Cinsiyete Dayalı İş Bölümü Üzerine Notlar

CİNSİYETE DAYALI İŞBÖLÜMÜ ÜZERİNE NOTLAR kavramsal ve tarihsel ipuçları*

Melda Yaman

Günümüz ataerkil kapita- ayrılmıştır? Bu sorulara yanıt karakteristikleri ile ataerkil

list toplumunda cinsiyete da- ararken, kritik üç noktayı göz eşitsizliklerin karşılıklı ilişki-

yalı işbölümü teknik, yansız bir önünde bulundurmak gerekir. si –dayanışması ve çatışmaolgu değildir, erkeklerin top- Öncelikle, kadınların ve erkek- sı- incelenmelidir. Üçüncüsü,

lumsal, politik ve iktisadi gücü lerin tüm emek etkinliklerinin, farklı toplumlarda kadınlarla

ellerinde tutmasıyla bağlantı- yalnızca, toplumsal üretimin erkeklerin görevlerinin ayrışlıdır. Erkeklerin gelir getiren, bütüncül bir çözümlemesiyle masının, erkek egemenliğine

karar alma mekanizmalarında anlaşılabileceği söylenebilir. ve kadınların tabiyetine etkisi

yer almalarını sağlayan, onla- İnsanlık tarihi boyunca top- araştırılmalıdır.

ra toplumsal statü ve prestij kazandıran işleri üstlenmesi açık ki ataerkil sistemin erkeklere sağladığı ayrıcalıklardandır. Ayrıca böylesi görevleri üstlenerek erkekler, kadınlar üzerindeki cinsel, toplumsal, iktisadi ve politik tahakkümü sürdürebilirler; bir başka deyişle cinsiyete dayalı işbölümü erkek egemenliğini koşullar, bu bakımdan cinsiyetçidir.

lumsal ihtiyaçlar içiçe geçmiş iki koşut emek süreciyle karşılana gelmiştir. Bir yanda ihtiyaç nesneleri ile bu nesnelerin üretilmesinde kullanılan aletlerin üretildiği süreç, öbür yanda çocuğun yetiştirildiği ve bakım ihtiyaçlarının karşılandığı emek süreci. Toplumsal üretimin çözümlenmesi, bu iki emek sürecinin özgül ve içiçe geçmiş yanlarını ele almayı gerektirir. İkincisi,

Toplumsal üretimin ikili karakterinden hareketle yapılacak bir çözümleme tarihsel maddeci bir yaklaşımın zorunlu koşuludur. Marx ile Engels 1845-46 yılları arasında birlikte yazdıkları Alman İdeolojisi’nde, Engels ise 1884 yılında yayımlanan Ailenin, Özel Mülkiyetin ve Devletin Kökeni’nde böylesi bir yön-

Peki bu süreç kapitalizm özgül üretim tarzı kadınlarla temden hareket etmiştir. Enöncesi toplumlarda nasıl iş- erkeklerin emek etkinliğini şe- gels yapıtında maddi yaşamın

lemiştir? Antik Yunan’da ya killendiren koşulları hazırlar. üretiminin ikili özelliğine -bir

da feodal Avrupa’da kadınlarla Bu nedenle, her bir toplumsal yandan, yaşam araçlarının ve

erkeklerin görevleri ne şekilde formasyonda üretim tarzının bunların gerektirdiği aletlerin

* Bu yazı Feminist Politika Dergisi’nin 2012 tarihli 16. Sayısı’nda yayımlanmıştır. EMO Kadın Bülteni

üretimi, öbür yandan bizzat emek etkinliklerinin kadınların da nitelik farklılaşması söz koinsanların üretimi, türün üre- doğasından kaynaklanmama- nusu değildir. Örneğin, kapimesi - dikkat çekmişti.

sıdır. Kadınlar insan neslinin talist toplumda çocuk bakımı

Ancak Marx, kapitalist üre- üremesinde biyolojik özellik- gibi toplumun yeniden üretitim ilişkilerini incelediği muaz- lerinden ötürü gebelik, doğum miyle ilintili işler hane içinde

zam yapıtı Kapital’de bu yön- ve emzirmeyi üstlenirler. An- kadınlarca yürütülürken, ertemi unutmuş görünmektedir. cak, bunun ötesinde bakım hiz- kekler, genelde, ihtiyaç nesne-

Marx genelleşmiş meta üreti- meti vermelerini gerektirecek lerini üretmek üzere hane dımi olan kaşında ücretli

pitalist üreişçi olarak

timi inceleç a l ı ş ı r l a r.

miş, ancak,

Ücretli emek

kapitalist

kapitaliztoplumda

me özgü bir

ne emek

emek biçigücünün

midir ve aryeniden

tı-değer söüretimi ne

mürüsünün

de neslin

k o ş u l u d u r.

üremesi

Erkeklerin

bağlamınücretli çada kadınlıştığı işlikların hane içindeki

lerde üretim sermayenin

kullanım

işleyişine

değerleri

tabî meta

üretimine değinmiştir. Oysa

ü r e t i m i d i r.

Kapital’in taslağı, 1857-58 biyolojik bir neden bulunma- Hane içinde kadınların bakım

elyazmaları Grundrisse bakın maktadır. Bu işler, kadınlara işi meta karakteri taşımadığı,

şu cümlelerle açılmaktadır: ataerkil toplumsal ilişkilerce kullanım değeri üretimine dayüklenmiştir; diğer bir deyiş- yandığı ve karşılığında ücret

“Ele alacağımız konu önce- le toplumsal belirlenimlidir. alınmadığı için piyasadaki üclikle maddi üretim[dir]. Başlan- Ne var ki Marx, Grundrisse ve retli işten ayrılır. Ücretli emek

gıç noktamız, şüphesiz, toplum Kapital’de toplumsal üretimin sürecinde üretilen ürünler ihtiiçinde üretim yapan bireyler – önemli bir bileşenini oluştu- yaç sahipleriyle mübadele (pidolayısıyla bireylerin toplumsal ran kadınların hane içindeki yasa) dolayımıyla buluşurken,

olarak belirlenmiş üretimi[dir].” üretimini toplumsal üretimin hane içinde kadınların üret-

Bu sözlerin ardından asli bir bileşeni olarak incele- tikleri ürünler hane üyelerinin

Marx’ın neslin üremesini ve memiştir.

tüketimine dolaysızca sunulur.

bakım işlerini maddi bir üretim süreci olarak ele alması

Elbette ki kadınların kullandığı besinden temizlik gerecine

beklenirdi. Çünkü, açık ki, ka- Bu ikili üretim süreci top- bütün hammaddeler, pişiricipitalist toplumda kadınların lumların “gelişiminde” bir- den temizleyiciye bütün emek

hane içindeki emek süreci birini dolayımlamıştır. Kimi araçları sermaye birikiminin

maddi bir üretim sürecidir. toplumda iki süreç mekan ve ürünleridir, yani metadır. Ka-

Çocuk, yaşlı, hasta ve koca- nitelik bakımından birbirinden pitalist gelişme, tüketim biların bakım işleri fiili üretim nispeten kopukken kiminde çimine de etkiyerek neyin ne

süreçleridir. Kritik olan, bu böylesi mekansal ayrışma ya şekilde tüketileceğini, dolayı-

sıyla kadınların hane içindeki Kapitalizm öncesi toplum- siyete dayalı iş bölümünün

etkinliğini de belirler. Bununla larda bu iki süreç günümüz kadınlarla erkekler arasında

birlikte, kadınların ürettikleri toplumları kadar keskin farklı- bir mücadele alanı yarattığıürünler meta değildir çünkü lıklar içermemekle birlikte, ka- nı düşündürür; zira ataerkil

mübadele değeri taşımazlar. dınlarla erkeklerin toplumsal feodal toplumda erkekler,

Ancak kadınlar, meta karak- görevleri ayrışmıştır. Örneğin kadınların ebelikle ya da zateri taşıyan emek-gücünün meta ilişkilerinin gelişmediği naatçılıkla edindiği toplumsal

yeniden üretiminin önemli bir feodal toplumlarda toplumsal prestiji ve bağımsızlığı, emek

bölümünü karşılarlar. Ayrıca, üretim geçimlik üretime daya- etkinliklerini kısıtlayarak elinsan yavrusunun bakımı ve lıdır. Tarımsal üretimin yapıl- lerinden almıştır. Böylece,

yetiştirilmesi, aynı zamanda, dığı toprak ya da zanaat üreti- erkekler kendilerinin ve kaüretici gücün yetiştirilme sü- minin gerçekleştiği işlikler her dınların görevlerini yeniden

recinin bir parçasıdır. Elbette zaman değilse de sıklıkla ha- tanımlayarak yeni bir iş böki kadınlar, hane içinde kapi- nenin uzantısı konumundadır. lümü yaratmış, aynı zamanda

talist üretime özgü sömürü Kadınlar başlıca üretim alanı kadınların bedeni ve emeği

biçimi olan artı-değer sömü- toprakta çiftçiliğin yanı sıra üzerindeki tahakkümü güçrüsüne uğramazlar; ne var ki, yer yer zanaat üretimine ka- lendirmiştir.

zamanlarının büyük bölümü- tılmış, kovuluncaya dek çeşitli

Bununla birlikte feodal

nü, karşılıksızca, erkeklerin ve öbür hane üyelerinin bakımına ayırmaları, özgül bir emek sömürüsüne tabi olduklarını düşündürür.

loncalarda örgütlenmişlerdir. Akademik erkek egemen tıp kurulup, kadınlar bu alandan dışlanıncaya dek tek şifacılar kadınlardır. Emek etkinlikletoplumda da bakım yükü yine kadınların omuzlarındadır. Çocuk bakımı, örneğin, günümüzdeki gibi kadınların temel uğraşı değilse de, hane

Ücretli iş edinen kadınla- rinin çeşitlenmesiyle prestij, içindeki kadınların yükümlürın emek süreci de özgüllükler özerklik ve cinsel bağımsızlık lüğündedir. Çocukların erken

barındırır; kadınlar emek güç- kazanmaya başlamalarının yaşlardan itibaren üretici güç

lerinin yanı sıra reklamcılıkta ardından birçok zanaatın ka- görülmesi, kapitalist topluma

olduğu gibi bedenlerinin me- dınlara yasaklanması, erkek kıyasla feodal toplumda emek

talaşmasına ya da adet gün- hekimliğin kurumsallaşması gücünün özgüllüğünü ortaya

lerinin takibindeki gibi çeşitli ve elbette cadı avı -direnen koyar. Feodal haneler emek

ataerkil tahakküm biçimlerine kadınlar zorla susturulmuş, ya gücünün üretildiği ve yeniden

maruz kalabilirler.

da diri diri yakılmıştır-, cin- üretildiği yer olduğu gibi “is-

EMO Kadın Bülteni

tihdam edildiği” yerdir de. Fe- ve sorumluluklar yükleyerek, içindeki işleri düzenledikleri

odalizmin son dönemlerinde erkeklerin egemenliklerini içindir ki, demokrasi üzerine

cinsler arasında kurulan yeni işbölümüne yeni kadınlık tarifi eşlik etmiş, annelik ve kadınlık, iffet ve namus gibi ataerkil normlarla “bezenerek” yeniden tanımlanınca, çocuk bakımı yükü de ağırlaşmıştır.

sürdürmesini ve kadınları denetim altında tutmasını sağlamaktadır.

Günümüzde erkeklerin düzenli bir gelir edinmesi, topkonuşmaya ya da felsefe ve sanata vakit bulabilmişlerdir. Kadınlarsa politik yaşamdan dışlanmış ve oikos (hane) yönetimiyle sınırlı görevlerden sorumlu tutulmuşlardır.

Kadınlarla erkeklerin görev- lumsal kaynaklara erişimi, Aristoteles’in köleliği de kaleri fiilen ve zaman zaman da sanatsal, bilimsel etkinliklere dınların “görevlerini” de doğal

mekansal farklılaşsa da, ben- katılımı daha kolayken, hane bulması bundandır.

zer karakterdedir. İster –uzak içindeki bakım sorumlulukları

tarlalarda- tarımsal üretim is- kadınların ücretli bir işte ça-

O halde açıktır ki, kadınlater - hane dışında- işliklerde lışmasının, çeşitli etkinliklere rın özgürleşmesinin ve gerçek

zanaat üretimi isterse hane katılmasının, kendini geliştiri- anlamda eşitlikçi bir toplumun

içinde çocuk bakımı olsun, ci bir uğraş edinmesinin önün- koşulu, toplumsal görevlerin

hemen bütün işler, genellikle, deki başlıca engeldir.

kadınlarla erkeklere eşitlikçi

ihtiyaç için üretim kategori- Öyle ki, tarihte yönetici, dü- bir biçimde dağıtılmasından

sindedir. Ayrıca feodal üretim şünür, bilimci ya da sanatçıla- geçer. Böylesi bir toplumda

biçiminde –erkek- derebeyinin rın büyük çoğunluğunun erkek cinsler arasındaki işbölümü

-erkek ya da kadın- serfin artık ürününe el koyması, kapitalist artı-değer sömürüsüne kıyasla daha görünürse de, feodal toplumda kadınların hane içi emekleri, kapitalist toplumda

olmasının maddi koşulları bulunmaktadır; kadınlara felsefe, bilim ve sanat gibi alanlar kapatılmış, bakım işleri yüklenmiştir. Antik Yunan’da, örneğin, özgür erkek yurttaşlar,

kadınlarla erkeklerin üreme edimindeki görevlerinin farklılaşmasıyla sınırlı kalacaktır. Hakkaniyetli bir bölüşüm gereğince, kadınlar bebekleri do-

olduğu gibi “görünmezdir”. karıları, kızları, anneleri –ve kuz ay karınlarında taşıdıkları

Cinsiyete dayalı işbölümü tabii ki köleleri- yaşamsal ve bir yıl kadar da emzirdikleri

ataerkil sistemin devamlılığı- ihtiyaçlarını karşılayacak için, çocuk bakımında erkeknın koşuludur. Ataerki, kadın- üretimi gerçekleştirdikleri, lere daha fazla sorumluluk

lara ve erkeklere farklı görev çocuklara baktıkları ve hane yüklenebilir.