ODA TARİHİNDEN

TEKNOLOJİNİN TOPLUMSAL ETKİLERİ

Hüseyin PEKİN

Çağdaş uygarlığa geçilmede en önemli rolü oynamış ve halen de oyna makta olan teknoloji, aslında mühendislik demek olduğu halde, bu kavrama daha çok mühendislik dışındaki mesleklere intisap etmiş olanların sahip çıktıklarını görmekteyiz. Kanımızca, bu durumun gerçek nedeni mühendislik öğreniminin, teorik fiziki bilimlerin öğretim metodu kalıplarının dışına çıkma zorunluluğunu görememesidir. Özellikle yurdumuz gibi ekonomik gelişme halinde olan ve dolayısıyla yabancı teknolojiler ithal eden ülkelerin mühen dislik mesleği mensuplarının, mesleklerinin teorik fizik bilimleri kadar sosyal bilimlerle de (ekonomi, hukuk gibi) ilişkisi bulunduğunu kabul etmeleri za manı gelmiştir.

Teknolojinin, endüstriden başlayarak haberleşmeye kadar uzanan tüm sektörler üzerindeki etkisinin giderek arttığı bir çağda yaşıyoruz. Teknoloji günümüzün devlet tipini dahi değiştirmiştir" diyen Hüseyin Pekinin, 1970 yılında kaleme aldığı Teknolojinin Toplumsal Etkileri" başlıklı yazıyı yayınlıyoruz.

Giriş:

ağımızın modern toplu munun ve bu toplumu yöneten güç örgütlerinin yaratılması özellikle tek noloji sayesinde olmuş tur. Endüstri, tarım, iş gücü ve işgücü yönetimi, eğitim, ekonomi, ulaştırma, haberleşme gi bi tüm sektörler üzerinde teknoloji nin etkileri duyulmaktadır. Teknoloji günümüzün devlet tipini dahi değiş tirmiştir. Kamu hizmetlerinin artması ve çeşitlenmesi, büyük hükümet ti pine geçilmesini gerektirmiştir Köy lerden şehirlere akın eden nüfusun kamu hizmetlerinden yararlanması, büyük yerleşme yerlerinde yaşayan toplulukların sosyal düzeyine çıkma istekleri, yeni sorunlar yaratmakta dır. Öte yandan tahsis olunan kay nakların yeterli olmaması plan ve program yapma ihtiyacını duyur muştur. Kısacası, teknolojinin kabul ettirdiği kamu görevleri çok daha karmaşık ve masraflıdır.

Teknoloji ve Teorik Fizik Bilimler İlişkisi:

Teorik bilimler, maddesel evreni oluşturan fiziksel yapıyı, bu yapı içerisindeki cisimleri, bunların bağlı olduğu kuralları teorik açıdan ince leyen bilimlerdir.

Teknoloji, teorik fiziksel bilimlerin vardıkları sonuçları insanların gün lük ve pratik ihtiyaçlarının karşılan masında kullanmaktadır. Teorik bi limci, bilimsel gerçeği bulur. Tekno loji de imalat yapmak amacıyla bu bilimsel gerçekten yararlanır. Bir başka deyişle teknoloji, mühendislik ya da uygulamalı bilim demektir. Örneğin Faraday tarafından yapılan elektrik ve magnetizma araştırmala rı Thomas A. Edison'un ampulü yapmasıyla uygulama alanına geç miştir.

Tarihsel perspektif içersinde bakıl dığında teknolojinin tek yönlü olarak

148 380 ELEKTRİK MÜHENDİSLİĞİ

"Bugün müteşebbis, sermayeye sahip olan değildir. Her teşebbüste iki tür insan vardır. Sermaye koyanlar ve emek koyanlar. Endüstriyel teşebbüsler bu iki tür insanın meydana getirdiği bir

"Bütün" olarak tanımlanıyor."

geliştirilmesinin olanaksız olduğuna şahit olmaktayız. Dengeli bir toplum yaratmak için teknobjiye paralel olarak, sosyal, moral, politik değer hükümlerinin de olgunlaşmasına çalışılması gerekiyor.

Teknoloji ve Üretim :

Çağımızda kimler üretim cihazlarına (makineler) sahipseler, toplumu da onlar yönetmektedir. Daha az işgü cü kullanarak, daha çok mal üretile bilmesi pahalı ve modern makinele re sahip olmayı gerektiriyor. Ekono mik rekabetin başka yolu da yok. Modern ve pahalı makineleri eski müteşebbis tipi satın alamadı. Ser maye birikimini sağlamak, rekabeti engellemek için şirketler, tröstler, karteller ortaya çıktı. Bu tekellerle rekabet edebilmek için bazı imalat çıların yeni buluşlar gerçekleştirdik leri görüldü. Rekabet edebilme ola nağını bulamayanlar da ortadan si lindi. Tekellerle mücadelede köylü lerin, işçilerin, küçük imalatçıların örgütlendikleri görüldü.

Teknoloji ve Emek :

kurulu bir sanayileşme, böyle ele

Teknolojinin gelişmesi sonucu ge manların yetişmesini engellemekte rek işveren ve gerekse emek tarafı, dir.

aralarındaki ilişkilerin düzenlenmesi

için hükümetten daha çok müdahale etmesini istediler. Bugün artık işçiler Teknoloji ve Tarım :

erken yaşlarda emekli olmayı arzu lamıyorlar. İşyeri güvenliği, sosyal güvenlik sağlanmasını ve iş görme yeteneklerini korudukları sürece emeklilik yaşlarının yükseltilmesini arzuluyorlar.

Teknoloji, tarım kesiminde uğraşan ların sorunlarını da arttırdı. Mekanik tarım araçları, gübreleme, iyileştiril miş tohum kullanılması, haşarat mücadelesi, toprak kimyası, toprak iyileştirilmesi, yeni toprak koruma

Teknoloji, müteşebbis kavramında da değişiklik yaptı. Bugün artık ser mayedar, işyerlerinin mutlak hakimi olarak kabul edilmiyor. İşyerlerinde en önemli faktörün, insan faktörü olduğu tartışılmamaktadır. Bugün, müteşebbis, sermayeye sahip olan değildir. Her teşebbüste iki tür insan vardır. Sermaye koyanlar ve emek koyanlar. Endüstriyel teşebbüsler bu iki tür insanın meydana getirdiği bir "Bütün" olarak tanımlanıyor. Bir de teknokrat denen yöneticiler gu

metotları uygulanması, arazi iyileşti rilmesi, sulama yapılması sonucun da, yeteri kadar tarımsal ürün elde olunması için, bu kesimde eskisi kadar nüfusa ihtiyaç duyulmadı, ör neğin Amerika Birleşik Devletlerin de son 100 yılda tarım kesimindeki nüfus oranı % 84 ten % 16"ya in miştir. Buna rağmen tarımsal ürün lerde bir üretim fazlalığı vardır. Amerikada tarım sektörü, krediler, ürün sigortası, köy elektriklendiril mesi yoluyla desteklenmektedir.

rubu meydana rıkmıştır. Teşebbüs leri yöneten bu mühendisler sınıfıdır. Yöneticilik bilgileri ile donatılmış ve kendilerini bu görevlere hazırlamış olan mühendislere modern sanayi toplumunda pek büyük değer veril mektedir.

Bugün için tarım kesimine devlet eliyle teknoloji girmesinin, bu sek törde yapısal değişiklikler yapılma sına bağlı olduğu gitgide daha çok anlaşılmaktadır. Tek aile işletmeleri yerine, büyük ölçüde üretim yapan, mekanize edilmiş, bilimsel metod

Şüphesiz teknoloji ihtisaslaşmayı da beraberinde getirmiştir. Sanayiin iti ci gücünün "yaratıcılık" aşamasına erişmesinde bir konuda ihtisaslaş mış mühendisler ön plana geçebilir. Ancak, teknoloji transferi üzerine

larla prodüktif olarak çalışan koope ratif tarım işletmeleri kurulmakta. Böyle işletmeler aynı zamanda ta rım kesimindeki nüfusun ekonomik, sosyal ve kültürel gelişmesine va sıta olmaktalar.

Teknolojinin gelişmesine ayak uy durma ihtiyacının duyulduğu ülke lerde kapitalizm kendi kendini sınır layarak sosyal kapitalizm haline dö nüştü. Buna karşılık bazı ülkelerde de yerini sosyalist düzene bıraktı. Bu bırakış tedricen veya ani bir bı rakış şeklinde gerçekleşti.

380 ELEKTRİK MÜHENDİSLİĞİ

Teknoloji ve Milli Savunma:

Bugünün bütüncü savaşlarında ister üniforma taşısın veya isterse taşı masın herkes asker sayllmaktadır. Teknoloji sadece atom, hidrojen ve kobalt bombalarını getirmekle yetin memiş, ilaveten kıtalar arası gü dümlü mermileri, uzun menzilli fü zeleri (atom denizaltılarını), yokedici biyolojik maddeleri, radyoaktif toz ve çökeltileri, zehirleyici gazları da beraberinde getirmiştir. 400 adet bi rer tonluk kobalt bombasının dün yamızı kuşatan tüm atmosfer taba kasını zehirlemeye kafi geleceği id dia olunmaktadır. Kısacası teknoloji insanlığı, intihar araçlarıyla da do natmayı ihmal etmemiştir.

Bugünün toptancı savaş anlayışı gözlerini savaş alanlarındaki ordu lardan ziyade, düşmanın kaynakla rına, endüstri merkezlerine, ulaştır ma ve haberleşme sistemlerine dik miştir. Sivil halk kitlelerinin soğuk harp teknikleriyle morallerinin çö kertilmesi de ihmal edilmiş değildir. Görüldüğü gibi bugünün savaşı ucuz araçlarla başarılacak cinsten değil. Bu nedenledir ki küçük dev letler, güvenliklerini garanti altına almayı büyük devletlerin mihrakında kurulan askeri bloklardan birine ya da ötekine katılmada aramaktalar. Giderek, bu çözüm tarzı da yepyeni meseleler doğuruyor.

Teknolojinin dev adımlarla ilerleme si, geleceğin savaşlarının general lerinin bilim adamlarının olacağına öngördürmekte. Bilim adamı için bundan daha büyük bir talihsizlik düşünülebilir mi?

Teknoloji, savaş nedenlerini dahi etkileyebilmekte. Bugün için büyük devletlerden birinin sırf, manganez, nikel, kobalt gibi stratejik madenlere sahip olma hırsıyla küçük devletler den birini hakimiyet alanı içersine almak istemesi hiç de yadırganmı yor.

Teknoloji ve Hukuk :

Genellikle hukuk toplum yapısındaki değişikliklerden pek etkilenmemek tedir, örneğin endüstri devriminin deniz ticaret hukuku üzerinde he men hemen hiç etkisi olmadığı söy

lenilebilir. Bununla beraber, anaya sa, idare, ceza, iş ve sosyal güvenlik hukuku, haksız fiil dolayısıyla tazmi nat hukuku, kusursuz sorumluluk alanlarında teknolojinin geniş etkile ri olmuştur. Atom hukuku, enerji hu kuku, ulaştırma hukuku, yapı huku ku, uzay hukuku gibi yeni hukuk kolları doğmuştur. Telefon, basın, sinema, radyo, televizyon ve diğer haberleşme araçlarının gelişmesi, kişilerin özel hayatına ait bir ilişkinin pek kısa bir zamanda çok büyük kitleler tarafından duyulmasına se bep olduğundan, haksız tecavüz halinde eskisinden çok ağır tazmi natlara hükmolunabilmektedir.

Teknoloji ve Eğitim:

Teknolojik gelişmeler hiç kuşkusuz, en çok eğitimi etkilemiştir. Eğitim teorik konular yerine "Mesleki" ve pratik amaçlara yöneldi. Buna kar şılık atom çağında, teknoloji kadar teorik fiziki bilimlere de önem veril mekte. Ayrıca geniş araştırma prog ramları uygulanmakta, araştırmacı uzmanların yetiştirilmesine büyük bir özen gösterilmektedir. Bugün okullardan mezun olan yüksek va sıflı teknoloji uzmanları ve genç bilim adamlarının sayısı ihtiyacın altında. Sosyalist blok ülkelerinde, kapitalist ülkelere nazaran daha fazla bilim adamı ve teknisyen yetiştirilmekte dir. Bu nedenle Amerika Birleşik Devletleri gibi büyük kapitalist ülke ler diğer ülkelerden yüksek vasıflı insan gücü ithal etme yoluna git mektedirler. Buna ingilizce deyimiy le "Brain drain" (Beyin aktarılması) denilmektedir. Bu fenomen özellikle pek büyük emek ve zahmetle yetiş tirdikleri en kıymetli elemanları ge lişmiş ülkelerin daha da gelişmesi uğraşısına hasretme zorunluğunda kalan gelişme yolundaki ülkeler için acı bir talihsizlik teşkil etmekte.

Modern teknolojinin doğurduğu üre tim metodlarının kültür hayatı üze rinde de geniş etkileri olmuş, dün yanın akılcılığa yönelmesini sağla mıştır. Ekonomi düzeninin rasyona list usul ve zihniyeti benimsemesi, insan psikolojisini de değiştirmiş akla dayanmayan sosyal güçleri ar ka plana itmiştir.

Bugünün toptancı savaş anlayışı gözlerini savaş alanlarındaki ordulardan ziyade, düşmanın kaynaklarına, endüstri merkezlerine, ulaştırma ve haberleşme sistemlerine dikmiştir.

Sivil halk kitlelerinin soğuk harp teknikleriyle morallerinin çökertilmesi de ihmal edilmiş değildir. Görüldüğü gibi bugünün savaşı ucuz araçlarla başarılacak cinsten değil.

150 380 ELEKTRİK MÜHENDİSLİĞİ