SAKARYA AMENAJMANI

Sakarya Amenajmam

1935 yılında kurulmuş olan Elektrik İşle ri Etüd İdaresi Sakarya nehrinin Kuzey Ba tı Anadolu Bölgesi enerji ihtiyaçları için haiz o"duğu ehemmiyeti görerek bu nehrin rejimi ni meydana çıkarmak amacı ile aynı sene için de ana kol üzerinde Başdeğirmen'de (Kütah ya civarında) Polatlı'nın 30 Km. cenubunda Tekkeköy'de ve Bilecik civarında Yenice mev kiinde birer rasat istasyonu tesis etmiştir.

Diğer taraftan nehrin haiz olduğu enerji potansiyelini meydana çıkarmak, nehrin re rij imini düzeltmek imkân1 arını araştırmak maksadiyle yine ilk defa Elektrik İşlen Etüd İdaresi Y. Mühendislerinden Muhittin Ku lin ve Necip Suveren 1937 yılında Beylikköp rü'den (Polatlı civarında), Bilecik'in cenu bunda Sakarya'nın kullanılabilecek son bo ğazını teşkil eden Paşalar boğazı mansabında Osmaneli köprüsüne kadar lâstik sandalla bir istikşaf etüdünde bulunmuşlardır. 15 gün kadar devam eden bu etüd sonunda nehrin sularını düzenlemek ve enerji üretmek mak sadiyle bent inşası imkânına sahip gördükle ri başlıca 6 mevkide daha esaslı etüdlere baş lamak lâzım geldiğine dair bir rapor da ha zırlamışlardır. Bu etüd'de mevzuubahis olan 6 basamak şunlardır:

1 — Çağlayık 2 — Sakarya Kargısı 3 — Sanyar 4 — Şuleler 5 — Yenice 6 — Paşalar İstikşaf sırasında nehrin rejimini tesbıt etmek maksadiyle lüzumlu rasat istasyonu yerleri de araştırılmıştır. Yukarıda bahsi geçen 6 yerden; Paşalar ve Sanyar boğazlannm jeolojik durumlan daha müsait görülmüş ve burada inşa olu nacak barajlann gerekli hidrolojik bilgileri için ilk olarak Paşalar boğazında ve Sanyar boğazının 25 Km. menbaında Ballık mevkin de birer rasat istasyonu tesis edilmiştir. Müteakip senelerde Ankara ve Kırıkka le'nin muhtaç olduğu enerjiyi sağlamak mak sadiyle Polatlı civarında bulunan Çağlayık boğazında da jeolojik araştırmalara geçilmiş ve buradaki çalışmalar 1939 İkinci Dünya Harbi çıkmasına kadar devam etmiştir. E. İ. E. İdaresi, Sakarya üzerinde tesbit

E. M. M 11 İÜ

edilen bu bent basamaklarından bazılariyle Fırat üzerinde Keban ve Büyük Menderesin Akçay kolu üzerindeki Kemer ve Hıdrellez bo ğazlan, Gediz üzerindeki Demirköprü baraj mütehassısı M. Lugeon'u memleketimize da vet etmiş ve tesbit edilen yukandaki yerler hakkında teknik ve jeolojik bir rapor hazır latmıştır.

İkinci Dünya Harbinin patlamış olması na rağmen E. İ. E. İdaresi Çağlayık ve daha sonra bununla müştereken inşası derpiş olu nan Ankara çayı üzerinde Meşecik boğazı je olojik etüdlerine devam etmiştir. 1946 yılın da Çağlayık Slazılar bent yo'unun bütçeye konan ödenekle inşasına tevessül edilmiş, an cak bu barajın inşası için lüzumlu dış öde neklerin temin edilememesinden bu iş kuv veden fiile çıkarılmamıştır.

Diğer taraftan Sakarya nehri üzerinde evvelce Ankara ve civan için düşünülen ener ji tesisleri İstanbul, İzmit, Adapazan gibi mühim sanayi merkezlerini içine alarak Ku zey Batı Anadolu bölgesi ismi verilerek ge nişletilmiştir. Bu bölgenin gittikçe artan enerji ihtiyaçlarını Çağlayık baraj ve ener ji tesislerinin karşılayamıyacağı yapılan enerji tahminleri neticesinde görülmüş; Sa karya üzerinde daha büyük bir imkânın etü dü icap etmiştir. Bu maksatla E. İ. E. İdare si 1943 senesinde Sanyartn jeolojik etüdleri ne başlamış ve bu etüdier uygun neticeler verdiğinden Sanyar'ın ekonomü justifikas yonunu araştırmak maksadiyle 1948 yılında Amerika'nın tanınmış Müşavir Mühendislik Firması «International Engineering Co. Inc.» e bir ekonomik rapor hazırlattırmıştır.

Sanyar barajı yeri Amerika'nın en tanın mış Müşavir Mühendislerinden Mr. Grow don'a da gösterilmiş ve bu barajın inşası ile memleketin mahdut olan taşkömürden mü him miktarda tasarruf temin edilebileceği anlaşılmıştır.

Bundan sonra E. 1 E. İdaresi aynı sene içinde kaya dolgu olarak Sanyar barajı avan projesinin hazırlanması için International Engineering Co. Inc. Firması ile bir mukave le akdetmiştir.

E. î. E. İdaresi aynca aynı firmaya ev velce istikşafı yapılan Orta Sakarya nehri için bir amenajman projesi hazırlattırmıştır.

Günlük ortala/no debi

Günlük ortalama debi

"" *J

Günlük ortoiama debi

I S S. § §

GOL SAHASI y / 0 0 0 HEKTAR

«I

460 4 O

— , t_._

ZOO

ZSO

4fO 300

REZERVUAR KAPASİTESİ .

X 100 HEKTAR

Hacim Satıhı Grafiği

^130800

Bu amenajmana göre Sakarya nehri üzerin de Çağlayık'dan itibaren Çağlayık, Kargı, Sa rıyar, Gemibükü (Süller civarında), Karaca ören, Hamıtabat (Yenice civarında) ve Pa şalar boğazlarında bent inşasının mümkün olduğunu, (temel araştırmalarının sonradan yapılması kaydiyle) tesbit edilmiştir.

Bu proje aşağı Sakaryanın kurutma, taş kın önleme ve seyrüsefer imkânlarını da kı saca ihtiva etmektedir. Raporda, tasarlanan bent irtibatları i'e enerji üretme imkânları, tesislerin inşası için lüzumlu envestismanlar da kısaca gösterilmiştir.

Amenajman projesine göre H0 m irti faında bir kaya dolgu baraj olarak tasarlanan Sanyar barajının; International Engineering

E M M 11 12

Co Inc. firmasının hazırlanmış olduğu avan proje üzerinden ve Marshall teknik yardımın dan temin edilen para ile 1951 senesinde Eti tank tarafından inşasına geçilmiştir. Bent tipi sonradan ileri sürülen teknik ve ekono mik müâhazalarla beton ağırlık bendine çevrilmiştir.

Sanyar projesi memleketimizde ilk defa bir nehrin muayyen bir kısmının başından sonuna kadar muhtelif gayeler gözönünde tu tularak hazırlanmış bir amenajman projesi nin kilit projesidir Bu tesis yılda sadece 440 Milyon Kilovatsaat enerji üretmekle kalma makta Sakarya'nın Karadeniz'e kadar 360 km. tutan kısmında nehir suyunun esaslı bir şekil de düzenlenmesini mümkün kılmaktadır.