A. C. GÜCÜN D. C. GÜCE TAHVİLİ

Dr. B. K. PRASAD

Çeviren: Selçuk AYGİL Y. Müh ETtBANK

Kimya sanayiinin kolarından biri olan Elektro Kimya, elektrik enerjisine en fazla ihtiyaç gösteren endüstri bölümüdür. Bazı ileri memleketlerde kin^a, endüstrisi tarafından sarfedilen total enerjinin % 50 sinden fazla sı, elektrolitik veya elektro termik maksat lar için kullanılmakta ; bundan böyle takri ben 3 milyon kW mertebesinde büyük bir güç alternatif akımdan doğru akıma tahvil edil mektedir. Misal olarak, A. B. Devletlerinde sadece elektro termik maksatlar için gere ken güç takriben 2 milyon k^. mertebesin dedir

Doğru akım, ya doğrudan doğruya fretil mek veya alternatif akım redrese edilmek suretiyle elde edilir Son senelerde, redre sor cihazlarının yüksek verimleri ve kolay lıkla tatbik edilebPme hassaları dolayısıyle gerekli gücün büyük bir kısmı, alternatif akı mın doğru akıma tahvil edilmesi suretiyle te min olunmaktadır. İlk önceleri umumiyetle kullanılan tahvil cihazı, gayet emniyetli o'uşi'na ve alternatif akım kaynağına tabi olmaksızın geniş sınırlar içinde değiştirilebi len doğru gerilim verebilmesine binaen bir Motor Generator grubu idi. Böyle bir grup, takriben 15 200 V. doğru gerilim ve büyük akım değerleri için ekonomiktir.

Bundan maada 40 seneden beri, 300 V. ve daha yüksek doğru gerilimler için, senk ron konvertisorler (diğer adiyle rotary kon vertisorler) kullanılmaktadır. Bun'ar 300 V. mertebesinde yüksek verim, düşük monta] maliyeti, küçük yer işgal etme ve mevcut al ternatif akım şebekesine kolaylıkla intibak ettirebilme avantajlarını haizdirler ve takri ben 6000 kW güçlere kadar imâl edilebihr'er. Cıva tuharlı redresörlerin tatbikatı ehemmi yet kesbedinceye kadar Elektro kimya sa nayiinde kullanılan başlıca tahvil ediciler, Senkron konvertisörler ve motor generator grubları idi

E. M M — 23 24

TİPLER ve TATBİKATTAKİ TERLERİ

Herhangi bir redresör elemanı genel ola rak anod ve katoddan müteşekkil olup, yal nız bir yönde akımı geçiren ve fakat aksi yön de yüksek rezistans gösteren bir karakteristiği haizdir. Fakat komple bir redresör, umumiyet le müteaddit tahvil edici elemanların bir ara ya gelmesinden müteşekkildir ve muhtelif yar dımcı cihazları, transformatörleri ve şalter leri ihtiva eder.

En genel olaark redresörler şu tiplere ay rılırlar :

(1) Cıva buharlı, (2) bakır oksitli, (3) Se lenyum, (4) Germanyum, (5) Silikon, (6) Sı cak ve soğuk katodlu tüp, (7) Mekanik red resörler.

Civa buharlı redresörlerle sıcak ve soğuk katodlu tüp redresörlerinde tek yönlü geçir genlik, akımın sadece anoddan katoda doğru akabilmesinden dolayıdır. Plâkalı redresörler de 2 den 5 e kadar olan tipler akım için tek yol, metal veya oksitten karşıt elektrota doğrudur. Mekanik redresörlerde ise senkro nıze bir kontak vardır ve bu, senkronize edil diği şebekeye tabi olarak devreyi açar kapar. Görülüyor ki, mekanik tipten maada hiçbirinde müteharrik bir kısım yoktur ve çalışmaları «fark'ı elemanlardan müteşekkil sistemlerin tek yönde akım iletmesi» esasına dayanır. Bütün redresörler bir su klapesine benzetile bilirler.

Redresörlerin voltaj mertebeleri şu şekilde sınıflandırılabilirler.

Alçak gerilim : 0 ^ 250 V. Akım 50 ampe re kadar veya daha fazla.

Orta gerilim: 250 ^2 veya 3 kV. Akım 10 ampere kadar veya daha fazla.

Yüksek gerilim : 2 veya 3 kV. ve daha

yüksek. Akım 0.25 ampere kadar veya daha fazla.

Alçak ve orta gerilim; kimya sanayiinde metal istihsali tasviyesi ve kaplama işleri ile elektrikli nakil vasıtaları için kullanılır. Yük sek gerilim ise; radyo ve televizyon vericile rinde, frekansla ısıtma cihazlarında, elektro tıb aletlerinde ve elektrostatik tutucularda (fabrika bacalarında kurumların tutulması gibi) kullanılır.

T/p

PloW» t i p rai.

M.& gurubu Senkron k onvertiiûr ÇoV ar\o<i)u

T e l mnodlu

Volf 6 12 | 2l»|lO0|îO0|2SC 300 550 $00)600 700J 900

Ver.'m %

7 9 66 «0

8T5 w 85.2 8as 3 0 9 0 SO

92.4 93 » 9 * 9 6

»4

Stl.2 9 4 9

80 935 913 9a 9 2 9 94 5 » 8 J*4

rilimi yükseltmek ve ömrü uzatmak için ya pılan çalışmalar terakki etmektedir. Keza, cıva buharh redresörlerin verim ve küçük ha cim kaplama problemi muntazaman inkişaf ettirilmektedir. Mekanik redresörler ise 100 150 V mertebelerinde kullanılabilmektedir.

2000 Volttan daha yüksek değerler için hem metal ve cıva buharlı, hemde sıcak katodlu (Vakum ve gazlı) redresörler kulla nılır. Bu tiplerin mertebeleri 2000 Voltta 1 ımperden, — radyo ve endüksiyon ısıtıcı annda o'duğu gibi— 15000 Voltta 20 ampe re kadar değinir. Televizyon vericilerinde 7000 V. ta 10 anıp, radarlarda da 5000 V. ta 250 mA ve 15000 Voltta 3 amp. merteleri kullanümak trcur

Bu tıp redresörlerin verimleri; a) Tahvil edici elemanlarının mükem meliyet dcıeceierıne ve maksimum ters geri lim değerlerine, b) Komple redresörle birlikte olan yar dımcı cihazlar ve transformatördeki güç ka yıplarına tabidir.

Tablo : î Muhtelif redresörlerin 100 Amper akım altında Terimlerinin mukayesesi

Hiçbir redresör için; «Akımın akış yönün de mükemmel bir iletken» veya «akımın ters akış yönünde ideal bir yalıtkandır» denemez. Fakat her redresorün, emniyetle tatbik edile bileceği bir maksimum ters gerilimi vardır, dolayısıyle bu maksimum değerden küçük ge rilimlerde çalışmaları maksada kifayet eder. Kayıplar bilhassa normal akış yönündeki ge rilim düşümünden ileri gelir ve bu değer pla kalı redresörlere nazaran cıva buharlı tipler de daha yüksektir. Mamafih cıva buharlı red resörlerde de emniyetli ters gerilim değeri daha yüksektir. Cıva buharlı redresörlerde iyi bir kontrol sisteminin olmasına mukabil plakalı tiplerde daha basit transformatör vardır ve yardımcı cihazları yoktur. Cıva bu harlı ve plakalı tip redresörlerin tatbikatta ne miktarlarda kullanıldığını belirtmek üze re misal olarak, 1951 de İngilterede cıva bu harh tiplerle takriben toplam 500 MW. hk gücün, plakalı tiplerle ise 50 MW. lık gücün redrese edilmiş olduğunu zikredebiliriz. Bu her iki tıp alçak ve orta gerilim için kullanı lır. Yüksek gerilim için ise, soğuk ve sıcak katodlu (Vakum veya gazlı) tipler kullanılır.

Belli 'bir maksat için hangi tip redreso rün kullanılmasının uygun olduğunu tâyin eden ekonomik faktörler şunlardır : (1) Red resörün ve elektriki teçhizatının maliyeti, (2) Bu maksat için tesis edilecek binanın, vantı lasyon tertibatının ve soğutma teçhizatının maliyeti, (3) Bakım ve işletme masrafı, (4) Alternatif akımdan doğru akıma tahvilde ge nel verim, (5) redresör cihazının devamlı ser viste kalabilme süresi ve tamirat vs. için ser visten tahmini çıkarılma müddeti.

Tablo: I Muhtelif tip redresörlerin, mev zubahis olabilecek bütün yardımcı cihazların daki kayıplanda nazarı itibara alarak, mu kayeseli verimlerini; Tablo. II, kW. başına takribi maliyetlerini; Tablo: III ise ıbazı tek nik teferruatlarını vermektedir.

Volt ö t

6 .2 2 i ıoo)zoo » 0 300J350 3 0 0 600)700 900

D

Plaka f ip red ZÎ0 225 210

M G gurubu

230 ISO 8 5 65 56 55 52 4 5 45

Çok anodlu Tek ftnod

lOt 6 0 6 0 4B •<s 4 0 •S7

AO 9 1 6 0 56 5 0 40 Î T 3 4 •u

,«o 9 * 60 5 6 5 0

vr

En son inkişaf ettirilenler tek kristalli yarı iletken redresorlerdir ki bunlarda ger manyum ve silikon tiplerdir. Başlıca üstün lükleri; basitlik, küçük hacim, yüksek verim, uzun ömür ve geniş bir voltaj bandıdır. Ma mafih bu arada selenyum redresörlerinde verimi,, çalışma sıcaklığını, emniyetli ters ge

Tablo: II. Doğru akımda beher kW. için telif tip redresörlerin maliyeti (1955)

CIVA BUHARLI REDRESÖRLER: Cıva buharlı redresorün çalışma prensibi ilk o1 arak Cooper Hewitt (1903) tarafından bulundu ve ilk yapılan cihaz, dibinde cıva

havuzu (katod) olan ve bunun üstünde bir

rafı iletme özelliğinin bozulmasına mani o

kömür gurubu (anod) bulunan havası boşal

lunur.

tılmış kabtan ibaretti. Cıva havuzu yüzeyin

Cıva buharlı redresörlerin çalışması için

de sıcaklık 500 700 °C mertebesinde yüksek

gerekli arkın teessüs ettirilmesi için, ilk ön

bir değere varınca cıva buharlaşacak ve ka

ce yardımcı bir tertibatta katod lekesinin te

tod lekesinden itibaren hızla fışkıracaktır.

teşekkü' ü icap eder. Bu, (ignitron adı veri

Ayni zamanda ark, elektron intişar ettirecek

len) küçük yardımcı bir anod ile esas katod

ve dolayısıyle lekenin hemen üstünde negatif

arasında bir ark teessüs ettirilmekle temin

elektrik yükleri husule gelecektir. Eğer anod

olunur. Mamafih redresör akımı çok küçük

kafi derecede pozitif ise, katoddan intişar

(1 veya 2 amperden küçük) ise, ark kendi

eden elektronları kendine çekecektir. Bu za

kendini besliyemez. Bundan böyle, eğer red

man hareket halinde olan elektronlar yollan

resör akımı değerinin bu miktardan daha

üstünde bulunan cıva buharı, moleküllerine

aşağıya düşmesi mevzubahis ise, devamlı ikaz

çarparak iyonize edecek ve dolayısıyle; a)

anodlan kullanmak gerekir. Böylece müsta

elektron çığını büyütecek, b) mavımtrak

kil küçük ikaz devreleri aktif katod lekesinin

ışık halinde görülen pozitif iyonları husule

devamlılığını sağlar.

getirecektir.

Bir. cıva buharlı redresörün arkındaki

Elektronlar anoda doğru ilerlerken iyon

gerilim düşümü umumiyetle 20 ilâ 30 Volt

lar da katod yüzeyindeki sıcak lekeye doğru

arasındadır. Eğer Vd: çıkış gerilimi, e: volt

gidecek, bu noktayı bombardıman edecek ve

olarak arktaki gerilim düşümü ve id: çıkış

toylece katod lekesinin ayni sıcaklık ve par

akımı ise; ,

laklıkta kalmasını temin edecektir. Bundan sanraki olay artık kendi kendini besliyen bir durum arzeder ve katod ile anod arasında bir potansiyel farkı devamlı olarak müşahe de edilir. Yani yukarı doğru akan elektronlar ve aşağı doğru akan iyonlar, anoddan katoda doğru bir elektrik akımını tevlit eder. Bu o lay tersinir değildir, zira eğer katod pozitif,

alınan güç

Verim = verilen güç olur.

Vd. id

Vd

(Vd + e)Id Vd + e

Buradan görülüyor ki, cıva buharlı red resörlerin iç verimi, yük akımına tabi olma yıp sadece gerilime bağlıdır.

anod negatif olacak olursa elektron emisyo

Bu tiplerin maksimum ters gerilimi tak

nu mevzubahis olamıyacağından akım husule

riben 25 Volttur, ömürleri uzun ve yüksek

gelemıyecektır. Anodun sıcaklığı katod leke

aşırı gerilimlere mukavimdirler. Tatbikatta

si sıcaklığına eşit olabilir; fakat bu, karbon

tek anodlu, çok anodlu veya grid kumandalı

olan anod'da elektrron emisyonu için kâfi sı

şekillerde bulunurlar.

caklık değildir. Eğer karbonun sıcaklığı elektron intişar edebileceği bir değere yüksel

BAKIR OKSİTLİ REDRESÖBLER :

tilarse cihaz iki yönde akım iletir. Bundan böyle pratikte anod, elektron emisyonu yapa bilme sıcaklığına varmaması içıfı, gerekli mik tarda sofhıtulur. Böylece redresörün tek ta

Bu tip redresör, Amerika Birleşik Dev letlerinde Grondahl tarafından yapılmıştır.

Bir yüzü Cu2 O haline getirilmiş bir bakır plâkadan ibarettir. Bakır oksit, bir yüzün

3'calc Sıcak Sıcak

KatoJlu KStodlu Kttodlo

Selen

VsVum CıVA

Xenon Uauualu yom

Silikon

I mm. kalınlığındaki kısmının 1000 1030 °C ye kadar ısıtılması üe yapılır. Bu ameliye ya pılırken diğer yüzün de oksitleşmemesi için

flşırı akım , kapasıVtbı

OuSük

yoWstk

Yüksek

^üSkoskeW

iJİVsck

Olca W

Omur (saal)

5000 20ooo

Ilınma i ı n » •30 5>«

0>rıd kontrol imkanları

Güç.

IOOOO. 20 00 >10000 >2ûOOO >20000 Z00O0 10000

30 wı S o k

Sok

si ar V a r M a r

gereken tertibat alınır. Soğutma iki kademe de; evvelâ takriben 450 600 °C ye, sonrada oda sıcak'ığına kadar olmak üzere yapılır. Tavlama esnasında Cu O teşekkül etmiş ise bunun mevcudiyeti kimyasal ameliye ile iza le edilir (Sodyum siyanid, amonyum kar

Ambarlanma

burumu iyi

ver«t»Mr ' » '

•'ai •V i y i

çalışabilir <?oV

i94 s ı n ı n

dar

ç Ok dar

bonat veya madenî asitler vasıtasıyle). ilk önceleri Cu O teşekkülüne manı olmak için, havası boşaltılmış bir yerde ön tavlama usûlüne başvuruluyordu.

Cihazlar Isıt/' ı iran

«ikkai»z».,

Lazım

Metal plâk üzerindeki oksit tabakasının direnci, akım oksitten metale doğru akarken

çok küçük, fakat akım metalden okside doğ

Tablo : III Solid ve sıcak katodlu redresörlerin genel özellikleri

ru akarken çok yüksek olmaktadır. TaHatiy le, bir yüzü okside edilmiş böyle bir plâk bir

alternatif akım devresine ithal edliecek olur sa, akıma yalnız bir yönde yol verecek yani redresor karakterini haiz olacaktır.

Tek bir oksit tabakasının dilektrik mu

sıcaklığın yükselmesini tevlit eden ısı üreti mine sebebiyet verir ve bundan böyle nihayi çalışma gerilimi, geçen akım ve soğutma şartlan ile tayin edilir. Büyük akımlar bü

kavemeti oldukça küçüktür, bundan böyle kullanılacağı gerilime göre müteaddit sayıda

yük satıhlı plâkaların ve vantilatör veya ben zeri sun'î soğutma tertiblerin kullanılmasını

plâkaların seri halde bulunması elzemdir.

intaç ettirir.

Doğru yönde akım iletimi 0.25 Volttan

Yüksek sıcaklıkla husule getirilen oksit

tabakası çok serttir ve cihazın çalışması sade

Karşıt Elektrot ce elektrik! esaslara dayanır ; Şu halde bu red

resor de aşınmaya, kimyasal tesirlere veya za

Ojesi"! manla bozuşmaya maruz hiçbir kısım yoktur.

Kaçak yapabileceği ortamda yoktur. Bundan

Bakır

böyle, eğer aşırı yüklere karşı gereği şekilde korunma tertibatı alınmış ise, bu tip ıedresör

lesin ömrü pratik olarak sonsuzdur. Çok geniş

bir yükleme sının içinde yüksek verimlerde

Şekil: 1 Bakır oksit redresörün konstrük siyonuna ait prensib şeması

çalışır. Tam yükte verimi % 85 civarındadır ve güç faktörü l'e çok yakındır.

Redresörün normal çalışması, intikaa uğ

ramıyacak bir soğutma havası kaynağının bu

lunuşuna tabi olduğundan, bu maksat için kullanı'acak vantilatörün santrafuj esasına göre yapılan bir kontakla teçhiz edilmesi ge rekmektedir. Soğutma havası yolu üzerinde ek seriya bir hava filitresi kullanılır.

Şekil 1, bu tip redresörün prensip şema

Volt 20 f5 J0 5

J 0 5 f0 15 20 »0

sını, şekil 1 a ise doğru ve ters karakteristiğini vermektedir.

SELENYUM REDRESÖRLER (") : Herne kadar selenyum redresor eleman lan bakır oksit elemanlarına nazaran daha

2.0

3.0

önce keşfedıi.mışsede, sanayiye tatbikatları daha sonralan mevzubahis olmuştur. Bu tip redresorlerde tek yönlü iletkenlik, demir veya

alüminyum üzermde bir selenyum tabakası teşkil ettirilmekle temin olunur Alüminyum un kulanüışı cihazın hafif olması icap eden

yerlerde mevzubahistir. Karşıt elektrot ise se

lenyum tabakası sathında, düşük erime nok

Şekil: 10 Bakır oksitli redresörlerin doğru ve ters karakteristiği

tasını haiz bir alaşımın zerrecikler' halinde püskürtülmesi ile teşkil olunur. Yalnız bu kar şıt elektrot diskinin, selenyum diskinden daha

itibaren başlar ve 10 Volta kadar ters yönde küçük dış çapı ve ortada daha büyük iç çapı

akım akışı çok cüzidir. Bu en alt ve en üst haiz olmasından dikkat edilir. Bu tedbir, kar

gerilim değserleri, ters akımı tahdid etmek

şıt elektrot ile temel elektrot arasında muhte

maksadiyle,, beher elemana tatbiki mümkün mel yüzeysel elektriki deşarja mani olmak

olan gerilimin en uygun olarak 7 ile 9 volt içindir, (şekil. 2. ye bak.)

arasında olması gerektiği hakikatini ortaya koyar.

Ters yönde iletkenlik, sıcaklık artışı ile normal olarak azami 10 ampere kadar artar. Disk tipinde olanlar yüksek voltaj ve 10 am pere kadar olan akımlar için elverişlidir. Kö şeli plak tipler alçak gerilimlerde kullanılır.

Oksid filmi zayıf bir iletken ve mat sa tıhlı olduğundan elektriki kontak, tazyik al

Böyle bir sistem alternatif akım şebekesi ne tatbik edilirse büyük miktarda akım selen yumdan karşıt elektroda doğru akacak, fakat ters yönde nispeten çok küçük akım akacak tır. Akıma bir yönde yol veren esas geçit, se lenyum ile karşıt' elektrodun temas ettikleri satıhtır.

Bir selenyum redresdrü hazırlanırken,

tında kurşun bir disk veya metalik tozlar va

(•) Selenyum . Sembol Se, Atom No 34, Atom

sıtasıyle temin olunur. Redresördeki kayıplar.

ağırlığı • 79

ilkönce cam parçalarına benziyen selenyum toz haline getirilerek temel metal elektrot üzerine yayılır. Sonra müteaddit tavlamalara tabi tutulur Bu zaman cismin kristal yapı sında değişme olur ve «p Selenyum» adı veri len selenyumun bir allotropu (*) teşekkül eder. Artık bundan sonra karşıt elektrot, se lenyum üzerine püskürtülerek . teşkil olunur. Yalnız, imalâtın bu safhasında, —emniyetli çalışma şartı için— ters yöndeki rezistans nispeten küçüktür ve bu mahzuru ortadan kaldırmak üzere redresör elemanından küçük bir ters akım geçirmek lüzumludur. Tamam lanmışbu tip bir redresör elemanının doğru ve ters karakteristiği şekil :3 de verilmiştir.

Tatbik edilen gerilimin 0.5 volt değerine kadar doğru yöndeki iletkenlik tahdid edil miştir. Yani, bu gerilime kadar doğru yönde bir akım akışı mevzubahis olamaz. Bu değer bakır oksitli elemanınkinden daha yüksektir. Doğru yöndeki gerilim düşümü 1,5 volttur. Maksimum ters gerilimi 40 volttur. Bu tip redresörler yüksek gerilim ve küçük akım larda çalışabilirler. (8 kV. ta 8 amper.) Daya nıklı, emniyetli ve uzun ömürlüdürler. Herhan gi bir ısıtıcı transformatör veya kumanda ci hazına ihtiyaç göstermezler.

Şehil: 2 Bir selenyum redresör elemanın prensip konstrükslyonu şeması

Omik bir direncin sıcaklık katsayısı po zitiftir, yani sıcaklık artarsa dirençte artar. Selenyum redresörün sıcaklık katsayısı ise ne gatiftir, yanı sıcaklığın yükselmesi ile iletken liğide yükselir. Fakat 60 °C sıcaklığa kadar ters yöndeki iletkenlik pozitiftir ve bu değer den sonra ters direnç azalmağa başlar. Mama fih, ters rezistansın azalıp çoğalması, tatbik edilen gerilimede bağlıdır. Meselâ, tatbik edi len gerilim 2 veya 3 volt ise ve sıcaklık yükse lirse, ters rezistansın diğeri düşebilir. Fakat normal çalışma sınırları içinde sıcaklıkla di rencin değişimi küçüktür.

Selenyum redresörler, ters akan akımı ar zu edilmiyen bir mertebeye yükseltmeksizın, r akır oksitli ere nazaran daha yüksek gerilim lere mütehammildirler Selenyum redresorle rın beher e'emanının mukavemet edebileceği (*) Allotrop : Bir kimyasal elemanın birden fazla mevcut olabilen şekillerden biri

Volt 20 15

0 5 10 1 5 2 0 A0

ŞeMl: 3 Bir selenyum redresör elemanının doğru ve ters karakteristiği.

nominal ters gerilim değeri 15 18 volt arasın

dadır. Bu değer bakır oksitlilerdeki değerin iki

mislidir. Emniyetli çalışma sıcaklıkları 65 °C

dir, fakat birkaç saat için 80 °C de çalıştırıl

maları mümkündür.

u

Ortası delik disk elemanlar, üzeri bakalit

kaplı bir metal çubuk üzerine geçirilmiştir.

Bu şekilde imalattan iki gaye vardır. (1) kar

şıt elektrotlarda gerekli temas temin edilir.

Bu maksat için ; pirinçten veyahut yaylanma

özelliğini haiz herhangi bir materyalden imâl

edilen ince dairesel Levhanın çevresi, muhte

lif yerlerde merkeze doğru lüzumu kadar yarı

lır ve sonra bunlar «basıcı tırnak» şekline so

kulur ve bu tertip bakalit kaplı çubuk üzerine

monte edilir. (2) İzole vernik vasıtasıyle selen

yum diskinin merkezindeki delik çevresinde

daha geniş çaplı bir halka teşekkül ettirilir ve

bundan sonra karşıt elektrot, selenyum taba

kası üzerine püskürtülür. Böylelikle selenyum,

basıncın doğrudan doğru tatbik edildiği böl

gede karşıt elektrottan izole edilmiş olur. Mü

teakip ikinci bir disk ile temas bir çelik veya

alüminyum rondela kullanımak suretiyle te

min olunur. Şekil: 3. bu tip bir redresör e'e

manının yapılışını prensib olarak vermekte

dir.

GERMANYUM RFDRESÖRLER : Bv t'n re^resor elemanı çok ufak olup, be her inch karelik satıhı birkaç yüz amperle 1 uk jencı ılır, ve bu durumda dahi mükemme len çalışır. Bir kristal dedektörün yapısına benzer yapısı vardır İçinde, çapı 3 mm. ye kadar değişen ve kalınlığı umumiyetle 0.6 mm. olan ince bir di'im halinde germanyum elemanı vardır Germanyumun cilalı yüzü ile konmak, umumiyetle tungstenden yapılan takriben 75 mikron çapında ve 2,5 mm. uzun

luğunda «kedi bıyığı» adı verilen bir tel ile temin olunur. Germanyum kristali ve tungs ten teli, yaklaştıncı çubukları haiz iki küçük pirinç elektrot üzerine tespit edilir. Telin ucu, umumiyetle 28° tepe açısı altında konik leştirılmiş ve ayrıca elektrolitik usullerle siv ritiimiştir.

Bazen bu redresör elemanının bütün boş luğu, kontak telini vibrasyondan ve rutubet ten korumak gayesiyle, mum ile doldurulur. Böyle bir redresör elemanın prensip şeması • şekil 4. de görülmektedir.

İlk önceleri germanyum doğrudan doğ ruya bakır üzerine prese ediliyor ve böylece sistemin ısı iletme karakteristiği daha elve rişli hale sokuluyordu. Şimdi ise muhtelif soğutma metodlan kullanılmaktadır, dun lardan en çok rastlanılan şekiller; küçük güçlerde direkt tazyikli hava, büyük güçler de ise sıvı ile olanlardır. Su ile soğutma ilk önceleri tercih edilen şekildi. Bazende soğut ma için, bir radyatör üzerinden sirküle edi len herhangi bir dielektrik kullanılır. Rad yatöre su sevkedıldiğinden, dielektrik sıcak lığını suya verir. Modern imâlatta redresör elemanı hücresi, seramik izolasyon madde leri ile hava geçirmiyecek şekilde kaplanır.

Germanyum redresörler yüksek verimi ve çok iyi bir regulasyon sistemini haizdir ler. Hacimleri ufak, doğru yöndeki dirençleri küçük ve fakat ters yöndeki dirençleri bü yüktür. Normal çalışma gerilimde (65 75 Volt) verimleri % 95 civarındadır. Isınması tahdid edilmiştir. Düşük ısı iletim katsayısını haiz olup akım ve gerilim tahavvülatına kar şı hassastır. , ,

Nominal gerilimde 200 amperde doğru yöndeki gerilim düşümü 0.63 volt civarında dır. Doğru yönde kısa devre akımı maksi mum 200 amper olarak tahdid edilmiştir. Kısa bir müddet için dahi olsa nominal geri limler hiçbir surette tecavüz edilmemelidir. Bundan başka germanyumun sıcaklığının 65 °C nin üstüne çıkmamasına dikkat etmeli dir.

Bu tip bazı redresörlerde, redrese edici ele man beş tabaka materyalden mürekkeptir. En alt ve en üst tabaka Molibdenden yapılmış tır. Bunun termik uzama kat sayısı german yumunkine eşittir ve ısıyı mükemmel iletir.

Merkezdeki tabaka tek bir germanyum limidir. Bu dilim alttaki molibden tabakası na saf kalay, üstündeki tabakaya ise saf in dium ile lehimlenir.

Molibden kalay germanyum gurubu tabaka tabaka halinde kalır fakat indium, germanyuma nüfuz eder. Böyle bir gurub

PıVinç

Şekil: i. Bir germanyum redresör hücrenin prensib olarak konstrüksiyon şeması

topyekûn bakır bir zemine lehimlenir. Ayrı

ca örgülü bir bakır kablo da üstte molibde

ne kaynatılır. Bu sistem cam. bir mahfaza

içine alınır ve. ek yerleri, hava almıyacak şe

kilde sıkıca kaynatılır. Bu şekilde hazırlanan

yarı iletken sisteme «Semitron» denilir,

içindeki havanın tardedilmesi ameliyesinde

helyum gazı kullanılır ve kaçak tecrübeside

helyum gazı dedektörü, ile yapılır. Eğer her

hangi bir kaçak müşahede edilmezse semit

ron'a 1 atmosfer tazyik altında kuru asal

gaz dplöurulur. Elektro kimya ve galvanop

lastı endüstrisinde, ark fırınlarında ve alçak

gerilim endüstriyel kuvvet şebekelerinde kul

lanılır.

,

Bu tip redresörün diğer bir şekli şöyle dir, saf tek germanyum kristalleri alınır ve 20 mm. çapında 0.02 inch kalınlığında bir di lim halinde hazırlanır. Diğer ayrı bir yerde P ve n tipi alaşımlar hazırlanır; bunlardan ilki indiumlu,, ikincisi antimonlutfur. Ger manyum dilimi bu indium ve antimon taba kaları arasına alınır. Böyle bir gurub, arzu edilen atomik yapı elde edilinceye dolayısiy Le akımın p den n e doğrp kolaylıkla akışı te min edilinceye kadar ısıtılır. Bu şekilde elde edilen germanyum elemanı, bakır oksitli elemana nazaran 1000 misli akım yoğunlu ğumda çalıştırılabilir. Hattâ, iyi soğutma şartlan tahakkuk ettirildiği taktirde, çok kü çük bir gurub bile 3 kW mertebesindeki güç ler için mükemmel çalışır. Doğru yöndeki kayıplar yük akımının, ters yöndeki kayıp lar ise ters gerilimin fonksiyonudur. Her iki tip kayıp sıcaklık yükselmesine, dolayısıyle eleman direncinin değişmesine sebebiyet ve rirler. Sıcaklık yükselirse ters yöndeki kayıp lar süratle yükselir, zira ters yöndeki akım değişimi ekspona'nsiyeldir. (Murat sıcaklığı 35 °C olarak .kabul edilirse, tam yükte sıcak

NOT • Germanyum : Sembol Ge, Atom sayısı 32, A Ağırlığı 72,6

M " 'o"li"b•de—n • » Mo, , » » 42,

96,0

İndium

» in, ' » » 49,

114,76

lık bu değerden itibaren normal olarak 30 *C daha fazla olur. Daha yüksek sürekli ça lışma sıcaklıkları için, nominal çalışma akı mından daha aşağı mertebelere inmek lâ zımdır. Bu redresorter tek veya üç fazlı şebe kelerde yarı dalga veya tam dalgayı redrese edecek vekilde gurublandınlabilirler. Ayni güç mertebesinde olan diğer metalik tip redresör lerin çalışma gerilimlerinden daha yüksek vol tajlarda çalıştırılabilirler.

Elektroliz endüstrisinde bu tip redresörün çalıştırılması için ilk anda nihayi tam yük geriliminin % 25 nin tatbik edilmesi lâzım dır. Böylece, akım akarken zıt elektromotor kuvvet husule gelir ve tatbik edilen gerilim değerine kadar yükselmeğe başlar. Bu zaman ise akım sıfıra müncer olur, dolayısıyle geri lim yükselir ve ayni anda zıt e. m. k te artar ve nihayi tam yük gerilimin % 80 değerine vasıl olur. Artık bundan sonra istenileif akım teşekkül ettirilinceya kadar gerilim sürekli olarak ayarlanır. Bu ayar şeklinin, motor generatör gurubundakinden farklı olduğu görülmektedir.

SİLİKON REDRESÖRLER:

Silikon redresörlerin, güç redresesi için tatbikat sahasına girmeleri çok yenidir. Fa kat nasıl kullanılabilecekleri,, kendisinden daha evvel olan redresor tipleri yanı ger manyum ve selenyum zamanından beri bi linmekteydi. Tek silikon kristalleri, german yuma benziyen birçok karakteristikleri haiz dir. Bu tip redresörlerin inkişafı daha büyük kristallerin imalatına tabi olmuştur.

Redresor elemanları şu şekilde yapılabi lirler : Silikonun bir yüzünde P tipi silikon teşekkül ettirilmek üzere Alüminyum ile, di ğer yüzünde ise n tipi silikon için Altın ile alaşım yapılır. Neticede elde edilen böyle bir silikon redresöründe bazı hallerde ger manyuma nazaran daha üstün olan elektriki ve termik karakteristikler müşahede edilir. Üstün vasıflarından en başta geleni; daha yüksek ters alternatif gerilime dayanabil mesidir. Bir germanyum • redresör e^manı nın maksimum ters gerilimi 200 Volttur ve çıkış gerilimi '67 75 volt doğru gerilim ol mak şartı ile köprü devrelerinde kullanıla bilir. Halbuki silikon redresör elemanın mak simum ters gerilimi 500 Volttur ve köprü devre'erinde 165 volt doğru gerilimler için kullanılabilir. Hernekadar silikon tiplerde bu gerilimde doğru yöndeki kayıplar ger manyumdakilere nazaran 1 3/4 misli fazla isede, 165 volttan daha yüksek doğru geri limli redresör devrelerinin nadir bulunuşu dolayısıyle silikon elemanları bu gerilimler

de çok az kullanıldığından, her iki tip redre sörün verimi umumiyetle eşit kabul edilir.

Silikonun ters gerilim karakteristiğinde üstün bir termik vasıf vardır. Germanyumun maksimum ters gerilim değeri, sıcaklığın yükselmesi ile düşer. Halbuki silikonda bu değer, sıcaklık artışı ile yavaş yavaş yükselir. Bu vasfından do1 ayı haiz olduğu avantajlar şunlardır: (1) Silikon redresör elemanında daha az materyal kullanılır. Bu ise daha kü çük hacim işgali ve daha az malzeme sarfi yatı demektir. (2) Aşın sıcaklıktan dolayı husule gelebilecek hasara karşı silikon ele manında daha müessir korunma tertipleri alınır.

Yüksek akımlı bir germanyum elemanın maksimum çalışma sıcaklığı 65 75 °C iken ayni mertebede olan silikonda bu 200 °C dir. (100 °C fazlası germanyum için tahripkâr dır.) Bu termik limitleri tâyin eden husus, redresör elemanını teşkil eden muhtelif ma teryal1 çrin erime noktalandır. Germanyum 1000 °C de erir, bunun yanında germanyu mun tretmanında kullanılan indium ise 150 °C de erir. Halbuki silikonda 1400 1500 °C ye kadar erime müşahede edilmez. Aynca silikon diliminin bir yüzünün tretmanında kullanılan alüminyum 580 °C de, diğer yüzü için kullanılan altın ise 360 °C de erir.

SPikon semitronlar 180 CC ve 200 ampe re kadar olan değerlerde çalıştırılabilirler. Hava ve su soğutmalı şekillerde imal edilir ler. Germanyum gibi, alçak gerilimde 9 volt tan takriben 130 volt doğru gerilime kadar kuşanılır (400 volta kadar yükselmekte mümkündür.)

Silikon redresörler % 99 gibi çok yüksek verime ve aynca mükemmel bir voltaj re gülasyonuna sahiptirler. (Nominal gerilimde beher elemanda gerilim düşümü 1,1 volttur.) Bundan maada herbir elemanın 300 volt gibi çok yüksek maksimum ters gerilimi vardır. Depolanma ve çalışma sıcaklık mertebesi 65 °C den + 170 =C ye kadar değişir. Kapa sitif yük'e dahi 115 Volt alternatif şebekede 125 °C sıcaklıkta çalışabilir. Kombine sıcak lık 150 °C kabul edilebilir. Son zamanlarda endüstriyel silikon redresörler, beher eleman için 300 den 400 volta kadar değişen maksi mum ters gerilimler altında kullanılmakta dır Ortalama doğru akım yoğunluğu 150 °C de ve % 97 verimde 1300 Amp/sq. in (= 2,04 Amp/mm2) dir. Bu elemanlardan teşkil edi len bir gurub, ortalama 70 kV ve 500 mA de ğerlerde çalışabilmektedir.

vida*»

Cam

Tjb

Alüminyum silikon LtVım

/İçtim

Sonu

Şekil: 5 Bir silikon redresör elemanının konstrüksiyonuna ait prensip şeması.

Sı'ikon redresorün germanyuma npzarsm bazı avantajları vardır: Daha yüksek ters ge rilimi haiz olup, germanyumun 75 °C sıcaklı ğına mukabil 125 °C de çalışabilir. Yüksek voltajlı silikon redresör elemanları ile elek trokimya ve diğer endüstri kollarını besliyen şebekeleri teşkil etmek çok mümkündür. Doğru yöndeki düşük geriliminden dolayı galvanoplasti endüstrisinde tercih edilir.

Konstrüksiyon: 1/8 mm2 den daha kü çük satıhlı tek silikon kristalleri alınır. Bun lardan bir dilim husule getirilir. Bunun her iki yüzünde gerekli kontaklar hazırlanır. Böyle bir tertibin genel, yapısı şekil 5 de ve rilmiştir. Silikon dilimi uygun bir zemine le himlenir. Eleman, hava geçirmez şekilde ka palı bir hücre içine alınır.

İmâlat esnasında silikona yabancı mad delerin karışmamasına çok dikkat edilir. Isı iletim karakteristikleri çok mühim olduğun dan, elemanın projesi soğutma sistemini na zarı itibara a^cak şekilde hazırlanır. Soğut ma için kullanılacak sistemin, zemin olarak kullanılan kısımla tamamen temas etmesi lâ zımdır.

SICAK VE SOĞUK KATODLU REDRE SÖRLER:

Sıcak katodlu tüpler (termo iyonik tüp ler), alternatif akımın doğru akıma tahvili

gayesiyle yapılmışlardır. Bu metod için tü kenmez elektron kaynağına, ısıtlmış katod da olduğu gibi ve bir anoda ihtiyaç vardır. Bunlar ise iki elektrottu bir tübü veya diğer adiyle diod'u teşkil ederler. Bu sistem kapalı bir hücre içine alınır ve içindeki hava uygun şekilde tardedilır. Katod ile anoda bir alter naıf gerilim tatbik edildiği zaman elektriki alan periyodik olarak değiştiğinden, anodun pozitif olduğu anlarda bir akımın aktığı mü şahede edilir. Böylece elektron akışı, titre şim yapan bir akım haline inkılâp etmiş olur. Eğer devre omik bir yük üzerinde kapatılır ve titreşimler bir kapasite vasıtasıyle düzgün leştirilirse, yük içinden geçen akım titreşimsiz doğru akım olur. Böyle bir tüpten geçen akım, katoddan maksimum miktarda intişar edebilecek elektronlara tekabül eden akım dan umumiyetle daha azdır. Buna sebeb; elektronların birbirini iterek katoddan inti şarına mani olmasıdır Mamafih, gerekli miktarda ıyonızasyonu temin etmek gayesiy le az miktarda bir gaz tübe ithal edilirse akım miktarı yükseltilebilir. Fakat bu zaman sür' atli kumanda kaabılıyetinden kaybedilir. Eğer, daha ziyade katoda yakın olmak üze re katodla anod arasında metalik bir kafes konulursa tüp, triod adını alır.

Katodun ısıtılması ya direkt olarak veya

E..M M. — 23 24

ayrı bir ısıtıcıdan radyasyon yolu ile yapılır. Katod, tungstenden veya oksit kaplı bir ele mandan (Baryum veya strontium oksit) ya pılır ve takriben 800 °C de elektron intişarı na başlar. Katod akımları 120 300 mA ara sında değişir. Katoddan intişar eden elekt ronları çekebilmek için yüksek anod gerili mine lüzum vardır. Bu tüplerin maksimum ters gerilimleri 50 kV veya daha fazla olabi lir. Doğru yöndeki gerilim düşümü 1000 volt tur. Güç redresesi için kullanılan tiplerin maksimum ters gerilimi 20 kV. tur. Mamafih vakum tüplü bu redresörler, X şuaları ile il gili işlerde daima en başta tercih edilirler.

Bu tüplerin bir gaz ile de doldurulması mümkündür. Ekseriya cıva buharı veya Xe non seçilir. Elektronlar tüp içinde hareket ederlerken hızları gittikçe artar ve gaz atom larına çarparak iyonize ederler. Bu şekilde huşu1 e gelen pozitif iyonlar katoda doğru akarlar ve katod cıvannda bulunan elektron ları nötrleştirirler. Böylelikle katoddan inti şar eden bütün elektronlar, mevzubahis ga zın iyonizasyon geriliminden biraz daha kü çük , anod gerilimi ile çekilirler. Gerilim düşümü anod akımına bağlı değildir. Bu de ğer takriben 10 ilâ 13 volt arasında değişir. Katodu ısıtmak için gereken' güç, redre sor akımının beher amperi başına takriben 10 Wattır. (10 W/Amp) Cıva buharlı olan lar 10° 40 °C, Xenon gazlı olanlar ise — 50° ile + 70 °C arasında değişen sıcaklıklar için kullanılabilir.

MEKANİK REDRESÖRLER: İlk yüksek güçlü mekanik redresör Al manyada harp sıralarında imal edildi. (Kop pelmann). İngiltere, Amerika ve İsviçrede de bu tip redresörler imâl edilmektedir.

İlk önceleri imal edilen ünitelerin kapa sitesi 400 Volt ve 8500 amper idi. Bugün en tatminkâr ve ekonomik hacimli üniteler 220 270 Voltta 15 kA olarak yapılabilmektedir.

Bu tip redresör üniteleri ile" alternatif akımın doğru akıma tahvili, mekanik olarak tahrik edilen ufak kontakların senkron ola rak kapanması ile temin olunur. Aynca yar dımcı cihazlar olarak; hususî şekiMe imâl edilen magnetize edilmiş demir çekirdekli indirici reaktörler ve kontaklarla paralel bağ lı bulunan aletler vardır Komreaktör adını alan bu indirici reaktörler, akımı küçük bir mertebeye düşürür. Bundan başka muvakkat temel yük ve yol verici rezistansları vardır Senkron kontaklarda ark olma halinde husu sî bir tip kısa devre edici cihaz çalışarak muhtemel hasan asgariye indirir.

Bu redresorün kontaklan, meselâ cı va buharlı redresörde olan hususiyetin aksi ne ters akan akımı bloke etme özelliğini

E. M M. — 33 24

bizzat kendileri haiz değillerdir. Bundan böy le, kontak akımı tam sıfırdan geçerken der hal açılmak mecburiyetindedirler. Mutlak sabit bir yük üzerinde çalışmalan mevzuba his olsa bile bu durum, kontaklann çok has sas olarak açılıp kapanması problemini orta ya atar, ki bunu pratikte tahakkuk ettirmek imkânsızdır. Mamafih, devrenin açılma şart larını kolaylaştırabilmek gayesiyle komreak törler seri olarak bağlanmıştır ve kontaklar la paralel bağlı cihazlarla irtibatlandırılmış tır.

Mekaniki veya elektrikî veyahut kombi ne bir cihaz vasıtasıyle faz kaydırılarak çıkış gerilimini ayarlamak mümkündür. Mekaniki cihazın vazifesi, kontaklann doğru zamanda açılıp kapanmasını temin etmek ve bilhassa, kontakların açık durumda «açılıp açılmadı ğını» kontrol etmektir.

Çekirdeği önceden magnetize edilmiş

komreaktörlerin ve kontaklarla paralel bağlı

devrelerin başlıca vazifesi; kontaklann açıl

masıyle kesilen akım ve gerilimi, takriben

0.5 amper veya 10 Volt değerlerinden daha

aşağı bir değere düşürmektir. Bu tip redre

sorün çalışma prensibi Şekil: 6 ile izah edil

mektedir.

Şekil: 6 Mekanik tip bir redresorün ça lışma ve konstrüksiyon prensip şeması

Sekonder sargılan Wa, Wb, Wc üe gös terilen bir transformatörün sargılan yıldız bağlıdır. Ve nötr noktası, endüktansı Lo ve re zistansı Ro olan herhangibir doğru akım ci hazının negatif ucuna bağlıdır. Doğru akım cihazının pozitif ucu ise Ka, Kb, Kc kontak lan vasıtasıyle transformatörün sekonder sargısına ait diğer uçlara bağlıdır. Herhan

gi bir fazın gerilimi, o anda devreye tatbik edilmekte olan gerilime eşit olduğu an, o fa za ait kontak kapanır. Yük altında bulunan kontakların kafiyen açılmaması şarttır. Bun dan dolayı meselâ Ka açılmadan evvel Kb kapanmalıdır. Ka ve Kb kontaklarının kapa lı bulunması anında, Wa ile Wb fazları ara sında ık gibi bir kısa devre akımı akar. Bü akım ise, Ka kontağı üzerinden akan I yük akımına zıt yöndedir. Bu kısa devre akımı nın şiddeti; hem Wa ile Wb fazlan arasında ki gerilim farkına, nemde kısa devre yolu üzerindeki La kaçak endüktanslarına bağlı dır. Bu esnada kısa devre akımı ile sıfıra müncer olur ve bunun neticesi olarak, kon tak teorik olarak açılabilir duruma gelir.

Komreaktorler; çok küçük akımlarda iş baa haline gelen ve histerezis eğrisi hemen hemen dikdörtgen şeklinde olan bir demir çekirdeği havıdır. Bundan dolayı normal ola rak akan I akımına karşı bir mani teşkil et mezler. Fakat akımın sıfırdan geçmesi anın

da endüktanslan ianiden çok yüksek değer alır ve bundan ötürü, miknatisiyetleri yön değıştirinceye kadar, akımın çok küçük bir değerde bir müddet için sabit kalmasını mümkün kılar. Bu küçük akım basamağın da kontakların açılması artık pratik bakım dan mümkün olur Kontaklara paralel bağlı devrede bulunan özel tüpler, açılma ameliye sinden sonra kalan küçük akımları üzerleri ne alırlar.

Yüke tatbik edilen gerilim, transforma törün nötr noktası (negatif kutup) ile pozi tif konumda bulunan faz arasındaki potan siyel farkıdır iki fazın pozitif uca ayni anda bağlı oldukları durumda, yüke tatbik edilen doğru genlım, her iki fazın nötr noktasına göre haiz oldukları potansiyellerin vektörel toplamıdır.

Pratikte bu tip redresörlerle üç fazlı bağ lama yerine altı fazlı bağlama kullanılmakta dır.

1958 C. 1.0. R. E.

Necati TÜRKERİ Y Müh San Vek

Beynelmilel C. I. G. R. E. Konferansının 17 nci toplantısı Haziran ayı içerisinde Pa riste yapıldı. Böylece muhtelif memleketle rin bilhassa enterkonnekte şebekelerle ilgili çeşitli mevzulardaki ihtisas sahibi elemanları bir araya gelerek kaydedilen son teknik ge lişmelerin ışığı altında birçok meseleleri tah lil ve müzakere etmek fırsatını buldular. Bu suretle muhtelif ve farklı görüşler, kazanı lan yeni tecrübeler, akademik bir tartışma zemini içerisinde bırbirlenle çarpıştı ve neti cede en iyi hal tarzını tefrik etmek ve bun lardan istifade etmek imkân dahiline girdi.

Fransız Sanayi Vekilinin başkanlığında açılan toplantıya dünyanın muhtelif yerle rinden gelen 1800 delege ve bu arada memle ketımizdende İ. T. Ü., Sanayi Vekâleti Ener ji Dairesi Reisliği, Etibank ve E. I. E. İdaresi mümessilleri iştirak etmiş bulunuyordu.

Konferansta müzakere edilen raporları mevzulan itıbarile aşağıdaki dört grupta top lamak mümkündür. 1. Elektrik enerjisinin istihsali, transformas yonu ve içerisinden elektrik cereyanı ge çen bir devrenin açılması, 2. Enerji nakil hatlannın ve yeraltı kablola rının; konstrüksiyonu. izolâsyonu ve ba • kimi ile ilgili hususlar, 3. Yüksek gerilimli elektrik şebekelerinin iş letilmesi korunması ve enterkonneksiyonu,

4. Çok yüksek voltajlarla enerji nakli, Fransız Sanayi Vekilinin kısa kitabesin den sonra ilk sözü alan Mosyo Ailbert Avru panın 380 kV. luk şekebelerı mevzuunda umu mî mahiyette bir konuşma yaptı.

Diğer hususlara geçmeden evvel bilhassa şu noktayı memnuniyetle kaydetmek istenz ki; CIGRE nin bu devresinde memleketimiz den de iki rapor verilmiş bulunuyordu. Kıy metli hocamız Ord. Profesör sayın Cabır Sepen tarafından hazırlanan birinci tezde; seri ikaz arttırılmasının senkron makinaların performanslarına ne gibi bir tesir icra edece ği mevzuu ele alınmış ve alâka ile karşılanan bu raporda mühim iki netice istihsal edilmiş tir. Birinci netice; ilk 0,20 s. lık müddette di namik stabilitede herhangi bir değişiklik ol mıyacağı hususudur. Bu duruma göre; umu miyetle Y. G. Şebekelerinde kullanılan dis jcnktorlerın açma müddetleri 0,20 s. den da ha küçük olduğundan fazla ikaz müessir bir fayda sağlamıyacaktır. İkinci sonuç ise daha ziyade arıza müddetinin 0,5 s. yi tecavüz et mesi ile ilgilidir ve bu taktirde sağlanan fay da etraflı bir şekilde mezkûr raporda ince lenmiştir.

Bir Alman Profesörü ile İ. T. Ü. Doçent lerinden Y. Müh. Muzaffer özkaya tarafın dan müştereken hazırlanan ikinci rapor ise yüksek gerilim ölçme teknığıle ilgilidir. Mev

E. M. M. — 23 24