayısal teknolojinin televiz yona uygulanmasının üç evrede oluştuğu gözlemlenebilir: baş ka yollarla olanaklı olmayan yada elverişli olarak yapıla mayan bir işlevi yerine geti ren özel amaçlı aygıtlar biçi minde, iletimle i l g i l i uygula malarda ve tümüyle sayısal olan yapım dizgelerinde.

Standart çevirilerine ve dur gun görüntüleri saklamaya ek olarak, 1974'de, stüdyo zaman lama dizgesi i l e eşzamanlı olmayan bir giriş iminin üre t i l d i ğ i aygıtlar ortaya ç ı k t ı . Böylece, bütün stüdyonun yada bir bölümünün, uzaktan gelen her ime sırayla kilitlendiği yada uzaktaki kaynağın kapalı devre denetimiyle ana stüdyoya kilitlendiği örneksel eşzaman lı kilitleme dizgelerine olan gereksinme ortadan kalkmış ol du. 1976'da ise piyasada bulu nan eşzamanlayıcılardan bazı l a r ı , görüntü boyutlarının kü çültülme ve büyütülme olanakla rını sağladı.

1976'nın ilk ve en çok ilgi çe ken sayısal görüntü ürünü, sa

yısal zaman t ab anı yanılgı dü z e l t i c i s i (digital time base error corrector) oldu. Bu bi rim, 1960'tan beri kullanılmak ta olan örneksel değişken ge cikme hattı düzelticilerinin (analog variable delay line corrector) yerini alarak yayın uygulamalarında özlü (compact) daha ucuz görüntü kaydedicile rin (videotape recorder) kul lanılmasını sağladı. Bu özel likler, elektronik yöntemlerin televizyon için haber toplama amacıyla uygulanması açısından gerekli olanağı yarattı.

3. HABER TOPLAMA

Ampex'in çapraz taramalı (transverse scan) kayıt düze ninden bir kaç yıl sonra, 1960'da, Toshiba sarmal tara malı (helical scan) kayıt dü zenini ortaya çıkardı. Bu ka y ı t türü, Japonya'da, Avrupa1 da ve ABD'de birçok kuruluş ta rafından eğitim ve endüstri alanlarında kullanıldı. Bu do natım türü için birçok stan dartlar g e l i ş t i r i l d i ve kabul edildi.

Çeşitli yapımcılar, kaydetme ve okuma aygıtları ve kasetli teypler ü r e t t i l e r . Üretim ge liştikçe çok özlü kayıt birim l e r i ortaya ç ı k t ı . Bununla bir likte, kafanın (head) hemen he men boyuna (longitudinal) bir yol izlediği sarmal taramalı dizgeye özgü sorunlardan ötürü, teyp şeritinin hızındaki deği şimler ve bunun sonucu olarak görüntü zaman tabanı yanılgıla r ı , bir yayın dizgesinde hoş görülebilecek sınırların çok ötesindeydi. Bu sorun, sayısal zaman tabanı düzelticisi ile çözüldü. Bu aygıt, zamanlamada ki büyük yanılgıları düzeltmek üzere, okuma (playback) sıra sında im üzerinde işlem yapıl masına ve kabul edilebilir bir kararlılıkla yayınlanıp yeniden kaydedilmesine olanak sağladı. Böylece "elektronik haber alma" yada "elektronik gazetecilik" tekniği doğdu. Başlangıçta spor olaylarının ve özel olay ların iletimi amacıyla geliş tirilen taşınabilir aygıtların haber toplama amacıyla kulla nımı 1971'e dek uzanmaktadır. Bununla birlikte elektronik ay gıtların daha geniş bir uygula ma alanı bulması, sayısal za man tabanı düzelticilerinin ta

nıtılmasından sonra gerçekleş ti.

İlk kez 1974'de ortaya çıkan 2/3 inç'lik Plumbicon tüpünün kullanıldığı elde taşınabilir küçük kameralar hızlı bir ge lişim gösterdi. Bu kameraların çoğu, küçük olmalarına karşın, gelişmiş otomatik denetim dev relerini içermekte ve stüdyo yapımında kullanılan tam bo yutlu kameralarla eşdüzeyde görüntü niteliğinin sağlanma sı yolunda ümit vermektedir. Yük bağlaşımlı aygıt (charge coupled device) düzenlerinde ki duyarlığın geliştirilmesi sağlanabilirse, gelecekte da ha küçük boyutlu kameraların elde edilmesi beklenebilir.

Haber bantlarının h ı z l ı biçim de kurgulanmasına (editing) olan gereksinme sarmal görüntü kayıt aygıtlarıyla kullanıla bilen kurgu denetim dizgeleri nin doğmasına yol açtı. Bu diz geler, yalın aygıtlardan oluşan dizgelerden, sayısal işlem man tığı içeren ve daha karmaşık kurguları kolaylaştırmak ama cıyla bant üzerine kaydedilmiş zaman koduyla çalışan dizgele re değin değişim gösterir. 1973'de kullanılan yalın aygıt l a r ı 1975'e kadar, daha geliş miş olanları izlemiştir.

4. YAPIM

Eğlence programları yapımında görüntü bandının ve filmin ge lecekte alacağı yerler konusu bir soru olarak durmaktadır. Televizyonun bundan sonraki te mel teknolojik yarışmasının bu alanda odaklaşacağı düşünüle bilir.

Filme Kayıt

Görüntü bandı 1956'da ortaya çıktıktan sonra çeşitli yayın uygulamalarında film yerine bandın kullanılması çok hızlı bir süreç içinde gerçekleşti. Bununla birlikte filme kayıt tekniği tümüyle bırakılmadı. Film kaydı da süregeldi ve elektron demetli kaydediciler ve lazer kaydedicileri de içe ren yeni donanımlar ortaya çık tı ve 1970'lerde kullanıldı.

im işleme yolundaki çalışmalar sonucu, ilkin bant üzerinde üretilmiş yapımı filme geçir mede çok iyi sonuçlar elde

edildi. Böylece, bu alanda bantla film arasındaki yarış ma, film kaydını yayın alanı nın dışına kaydırarak, sinema endüstrisinde kullanılan bir öğe durumuna getirdi.

Film ve Bant

Görüntü bandı, yayın alanına uygulandıktan kısa bir süre sonra program yapımında da kullanılmaya başlandı. Tele vizyon gösterilerinin önceden kaydedilmesi, yayının geniş bir kitleye canlı ol ırak ya pılmasından doğacak sakıncala rı önledi ve böylece canlı ya yın süresini azalttı (Şekil 1 ) .

Bant ve film arasındaki yarış manın erken bir tarihte başla mış olmasına karşın, elveriş siz kurgulama tekniğinden ve çeşitli parasal nedenlerden ötürü, bandın, uzun bir süre, televizyon programları yapımın da film kullanımının azalması yönündeki etkisi fazla olmadı. 1976'da ise bant bu alanda üs tünlük sağladı. Özellikle kur gulama amaçları için uygun olan görüntü bandı aygıtlarıyla bağ laştırılan ve kurgulama alanın da ilk kez 1971'de uygulanan bilgisayar teknolojisi, yapım sonrası çalışmalarda geniş bir uygulama alanı buldu.

Banda kaydedilen programların uluslararası dağıtımı, gün geç

tikçe sayısı artan elektronik standart çevirici dizgeler sa yesinde kolaylaşmaktadır.

Tümleşik devre ve kamera tübü teknoİTJisindeki gelişmeler sonucu, geleneksel film kame ralarından daha özlü olarak yapılan kararlı, yüksek nite likli televizyon kameraları kolayca omuzda taşınabilmekte ve görüntü kayıt aygıtlarına en yüksek nitelikte renkli gö rüntü kaydı yapabilmektedir.

5. YAYIN DAĞITIMI

Televizyon yayınlarının dağı tımında çeşitli yöntemler kul lanılmaktadır:

Sinema Salonlarına Yayın

John L. Baird 1932'de açık te levizyon yayınına almaşık ola rak, sinema salonuna yapılan ve parayla seyredilen ilk ka palı devre televizyon yayını uygulamasını sunmuştu. 0 tarih ten beri, çeşitli spor karşı laşmaları ve önemli olaylar, açık televizyon yayını yerine, kapalı devreyle sinema salonla rına verilmekte ve para karşı lığı seyredilebilmektedir.

ücretli Kapalı Devre Yayını önceleri açık televizyon yayı

nına yardımcı olarak kullanılan ortak anten düzenleri, şimdi, abonelere ücret karşılığı kapa lı devreyle ek programlar sun mak amacıyla da kullanılmakta dır. Görüntü bandı teknoloji sindeki gelişmeler ve sayısal zaman tabanı düzelticilerinin ortaya çıkması, ek programların banttan yayınına olanak sağla dı ve banda alınan sinema film lerini kapalı devre yoluyla ücret karşılığı yayınlayan ku ruluşların sayısı oldukça art tı. Buna karşılık, bu yolla yayın dağıtımının her zaman ekonomik olmadığı ve birçok kuruluşun gerekli masrafları karşılayamadığı görüldü. Bunun la birlikte, uzay çağı teknolo jisi, yakın bir geçmişte, kapa lı devre dizgeleri için yeni bir olanak sağladı: uydu yoluy la iletişim.

Uydu Yoluyla İletişim

Uyduyla iletim teknolojisi 1975'de, sinema filmlerinin, spor olaylarının ve diğer olay ların kapalı devreyle dağıtımı alanında uygulandı.

6. ÇEMBERSEL POLARİZASYON

ABC firması 1974'te Şikago'daki verici istasyonunda yaptığı de neylere dayanarak, yayın ileti mi için çembersel polarizasyon kullanılmasının yararlarını göz önüne alınması yolundaki istekleri FCC'ye bildirdi. lle ri sürülen yararlardan biri, alıcılar için kullanılan genel likle düşey dipol antenlerle alınan görüntünün niteliğinde elde edilen gelişmedir. Buna karşılık, ısınan gücün iki ka tına çıkarılması gerekliliği bir sorun olarak durmaktadır.

yıllar

Şekil 1. 1953'te Vidicon film kamerasının ve 1956'da şerite resim kayıt tekniğinin kullanılmaya başlanmasından sonra canlı yayınlar gitgide azalmakta. Yukarda bir ABD televizyon şebeke sinde (CBS) programların film canlı şerit olarak dağılımının yıllara göre değişimi görülüyor.

7. TELEVİZYONLA METİN İLETİMİ

Düşey karartma aralığında (vertical blanking interval), kodlanmış bilgilerin iletimi 1972'de BBC ve 1973'de IBA ta rafından tanıtıldı. Bu uygula mada, izleyici uygun bir kod çözücü yardımıyla, olağan gö rüntüden ayrı olarak bir yazı lı metin görüntüsünü (bir "say fa"yı) de izleyebilmekteydi. Bu yöntem özellikle işitme so runu olan izleyiciler için ya rarlı olmaktadır.

uluslararası yayın birlikleri

ULUSLARARASI UZİLETİŞÎM BİRLİĞİ (ITU)

Birleşmiş Milletler'e bağlı bir kuruluş olan Uluslararası Uzi letişim B i r l i ğ i ' n i n merkezi Ce nevre (İsviçre) dedir. Birleş miş Milletler kuruluşuna üye olan ülkeler bu birliğin de üyesidirler. Birliğe bağlı Uluslararası Frekans Kayıt Ku rulu (IFRB), Uluslararası Tele fon Telgraf Danışma Kurulu (CCITT), Uluslararası Radyo Da nışma Kurulu (CCIR) gibi kurul l a r vardır. Birlik, 1869 y ı l ı n dan b e r i ITU Telecommunication Journal dergisini yayımlamakta dır. Bu aylık dergi İngilizce, Fransızca ve İspanyolca Uç ayrı baskı olarak yayımlanmaktadır.

AVRUPA YAYIN BİRLİĞİ (EBU)

Avrupa' daki kimi yayın kurumla rının üye oldukları bu b i r l i ğ i n de merkezi Cenevre'dedir. Tek nik merkez i s e Brüksel kentin dedir. 1950 yılında kurulan Av rupa Yayın B i r l i ğ i , haber ve program a l ı ş v e r i ş i (Eurovision) yanında k a r ş ı l ı k l ı yardımlaşma

yi amaçlar. Avrupa Yayın B i r l i sinin herbiri ayrı ayrı İngi lizce ve Fransızca yayımlanan aylık iki dergisi vardır. Ce nevre'de yayımlanan dergi prog ramcılık, yönetim, yasal konu l a r ı ; Brüksel'de yayımlanan teknik konuları i ç e r i r . Avrupa Yayın Birliğinin tam üyeleri şu kuruluşlardır (Yönetim kuru lu üyeleri *la gösterilmiştir):

ORTF* (Avusturya), RTB/BRT (Belçika), RTA (Cezayir), DR* (Danimarka), RMC (Fas), ARD*, ZDF (Federal Almanya), YLE* (Finlandiya), TDF* ve FR3 (Fransa), NOS* (Hollanda), BBC* ve UKIBA/ITCA ( İ n g i l t e r e ) , RTE* ( İ r l a n d a ) , TRVE* (İspanya), IBA ( i s r a i l ) , SR (İsveç), SSR* ( İ s v i ç r e ) , RAİ* ( İ t a l y a ) , ROV (İzlanda), CyBC* (Kıbrıs), PRBC (Libya), RL (Lübnan), RTL (Lüksemburg), MBA (Malta), RMC (Monako), NRK (Norveç), ENR ve RTP (Portekiz), RTT (Tu nus), TRT* (Türkiye), JTV (Ür dün), RV (Vatikan), JRT* (Yu goslavya), EÎPT (Yunanistan).

ya*, SSCB*, Sudan, Ukrayna SSC, Vietnam.

ASYA YAYIN BİRLİĞİ (ABU)

Kimi Asya ülkelerinin yayın ku rumlarının üye oldukları b i r l i ğin merkezi Tokyo'dadır. Şu ü l kelerin yayın kurumları birli ğin üyesidir: Afganistan, Avus tralya*, Bangladeş, Çin Halk Cumhuriyeti, Endonezya*, F i j i , Filipinler , Hindistan*, İran*, Japonya*, Kore Cumhuriyeti*, Laos, Malezya*, Mısır, Nepal*, Pakistan, Samoa, Singapur, Sri Lanka, Tayland*, Tonga, Türkiye, Yeni Zelanda (# i l e g ö s t e r i l e n l e r yönetim kurulu üyelerinin bağlı olduğu ülke lerdir). Birlik, aylık olarak "ABU Newsletter" ve i k i ayda bir "ABU Technical Reviev" ( i k i si de İngilizce) dergilerini yayımlamaktadır. Türkiye bu ku ruluşa 9 Ekim 1964'te üye oldu. ABU'nun 7 ' i n c i Genel Kurul top l a n t ı s ı 9 Eylül 1970'te İstan bul'da yapıldı.

l e r i , Cezayir, Fas, F i l i s t i n , Irak, Katar, Kuveyt, Libya, Lübnan, Mısır, Moritanya, Soma l i , Sudan, Suriye, Suudi Ara bistan, Tunus, Umman, Ürdün, Yemen Arap Cum., Yemen Demok ratik Cum.

KARAİPLER YAYIN BİRLİĞİ (CBU)

İ n g i l i z Uluslar topluluğuna üye karaip ülkelerinin yayım kurum larının oluşturdukları bu bir l i ğ i n merkezi Güyan'ın George town kentindedir.

AMERİKALARARASI YAYINCILAR BİRLİĞİ (AIR)

Güney, Orta ve Kuzey Amerika' daki yayın kurumlarının o l u ş turduğu bu örgütün merkezi Uruguay'ın başkenti Montevideo' da, sekreterliği Peru'nun baş kenti Lima'dadır.

Avrupa Yayın B i r l i ğ i n i n 18 i n c i Genel Kurulu 7 Temmuz 1967 de İstanbul'da toplandı. TRT 5 Tem muz 1973'te "Eurovision"a ka t ı l d ı , 1974 Haziran'ında da Avrupa Yayın B i r l i ğ i Yönetim Kurulu üyeliğine s e ç i l d i .

ULUSLARARASI RADYO TELEVİZYON ÖRGÜTÜ (OIRT)

Radyo yayın ve TV y a y ı n c ı l ı ğ ı n kuramsal ve pratik yönleriyle ilgilenmek, haber ve program yardımlaşması i ç i n kurulmuş olan Uluslararası Radyo Tele vizyon Örgütünün merkezi Prag' dadır. İki ayda b i r olmak üze re üç ayrı baskı olarak (İngi lizce/Fransızca; Rusça, Alman ca) yayımlanan "Radio Televi sion" d e r g i s i n i ve aylık OIRT Haberleri'ni yayınlar. Örgütün üyeleri (Yönetim Kurulu üyeleri * la g ö s t e r i l m i ş t i r ) : Arnavut luk, Beyaz Rusya SSC, Bulgaris tan*, Cezayir, Çekoslovakya*, Çin Halk Cumhuriyeti, Demokra t i k Alman Cumhuriyeti*, Eston ya SSC, Finlandiya*, Irak, Ko re DHC, Küba, Lettonya SSC, Litvanya SSC*, Macaristan*, Mali, Mısır, Moğolistan HC*, Moldavya SSC, Polonya*, Roman

AFRİKA ULUSAL RADYO TELEVİZYON KURUMLARI BİRLİĞİ (URTNA)

1962 y ı l ı n d a kurulmuş olan Bir l i ğ i n genel sekreterliği Sene gal ' i n Dakar kentinde, teknik merkezi i s e Mali'nin Bamako kentindedir. Çeşitli kurulları olan birliğin üyeleri şunlardır: Angola, Cape Verde Adaları, Çad, Dahomey, Fas, F i l d i ş i Kıyısı*, Gana, Gine, Gine Bissau, Kame run, Kenya*, Kongo Halk Cum., Libya*, Mali*, Mısır, Moritan ya*, Nijer, Nijerya*, Senegal*, Sierra Leone, Sudan, Tanzanya, Togo*, Tunus*, Yukarı Volta*, Zaire, Zambiya*. B i r l i ğ i n 3 ay l ı k "URTNA Review" dergisi İn g i l i z c e ve Fransızca olarak ya yımlanmakta.

ULUSLARARASI YAYIN ENSTİTÜSÜ ( I B I )

Londra'da 1968 y ı l ı n d a kurulan bu kurum radyo ve televizyon yayıncılığının ve yayınlarının toplumbilimsel, ekonomik, po l i t i k , kültürel v<= hukuksal yönlerini incelemek amacıyla kurulmuştur, "intermedia" adın da bir dergi çıkarmaktadır.

UNESCO

Birleşmiş Milletler Eğitim, Bilim ve Kültür Örgütü (Unesco) nün P a r i s ' t e k i Kamusal B i l g i l e şim Merkezine bağlı "Radyo ve Görsel B i l g i l e ş i m " , "Özgür Ha ber Akımı" ve " İ l e t i ş i m i n Ge l i ş m e s i Bölümü" gibi bölümleri vardır. Özgür Haber Akımı Bölü münün başkanı Hıfzı Topuz'dur.

ARAP DEVLETLERİ YAYIN BİRLİĞİ (ASBU)

1969 y ı l ı n d a kurulan b i r l i ğ i n yönetim merkezi Kahire'de, tek nik merkezi Sudan'ın Hartum kentindedir. Şu 21 Arap ü l k e s i Birliğin üyesidir:

Bahreyn, B i r l e ş i k Arap Emirlik

İNGİLİZ ULUSLAR TOPLULUĞU YAYIN BİRLİĞİ (CBA)

1945'te kurulan B i r l i ğ i İ n g i l i z Uluslar Topluluğu'na üye ülke l e r i n yayın kurumları oluştur maktadır. Merkezi Londra'da olan b i r l i k üç aylık COMBROAD dergisini yayımlamaktadır.

IHİHYR SUHDURÎ SIKLIK Vt IkMH VfRİMRİ

Çeşitli ülkelerin standart sıklık ve zaman veri cilerinin bir dökümünü aşağıda veriyoruz. Türki ye'den alınabilecek vericilere ilişkin olarak, gereksinim duyanların program ayrıntılarını öğre nebilmelerini sağlamak için, bunların bağlı ol dukları kurumların adreslerini de verdik. Tüm za nanlar Greenwich saat ayarı (CMT) olarak veril niştir. Türkiye saatine çevirmek için 2 saat (yazın: 3 saat) ekleyiniz.

DEMOKRATİK ALMAN CUMHURİYETİ 1. Nauen verici istasyonu (DİZ) 4525 KHz, 5 KW.

815 845 dışında 24 saat yayın. A: Amt für standardisierung, Iîesswesen und Waren prüfung, Fachabteilung Elektrizitat, Arbeitsgebiet Zeit und Frequenznormale; 1026 Berlin, Wallstrasse 16 2. Oranienburg zaman vericisi (DGI), 185 KHz, 0,75 KW. 600, 1200, 1800 den önceki 30'ar sa niye. A: Zentralinstitute für Physik der Erde, Abt. Geodâsie und Gravimetrie, 15 Potsdam, Am Telegraphenberg, A 17

FEDERAL ALMAN CUMHURİYETİ 1. Mainflingen vericisi (DCF 77) 77,5 KHz, 50 KW.

Saniye vuruşları, kodlu olarak dakika, saat, gün, ay, yıl bilgisi. A: Physikalisch Technis che Bundesanstalt, 33 Braunschveig, Bundesallee 100 >. Almanya Hidrografi Enstitüsü. 7 ayrı sıklıktan zaman imleri. A: German llydrcgraphic Institute, P.O.B 220, 2 Hamburg 4

1. Ulusal Standart Bürosu Vericileri:

a) Fort Collins, Colorado vericileri (WWV) 5000 KHz, 10 KW; 100 000 KHz, 10 KW; 150 000 KHz, 10 KW. 24 saat sürekli.

b) Kekaha, Hawaii vericileri (WWVH). 2500 KHz, 5 KW; 5000 KHz, 10 KW; 10000 KHz, 10 KW; 15000 KHz, 10 KW. 24 saat sürekli.

c) Fort Collins, Colorado vericileri (WWVB/ WWVL). 60 KHz, 13 KW; 20 KHz, 1,8 KW. Sü rekli olmayan yayınlar.

Bu üç küme vericinin çeşitli zaman ve frekans yayınları vardır. A: Sandra Howe, National Bureau of Standards,Boulder, Colorado, 80302

2. ABD Deniz Kuvvetleri Vericileri:

a) Panama Kanalı Bölgesi Vericisi (WBA). 24 KHz.

b) Exmouth (Avustralya) Vericisi (NWC). 22,3 KHz, 1000 KW.

c) Annapolis Vericisi (NSS) d) San Fransisco Vericisi (NPG) e) Honolulu Vericisi (NPM) f) Guam Vericisi (NPN)

A: US Naval Observatory, Navy D e p t . , Washington, DC, 20390

ARJANTİN

5000 KHz, 2 KW; 10000 KHz, 2 KW; 15000 KHz, 2 KW vericileri. A: Servicio de Hidrografia Naval, Observatorio Naval, Avenido Costanera Sur 2099, Buenos Aires

Lyndhurst Vericisi: 4500, 7500 ve 12000 KHz (10 ar K W ) . A: VNG Broadcasting Branch, Telecom Australia, 172 William St, Melbourne, Vic.3000

EREZİLYA

PPE İstasyonu: 8721 KHz, PPR İstasyonları: 435, 4244, 8634, 13105, 17194, 22603 KHz.

OKA: 50 KHz; 0,2 KW. OMA: 2500 KHz, 1 KW. 0LE5: 3170 KKz, 5 KW (Ker üçü de 24 s a a t s ü r e k l i ) . A: Astronomical I n s t i t u t e , Pudecska 6, 12023 Praha 2, Vinohrady.

ÇÎN HALK CUMHURİYETİ Şanghay (BPV) V e r i c i l e r i : 5000, 10000, 15000 KHz. Şanghay (BPM) V e r i c i l e r i : 5000, 10000 KHz. A: Zi ka wei Observatory, Shanghai

ENDONEZYA Cakarta V e r i c i l e r i : PKI, 8542 KHz. PLC, 11440 KHz.

FRANSA 1. Centre National d'Etudes des Telecommunica t i o n s . V e r i c i : FFH, 2500 KHz, 5 KW. iş günle r i : 800 1625. A: 38 40 Rue General L e c l e r c , 92131 Issy les Moulinaux. 2. Bureau Internationale d'Heure. Vericiler: FTA91; 91,15 KHz, 45 KW (0800, 0900, 0930, 1300, 2000, 2100, 2230). FTH42; 7428 KHz, 6 KW (0900, 2100). FTK 77; 10775 KHz, 6 KW (0800, 2000). FTN 87; 1387 KHz, 6 KW (930, 1300, 2230). A: 61 Avenue de l ' O b s e r v a t o j r e , 75014 Paris.

GÜNEY AFRİKA CUMHURİYETİ O l i f a n t s f o n t e i n V e r i c i l e r i (ZUO) 2500 KHz, 4 KW; 5000 KHz, 4 KW; 100 MHz, 0,05 KW.

HİNDİSTAN Yeni Delhi (ATA) V e r i c i s i : 10000 KHz, 5 KW.

HONG KONG K r a l i y e t Gözlemevi: 338, 5519, 13344 KHz.

İNGİLTERE 1. National Physical Laboratory. Teddington ve ricileri (MSF). 60 KHz, 50 KW; 2500 KHz, 0,5 KW; 5000 KHz, 0,5 KW; 10000 KHz, 0,5 KW. A: Teddington, Middlesex

2. Royal Greenwich Observatory. Hailsham verici si GBR: 16 KHz, 750 KW. Uluslararası zaman imi 0300, 0900, 1500, 2100 saatlerinde. A: Time Dept., Herstmonceux Castle, Hailsham, Sussex

İSVİÇRE Prangis (HBG) v e r i c i s i . 75 KHz, 20 KW. A: Neuc hatel Observatory, 2000 Neuchatel

İTALYA 1. Roma (IAM). 5000 KHz, 1 KW. İş günleri:

0730 0830, 1030 1130. A: I s t i t u t o Superiore delle Poste e delle Telecomraunicazioni, Rome. 2. Torino (IBF). 5000 KHz, 5 KW. îş günleri 45 geceyle saatbaşı a r a l a r ı . A: I s t i t u t o Elet

trotechnio Nazionale, Corso Massimo d'Azeglio 42, 10125 Torino.

Tokyo (JJY) istasyonları. 2500, 5000, 10000, 15000 KHz (hepsi 2 KW ve 24 saat sürekli).

KANADA

CHU i s t a s y o n l a r ı : 3330 KHz, 3 KW; 7335 KHz, 10 KW; 14670 KHz, 3 KW. A: Radio S t a t i o n CHU, National Research Council,0ttawa, Ontario, Canada, K1A 0S1.

MEKSİKA Chapultepec: XDP, 4800 KHz; XDD, 13043 KHz. Tacuboya: XBA, 6976,7 KHz; 1B,953,6 KHz.

PERU Callao: OBC 485/8650/12307 KHz.

Kent

Moskova Moskova Moskova İrkutsk İrkutsk

istasyonun Adı RWM RAT RBU RID RKM

Sıklık (KHz) 10000; 15000 5000 66, 66 5004; 10004 10004; 15004

Novosibirsk RTA

4996; 9996; 14996

10000

RCH

2500; 5000

Yayın Saatleri Sürekli Sürekli Sürekli Sürekli 0000 0110; 1140 2400 Sürekli

1400 2400 0530 0930; 1000 1330 1100 2400

A: Comite d'Etat des Normes, Conseil des Ministeres de l'URSS, Leninski Prospekt, Mbsko

ŞİLİ Valparaiso (CCV) Vericileri: 4298 ve 8558 KHz.

TAİVAN

Taipeh (BSF) V e r i c i l e r i : 5000 ve 15000 KHz (2 KW)

TÜRKİYE istanbul Vericisi (TAO3): 7615 KHz. tş günleri 0835 0845, 1135 1345. Saniye vuruşları her daki kanın 59 uncu saniye vuruşu yokedilmiş ve 60 inci saniye vuruşu u z a t ı l m ı ş t ı r . Her ç i f t dakika ba şından önce Türkçe olarak açıklama. A: Kandilli Gözlemevi, İstanbul.

Caracas (YVTO) Vericisi. 100 KHz, 1 KW, sürekli.

YENİ ZELANDA Lower Hutt Vericisi (ZLFS): 2500 KHz, 0,3 KW.

mıvinoH Dimimi

DİZGE

Çizgi sayısı

Kanal genişli 5i MHz

Resim bant genişliği MHz

Resim/ses uzaklığı* MHz

Artık yan bant MHz

Resim bindirimi

Ses bindirimi

A

3,5

B

C

D

E

+11,15

2,00 +

F

H

5,5

+6

K

K'

L

1,25 +

M

4.2

N

4,2

Şebeke s ı k l ı ğ ı : M dizgesi: 60 Hz; öteki dizgeler: 50 Hz. Saniyede resim sayısı: M dizgesi: 30; öteki dizgeler: 25. Çizgi s ı k l ı ğ ı : A dizgesi 10,125 KHz; E ve F dizgeleri 20,475 KHz;

M dizgesi 15,75 KHz; öteki dizgeler 15,625 KHz. * Ses t a ş ı y ı c ı s ı n ı n resim taşıyıcısına göre konumu. ** G = Genlik bindirimi (AM) , S = Sıklık bindirimi (FM) .

Uluslararası Radyo Danışma Kurulu (CCIR) 308 1/2 sayılı raporun da belirlenen, 10'uncu (Cenevre 1963) ve ll'inci (Yeni Delhi 1970) Genel Kurullarda kabul edilen standart TV dizgeleri.

TÜRKİYE'DE KULLANILAN B VE G DİZGELERİNDE BANTLAR VE KANALLAR

Taşıyıcı Sıklığı, MHz

Bant Kanal

Resim Ses

48,25 53,75 55,25 60,75 62,25 67,75

nr

175,25 182,25 189,25 196,25 203,25 210,25 217,25 224,25

180,75 187,75 194,75 201,75 208,75 215,75 222,75 229,75

Çok Yüksek Sıklıklar (VHF) [B Dizgesi]

Resim t a ş ı y ı c ı Kanal s ı k l ı ğ ı , MHz

Kanal

Resim t a ş ı y ı c ı s ı k l ı ğ ı , MHz

471,25

479,25

487,25

495,25

503,25

511,25

519,25

527,25

535,25

543,25

551,25

559,25

567,25

575,25

583,25

591,25

599,25

607,25

615,25

623,25

631,25

639,25

647,25

655,25

663,25

671,25

679,25

687,25

695,25

703,25

711,25

719,25

727,25

735,25

743,25

751,25

759,25

767,25

775,25

783,25

791,25

799,25

807,25

815,25

823,25

831,25

839,25

847,25

855,25

s e s taşıyıcı s ı k l ı ğ ı = resim t a ş ı y ı c ı s i k l i ğı + 5,5 MHz.

Ultra Yüksek Sıklıklar (UHF) [G Dizgesi]

33 7

çeşitli ülkelerde radyo televizyon alıcı saplan ve televizyon dizgeleri

Nüfus {bin olarak)

Afganistan

18 290

Almanya (Demokratik) 17 253

Almanya (Federal)

62 105

214 600

Angola

5 800

Arjantin

23 950

Arnavutluk

2 350

13 486

Avusturya

9 605

Bangladeş

75 000

Belçika

9 800

Birmanya

29 566

Bol i vya

5 330

Brezilya

107 145

Bulgaristan

8 650

Burundi

3 900

Cezayir

Cad

3 500

14 802

Cin Halk Cum.

801 000

Dahomey

2 910

Danimarka

5 054

Dominik

4 425

Ekvator

6 725

El Salvador

3 887

Endonezya

124 920

Etyopya

26 000

Fas

16 310

Fildişi Kıyısı Filipinler :inlandiya rransa

4 645 40 225

4 692 52 350

Gana

9 100

Gine

4 210

Guatemala

5 600

Güney A f r i k a Cum.

24 800

Haiti

5 200

Hindistan

574 225

Hollanda

13 599

•londuras

2 780

Hong Kong

4 329

Irak

10 411

İngiltere

56 000

tran

32 005

İrlanda

3 030

İspanya

34 860

İsrail

3 228

İsveç

8 196

İsviçre

6 440

İtalya

55 275

Jamaika

109 000

<amerur

6 170

Canarya Adaları

1 170

(anada

22 659

(emer (Kamboçya)

7 630

Cenya

12 500

(olombiya

23 212

Congo Halk Cum.

1 001

Kore Cum.

33 300

Kore Dem.Halk Cum. 15 090

Kostarika

1 890

Küba

8 850

Radyo Alıcısı (bin olarak)

118 6 000 19 400 402 000

116 7 000

190 12 300 2 575

500 4 000

600 450 7 000 2 000 100 800

75 3 901

85 1 800

200 350 1 000 5 300 200 1 600 250 5 000 1 900 3 578 1 100 100 300 2 500 100 14 000 3 500 175 3 000 1 300 40 000 8 000 860 8 000 450 230 2 015 13 000 600 26 000 1 000 200 21 000 110

200 3 000

80 3 100

145 2 000

5 000 17 400 113 000

4 000 5

4 000 1 849

2 238 —

45 8 800 1 500 _

3 360 500

— 1 527

155 124 120 301

2 230 110 584 1 250 13 017

25 —

100 250

75 4 000

50 700 260 22 900 1 000 561 6 800 450 2 889 1 688 11 000 90 25 960

5 8 000

38 900

3 1 400

115 600

B625 SECAM B,G 625 PAL M525 NTSC

N625 B625 N625 PAL B,G 625 PAL B625 C,H 625 PAL

N625 M525 PAL D625 SECAH

__ D625 SECAM 625

— B625 PAL M525 M525 NTSC M525 B625 B625 B625 K'625 M525 NTSC B,G 625 PAL E819, L625 SECAM B625

— M525 I625 PAL

B625 B,G 625 PAL M525 B625 PAL B625 ' A405, I625 PAL B625 A405, I625 PAL B,G 625 B625 B,G 625 PAL B,G 625 PAL B,G 625 PAL 625 M525 NTSC

B625 M525 NTSC M525 B625 M525 D625 M525

M525 NTSC

Nüfus (bin olarak)

Laos

3 100

Lesoto

1 500

Liberya

1 660

Libya

2 259

Lübnan

3 150

Macaristan

10 500

Malagasi

7 660

Malavi

4 800

Malezya

9 475

Mali

5 376

Meksika

54 500

Mısır

35 625

Moğolistan Halk Cum. 1 360

Moritanya

1 260

Mozambik

8 500

Nepal

12 022

Nijer

4 100

Nijerya

80 000

Nikaragua

2 086

Norveç

4 000

Orta Afrika Cum.

Pakistan

66 755

Panama

1 570

Papua Yen1 G1ne

2 610

Paraguay

2 675

Peru

14 925

Polonya

34 000

Portekiz

8 900

Portoriko

2 794

Rodezya

5 690

Romanya

21 142

Rvanda

3 980

Senegal

4 231

Sierra Leone

2 861

Singapur

2 250

Somali

3 102

250 000

Sri Lanka

13 250

Sudan

16 900

Suriye

7 455

Suudi Arabistan

8 100

Sili

10 230

Taivan

Tayland

42 000

Tanzanya

14 010

Togo

2 120

Trinidad Tobago

1 200

Tunus

5 510

Türkiye

40 000

Uganda

10 800

Uruguay

2 991

Ürdün

2 525

11 521

Vietnam

47 400

Yemen Arap Cum.

6 500

Yemen Dem.Halk Cum. 1 600

Yeni Zelanda

3 087

Yugoslavya

21 130

Yukarı Volta

5 735

Yunanistan

8 760

Zaire

23 560

Zambia

4 640

Radyo

Alıcısı (bin olarak

125 11

150 100 1 500 2 542 600 200 42 80 16 900 5 250 120 80 176 75 100 5 000 130 1 248 70 1 100 260 100 180 2 000 6 000 1 500 1 760 800 3 300 65 300 70 300 60 100 000 500 120 350 300 1 600 1 459 3 000 250 50 240 400 4 015 250 1 500 200 2 000 2 050 90 100 2 700 3 700

100 3 000

100 100

__ 10 5

350 2 352

5 000 610 3

0,5 100

63 1 060 __

147 180 —

52 420 6 100 625 630

80 2 500

. 2 6

230 _ 45 000

63 140 125 500 900 500 —

„

B625 B625 B625 SECAM D625 SECAM D625

__ M525 NTSC B625 D625

__ __

.

B625 B625 11525 B625 PAL

__ B625 M525 NTSC

— H525 M525 D625 SECAM B,G 625 M525 NTSC B625 D625

_ B625 B625 B625

D625 SECAM __

B625 B625 B625, M525 M525 M525 IITSC B625 PAL

—

90 780

70 350

100 1 100

M525

B625 B625 B625 N625

B625 PAL M525 NTSC

31 800 2 600

0.6 1 100

7 22

B625 B625 PAL B625 PAL

D625 B625 B625 B625

a. Nüfusu 1 milyondan yukarda tüm ülkeler çizelgede gösterilmiştir. b. Verilen sayılar 1976 durumunu göstermektedir. c . " — " , "yok" anlamına k u l l a n ı l m ı ş t ı r . d. Bilgi edinilemeyen yerler boş b ı r a k ı l m ı ş t ı r . e. TV dizgesi yanında PAL, SECAM, NTSC ekleri olan ülkelerde renkli yayın var, ötekilerde yoktur. f. Bu çizelge, "Broadcasting, Yearbook 1976" ve "World Radio TV Handbook 1976"daki bilgilerden yararlanılarak düzenlenmiştir.

33g

radyo televizyon YAYINLAR

PRATİK ELEKTRONİK YARIİLETKENLER DÜNYASI

Turhan Özkan PK 129, Karadeniz Ereği i s i , 1977

368 sayfa', 75 TL

Kitap elektronik daltnda genel bilgi edinmek isteyenlere yarar lı olmak amacıyla yazılmış, bu nedenle konular uygulamalı yönden ve örneklerle işlenmiş, yer yer kuramsal inceleme yapmak isteyenler için gerekli temel bilgiler verilmiş. Yarıiletken ler (diyotlar, tranzistorlar, zener ve tünel diyotları, varak tor, tiristor, fotodiyot, tek eklemli (unijunction) transis tor, triyak, diyak, PNPN tranzis tor ve başkaları) atomun yapı sından başlanarak herkesin an layacağı biçimde açıklanmış. Çeşitli türlerin özellikleri, kullanıldığı yerler anlatıl mış. Tranzistorların özeğri leri, eşdeğer devreleri, yüksel teç ve salınım üreteci olarak kullanılışları üzerinde durul muş. Tranzistorların sınanması ve devreye lehimlenmeleri üze rinde uygulamalı bilgiler veril miş . Kitabın sonunda aranan konunun bulunmasını kolaylaş tıran bir de dizin var. Tümleşik devreler ve laser ışınlarına da kısaca yer verilmiş. Teknik alanda egemen olan terim kar gaşasının bu kitaba da yansı dığı gözlemleniyor; "Dizayn", "lojik", "izolman'V'beys", "pas til" türünden terimlere rastla nıyor. Ama anlatım temiz ve düzgün.

TELEVİZYON

K.Kicks (çev. Alp önol) Remzi Kitabevi, i s t a n b u l , 1977 64 sayfa, 30 TL

Televizyon tekniğinin temelle rini bir ortaokul lise öğren cisinin anlayabileceği düzeyde, bol resim ve şekil yardımıyla a çıklayan bir kitapçık. Televizyo nun tarihi, kameralar, ışıktan elektrik işaretlerine çevirme yöntemleri, tarama, ses ve mik rofonlar, videoteypler, filme kaydetme, program yapımı, yayın ağları, vericiler, antenler, alıcılar, ışın saptırma sistem leri, resim senkronizasyonu, renk kuramı, renkli televizyon, kapalı devre televizyonu gibi konular kısa kısa ele alınmış.

Dördüncü bölümde ayrıntıları in celenen devrelerin yardımıyla, beşinci bölümde lâmbalı bir te levizyon alıcısının altıncı bö lümde ise tranzistorlu bir tele vizyon alıcısının çözümlemesi yapılmış, çeşitli devrelerin birbirleriyle olan bağlantıları na dikkat çekilmiş ve alıcı için deki işlevlerinin açıklık kazan masına çalışılmış.

Ülkemizde büyük bir boşluğu dolduran bu kitap hiç kuşkusuz çok yararlı. Ancak yazardan "intercarrier" "split sound" vb. gibi İngilizce sözcükleri kullanmayıp bunlara Türkçe kar şılıklar önermesini beklerdik.

TELEVİZYON ELK1TABI

Adnan Ataman, Haluk Boran İstanbul, 1971 79 sayfa, 10 TL

Televizyon a l ı c ı s ı , alıcı ayar l a r ı , antenler, anten yükselteç leri,ortak anten döşemi, televiz yonda kullanılan kanallar vb. gi bi konularda bilgiler veren yalın bir kitap.

WORLD RADIO TV HANDBOOK

Billboard Publications, 7 Carnaby Street, Londra W1V1PG Türkiye temsilcisi: Başar International, P.K. 34, Beyoğlu, İstanbul. 468+88 sayfa,

TELEVİZYON TEKNİĞİ

Ergür Tütüncüoğlu İnkılap ve Aka Kitabevleri Koli. Şti Ankara Cad. 95 İstanbul 3. Baskı 1977 376 Sayfa, 150 TL

Kitap televizyon devreleri üzerinde çalışan, ayar ve tamir yapan teknik elemanlara ve ama törlere yararlı olmak için ya zılmış .

Kitabın birinci bölümünde resmin alektriksel işarete nasıl çevril diği incelenmiş. ikinci bölümün de ise elektriksel işaretin res me çevrilişi ele alınmış. Üçün cü bölüm, resim ve ses işaretle rinin elektromagnetik dalgalar la iletimine ayrılmış. Bu bölüm de televizyon vericileri ve alı cılar, öbek çizimler üzerinde incelenmiş ve çalışmaları çeşit li kısımlarındaki dalga şekille ri çizilerek açıklanmış.

TELEVİZYON ALICI ANTENLERİ ANTEN KUVVETLENDİRİCİLERİ VE ORTAK ANTEN TESİSLERİ

Ergür Tütüncüoğlu İnkılap ve Aka Kitabevleri Ankara Cad. 95, İstanbul Genişletilmiş 2. Baskı 1975 160 Sayfa, 50TL.

Yedi bölüme ayrılmış bu ki tapta Televizyon yayın bant larındaki elektromagnetik dal gaların yayılımı gözden geçi rildikten sonra çeşitli tele vizyon alıcı antenlerinin özellikleri incelenerek, bunla rın yapımı için gerekli bilgi, çizelge ve eğriler verilmekte. Bundan sonra, anten ile alıcı arasındaki bağlantının nasıl yapılacağı ve anten üzerinden gelebilecek bozucu tesirler anlatılmakta. Kitabın 6. Bölü mü anten düzenlerinin kurul masına 7. Bölümü ise ortak an ten tesislerine ayrılmış.

Gerek amatör gerekse profesyonel olarak konuyla ilgilenenler için oldukça yararlı bir kitap.

30 yıldan beri her yıl yeniden, yayınlanan bu kitap dünya rad yo ve televizyon vericilerini izlemek ve incelemek isteyenler için çok yararlı. Kitapta dünyanıı tüm ülkeleri tek tek ele alını yor ve o ülkedeki radyoyayın ye televizyon vericileri hakkında şu bilgiler veriliyor: İstasyon ların bağlı bulunduğu kuruluş, yetkililerin isimleri, verici istasyonları, yerleri, güçleri, sıklıkları (frekansları), yayın saatleri, işaret müzikleri (nota), şebeke yayını yapıyorlar sa şebekeleri; kısa dalga istas yonlarının yayın dili, gücü,sikli ğı; yayın saatleri, yayınladık ları program dergileri, dinleme raporlarına cevap verip verme diği; kullanılan televizyon diz gesi, televizyon vericilerinin yeri, gücü, kanalı, yayın saat leri; radyo ve TV ruhsat ücret leri. Kitapta bunların yanı sıra dünyadaki tüm radyoyayın veri cilerinin sıklıklarına göre sıralanmış dizelgeleri, çeşitli konularda makaleler (bunların a rasında "en ünlü 20 kısa dalga alıcısının tanıtılması"; "dünyadaki gizli radyoyayın is tasyonları" gibi yazılar var) ve başka bilgiler yer alıyor. Kitap İngilizce; fakat Fransız ca, İspanyolca, Almanca ve İtal yanca bilenlerin kitaptan yarar lanabilmeleri için gerekli açık lamalar eklenmiş.

İKonsüstu çolifrU

HAREKETLİ RADYO İÇİN 900 MHz'de YAYILMA İNCELEMELERİ

"EĞİM SINIRLAYICI DÖNGÜNÜN [ K İ L İ SAYISAL FREKANS 10DÜLASY0N (FSK) İŞARETLERİNİN ÜZÜLMESİNDE KULLANILIŞI"

1ELEK YÜCEL, Y.L.Tezi

İlk olarak örneksel frekans lodülasyonlu alıcılarda kulla ıılan bir yöntem; bu tezde, frekans modülasyonlu sayısal .mlerin bir genlik sınırlayıcı limiter) ve bir frekans ayı rıcı (disctiminator) ile çözül ıesi sırasındaki yanılgı oranl ım düşürülmesi amacıyla kulla ıılmıştır. Bu yöntemde, frekans lyırıcı çıkışındaki klikler, jözümlenmiş imin eğim bilgisi ıI kullanarak tanınmakta ve >astırılabilmektedir.

'öntemin gerçekleştirilmesinde aıllanılan aracın devresinin ;ok yalın olması ve frekans lyırıcıya doğrudan doğruya bağ anabilme kolaylığı, ikili sa rısal frekans modülasyon imle rinin (FSK), genlik sınırlayı :ı frekans ayırıcı ile çözüldü ;ü uygulama alanlarında ve izellikle yüksek f? değerleri .çin oldukça umut vericidir.

ieneysel sonuçlar, 6 0,6 dan :üçük ve 1,6 dan büyük olduğu ;aman, alışılagelmiş genlik sı ıırlayıcı ve frekans ayırıcı ılıcısının çıkışındaki yanılgı ıraninın düşürülebildigini östermektedir.

Tez yöneticisi: Y.Prof.Dr. Nazif Tepedelenlioçlu, ODTÜ Elek.Müh.Bölümü, Ocak 1976, 51 sayfa)

LEKTRİK MÜHENDİSLİĞİ 246 247

FM DİZGELERİNDE EŞÎK ETKİSİNE KARSI YENİ BİR YÖNTEM (BİR BİLGİSAYAR BENZETİMİ)

HAYRETTİN KÖYMEN, Y.L.Tezi

Bu tezde, Fil dizgelerinde eşik etkisini azaltma özelliğine sa hip Eğim Sınırlayıcı Döngü (Slew Rate Limiting Loop), sa yısal bilgisayarda incelenmiş tir. Eğim Sınırlayıcı Döngü, alışılagelmiş FM çözücülerinde, genlik sınırlayıcı ayırıcı çı kışında oluşan klikleri bastı rarak eşik etkisini azaltmak tadır.

Bu tezin amacı, [l] 'de elde edilen deneysel sonuçları ku ramsal olarak sağlamaktır. Dön günün incelenmesinde herhangi bir matematiksel yaklaşım kul lanılamadığından, dizge sayısal bilgisayarda benzetim yolu ile çözümlenmiştir.

Çoğunlukla, kliklerin eğimi, modülasyon iminin ve gauss da ğılımlı gürültünün eğiminden çok daha yüksek olması özel liği, döngünün klikleri tanıma sını sağlamaktadır.

Dizgenin en büyük avantajı, alışılagelmiş FM çözücülerinde hiçbir köklü değişikliğe yol açmadan kullanılabilmesidir.

İm gürültü güç oranı (SNR) yö nünden incelendiğinde, dizge nin, çalışmasını kötü yönde et kileyen yeni gürültü terimleri ürettiği görülmüştür. Ancak bu, dizge parametrelerinin uygun olarak seçilmesi ile giderile bilmektedir.

(Tez yöneticisi: Y.Prof.Dr. Nazif Tepedelenlioçlu, ODTÜ Elek.Müh.Bölümü, Ocak 1976, 59 sayfa)

VELİ ÇIĞIRGAN, Y.L.Tezi

Hareketli haberleşme sistemle rinde enerji yoğunluğu alışı ile ilgili olarak yayılma de neyleri yapmak için, 915 MHz'de çalışan bir verici yapılmıştır.

Verici kristal kontrollü bir osilatör ve bir dizi frekans çarpıcılarından oluşturulmuş tur.

Hareket edebilen bir masa üs tüne konan bir ölçü alıcısı ha reketli öğe olarak kullanılmış tır.

Elektromanyetik enerjinin ya yılma türü çoğunlukla yansıma ve saçınım olarak belirlenmiş tir.

Deneylerde, elektrik ve manye tik alanlar, sırası ile elek trik ve manyetik ölçü antenle ri kullanarak ayrı ayrı ölçül müştür. Bu deneyler, elektrik mühendisliği binasının üst la boratuvar katında, alıcı düzene ği çeşitli konumlara götürüle rek yapılmıştır.

Deney sonuçları, ölçüm bölge sinde, değişik maksimum ve mi nimumlar arasında 20 dB kadar fark olan karışık bir duran dalga biçiminin oluştuğunu gös termiştir. Elektrik ve manyetik alanların maksimum ve minimum larının konumları oldukça ara lıklıdır. Buna göre, hareketli öğe tarafından hareket süre since alınan işaretin aşırı de recede bayılması ile savaşmak için, bir noktadaki hem elek trik, hem manyetik enerjileri kullanan enerji alımı yöntemi en fani t veren diversite alış metodu olarak görülmektedir.

(Tez yöneticisi: Asos.Prof.Dr. Hakkı Ş.Oranç, ODTÜ Elek.Müh. Bölümü, Temmuz 1975, 56 sayfa)