TÜRKİYE'NİN KUZEY-BATI, ÇUKUROVA VE BATI ANADOLU BÖLGELERİNDE ENERJİ İSTİHLAKİ İLE İLGİLİ SANAYİ VE İKTİSADİ HAREKETLERDEN BAZI NOTLAR

Türkiye'nin Kuzey Batı. Çukurova ve Balı Anadolu Bölgelerinde enerji istihlâki ile ilgili sanayi ve iktisadi hareketlerden bazı notlar

Saffet ERDEM Müh.

I. Kuzey Batı Anadolu Bölgesi :

İlerden beri enerji satın alma bakımın dan daha müsait durumda olan, aynı zaman da ithal ve ihracat merkezini içine almış bu lunan ve Türkiye nüfusunun % 40 ını içinde barındıran Kuzey Batı Anadolu bölgesinde muhte'if sanayi grupları teşekkül etmiş ve gün geçtikçe de bu sanayiler artmıştır. Baş lıca büyük enerji istihlâk yerleri sıra ile; bü yük kömür işletmeleri, demir çelik sanayii, kâğıt sanayii, yünlü, ipekli, pamuklu, kıl do kuma sanayii, cam şişe sanayii, çimento ve şeker fabrikaları, azot sanayii, cer atelyeleri, soğuk hava depolan, tersane .makine oto ta mir ve montaj yerleri, lâstik fabrikaları, un fabrikaları ve mamulleri gibi iş yerleridir. Son zamanlarda elektrikle cer, mutbak eşya ları imâlatı ile çamaşır makinalan, buz do lapları, elektrik tesisat malzemesi ve elektro litik bakır imâli, inşaat malzemesi imalâtha neleri, nebatî margarin yağ fabrikaları, muh telif hırdavat malzemeleri imalâtı, ilâç sana yii ve saire hep bu bölgede temayüz etmek tedir.

Sanayide bugün başlıca sıkıntı ham ve yan mamul maddelerin çalışma kapasitesine göre» depo edilememesidir. Buna tesir eden sebepler bu maddelerin teminidir. Halen bazı sanayinin ham ve yan mamul maddeleri dı şardan ithal edilmektedir. Dahilde bu mad delerin de imâlini temin eden yardımcı sa nayi zamanla kurulacaktır. Bu şekilde reka bet edebilme imkânları da sağlanmış olacak tır. Kömür istihsalini artırmak için yapılan çalışmalar meyanında ocaklara elektrikle me kanik başlamıştır. Personel ve maddî imkân lar burada başlıca rol oynamaktadır.

Demir çelik sanayiinde demir cevherini, kapasitesinin artışına göre nakil ve deposu ile kok kömürünün şehir ihtiyaçlarından zi yade yüksek fırınlara tahsisi gerekmektedir.

Kâğıt sanayiinin İzmit'de tevsii yapıl maktadır Bugün 43.000 ton kâğıt kapasitesi olan bu tesisler 100.000 tona çıkabilecektir.

Boru fabrikasının ham maddesi olan ya rı mamul maddenin Karabük'den ilerde te min edileceği öğrenilmiştir. Halen dışardan ithal edilmektedir.

ii M M — 23 24

Dokuma Fabrikalarında sun'î ipek, iyi kalite yün dışardan temin edildiğinden' ihti yaçları çok olmaktadır.

Lâstik ayakkabı fabrikalarında ham kau çuk sıkıntısı olduğundan fabrikaların çalışma kapasitelerini düşürdükleri olmuştur.

Son zamanlarda elektrik ızgara ocak ve benzeri cihazlar da imâl edilmektedir. Ancak bunlarda göze çarpan başlıca mahzurlar, iyi kalite rezistans tellerinin kullanılmayışı ve diğer maddeleri olan ateş tuğlasının iyi imâl edilmemesi dolayısiyle sıcaklık değişmeleri ne tahammül edemeyip çatlayıp bozulması, montaj hataları ile teknik kontrolsüzlüktür. Rekabet durumu ortaya çıktıkça bu gibi mah zurlarında ortadan kalkacağı tabiidir.

Filyosdaki ateş tuğla fabrikası memleket ihtiyacını karşılayamadığından 1958 sonunda dört misli kapasiteye (44.000 Ton/yıl) erişe cektir. Buna rağmen ihtiyacın süratle art ması yüzünden yine memleket ihtiyacına kâ fi gelmiyeceği ilgililerden öğrenilmiştir.

Kuzey Batı etütlerinin neticesinde her türlü enerji istihlâki on sene sonra tahmi nen üç misli bir artış gösterecektir. Senede ortalama artış % 11 ilâ 12 dir. Batı Alman ya da 3 0 senelik periyotlara göre senelik orta lama artış % 7 olmaktadır.

Yıllık ortalama çalışma saati 4 650 saat ten, yani yük faktörü % 53 den aşağı düşme mektedir.

Sene içindeki mevsimlik yük değişimleri ise % 84 tür.

Kuzey Batı bölgesinde halen kendi ma kinalan ile enerjilerini temin eden iş yer lerinin tahmini, istihlâki, toplam istihlâkin % 2 si kadardır. II. Çukurova Bölgesi:

İçel, Adana Hatay, Gaziantep ve Maraş Vilâyetlerini içine alan bu bölgede sanayi madde olarak birinci derecede pamuk ziraati üe pamuk çırçırlanması, pamuk ipliği, çeşitli bez dokuma ve basma, pamuk çekirdeğinden yağ ve sabun imâli gelmektedir.

Türkiyede 1954 yılında 142.000 ton pa muk istihsali olmuş, bunun 51.000 tonu bu bölgede istihsal edilmiştir. Memleket istihsa linin % 30 unu teşkil etmektedir. 1953

da ise pamuk fiyatının fazla olması dolayısiy le bölge istihsali 76.000 ton olmuştu. 1954 de 51.000 tona, 1955 de 48.000 tona düşmüştür. Fiyatların düşmesi başlıca tesir eden faktör olmuştur. Aynı zamanda toprak verimi de azalmaktadır. Sulama ve gübreleme bekle mektedir. Hükümet bu bölgede sulama ve zi raî mücadele için çalışmakta ve yeni imkân lar sağlamaktadır. Halk henüz bu imkânlar dan tam manasiyle istifade etmemiştir. 1956 da DSİ. nin 140.000 dönüm araziyi sulama kapasiteleri varken 46.000 dönümlük arazi sa hibi su almıştır. Bunun 16.600 dönümlük kıs mı pamuktur, 17.000 dönümlük kısmı da çel tiktir. Sulama kapasitesi seneden seneye ar tacaktır. Halbuki sadece Adana Vilâyetinde 2.550.000 dönüm pamuk ekilir.

Diğer taraftan pamuk sulanıp gübrelen diğinde bu günkü verimi üç misli artacaktır. Arazi sahipleri suyu pahalı bulmakta ve su lama yaptığında tarlaya gelecek böceklerle mücadeleden kaçmaktadır. Arazi sahipleri nin elinde büyük araziler olduğundan istihsa li arttırmak için daha fazla çalışmak gay retini göstermemektedirler. Halbuki Batı Anadoluda pamuk ziraatinin % 90 ı sulan maktadır. Burada ise halen % 1 i dahi su lanmıyor. Şüphesiz ilerde sulama ve gübre leme yapılacaktır. İstihsal edilen pamuğun % 100 ü çırçırlanmaktadır. Pamuk istihsali nin artış senelerinde adet itibariyle artmış olan çırçır fabrikalarından bazıları son sene lerde istihsalin azalması ile çiğitli pamuk te darik edemediklerinden iflâs etmişlerdir. Bu yüzden Adana içinde üç dört adet kapanan çırçır fabrikası görülmüştür.

1957 yılında Çukurova ve Hatay bölgesin de 206.356 İğ adedi mevcut olup 196.256 sı hususî sektörün, 10.100 adedi de Devlet sek törünündür. Dokuma tezgâhı ise 3.762 adet olup 2.512 hususî sektörün, 250 si ise devlet sektörünündür. İğ ve tezgâh adedi bakımın dan Türkiyenin 1/4 ünü teşkil eder.

Daha ziyade hususî sektör elinde çalışan bu fabrikalarda, teknik personel yok denile cek kadar azdır. Elektrik ve Makine Mühen disi bir kaç adet sayılabilir. Daha ziyade çe kirdekten yetişmiş ustalar kullanılmaktadır. Bu sebeple bakım, işletme ve malzeme tasar rufu iyi yapılamamaktadır. Dolayısiyle döviz tasarrufu yoktur Makinalar çabuk yıpran makta ve ömürleri kısa olmaktadır.

Memleket istihsalinin dokuma olarak % 26 sı, iplik olarak da % 30 u bölgede ya pılmaktadır. Bölge pamuk istihsalinin ise % fiO ı iplik ve bez haline burada getirilir.

Bu alanda daha fazla iplik ve bez fabri

kası yapılabilirdi. Fakat elektrik motoru ve dağıtım şebekesi üş. birlikte diğer imâlat ma kinalarının temini son zamanlarda müşkül duruma girdiğinden inkişaf hızını muhafa za edememiştir.

Diğer sanayi olarak nebatî yağ ve un fab rikaları vardır. Un fabrikalarının pazar yer leri Urfa ve Elâzığ'a kadar uzanmaktadır.

İskenderun ve Mersin limanlarının inşa, tevsi ve ikmâllerinden sonra Çukurova ve Hatay İç Anadolu ile Şarkî Anadolunun gi riş ve çıkış pazarı haline gelmiş ve gelecek tir.

Göze çarpan diğer sanayi, toprak işleri sanayii (tuğla, kiremit aspes çimento, beyaz çimento vs...) gliserin ve benzeri ile sanayide kullanılan mantar imalâthanesi gibi bazı özel sanayi grupları da belirmiye başlamıştır.

Limon esansı, ta!k pudrası, konserve, ü sare fabrikası ve ispirtosu, elektrikle sebze sereleri ve kâğıt fabrikası, kurulması için ça lışılan sanayi çeşitleridir.

Çeltik ekimi de Tarsus ve civarında ge niş ölçüde artmaktadır.

Adana, Tarsus ve Mersin'de sanayi mü esseseleri, elektrik motoru, kablo ve tesisat malzemesi buldukça bölge şebekesine bağlan maktadır 1957 başında Adana içinde % 80 sanayi müessesesi bağlanmıştır. Bu müessese ler ellerindeki diğer muharrik makınalannı (dizel, lokomobil, buhar vs.) yedek olarak saklamaktadırlar Bunlar içinde iyi durumda olan dizel motor ve generatörlerinden mem leketin diğer yerlerinde istifade edilmek üze re satın alınıp tahsis edilmesi tasarrufların başında gelecektir.

Şehir şebekelerinin tevsi ve İslahı bilhas sa Mersin, Tarsus ve İskenderun da çok lü zumludur. Adana bu hususta en iyi durum dadır.

Bölge elektrik ihtiyaçlarının yansından fazlası bölge şebekesine bağlanmış olup, bun lar içindeki şehirlerin de ancak % 80 müs tehliki bağlanabilmiştir.

Çukurova Hatay bölgesinin 10 senelik tahminlerinde 3,5 misli bir artış olacaktır, senelik ortalama artış takatta % 13,4 ve enerjide % 126 dır. Bu rakamlar Kuzey Ba tı'dan fazladır.

Yıllık ortalama çalışma saati 4.150 saat ile 4 300 saat arasında kalmıştır. Yük faktörü % 48 ilâ 50 arasındadır. Diğer taraftan sene içindeki mevsimlik yük değişimleri ise % 75 dir. Görülüyorki Kuzey Batı'dan bu değer ler düşüktür. Bu da gösteriyor ki Kuzey Ba tı'ya göre bu bölgede daha fazla mevsimlik sanayi bulunmaktadır.

E. M. M. — 23 24

i n . Batı Anadolu Bölgesi : Bu bölgede çeşitli sanayi toplanmıya başlamıştır. Pamuk, zeytin mahsulü ile bun ların işlenmesi başta gelmektedir. İplik, bez, basma fabrikaları artmaktadır. Bu sanayi kollarında basmada boya, prinada yağ çı karmak için trikloretılen, sabunda kostik başlıca sıkıntısı çekilen yan mamul ham mad delerdir. Bunlann da dahilde imâl edilmesi için teşebbüsler vardır. Kostik için İzmir ve Ayvalık'da etütler yapılmaktadır. Yünlü do kumada ise başlıca sıkıntı yapağı olmakta dır İhtiyacın ve fiyatların artması karşısın da istikrar bulamamıştır.

Bu bölgede pamuk ziraati % 90 sulan maktadır. Bu suretle dönüm başına 40 ilâ 60 Kilogram saf pamuk elde edilmektedir ki Çu kurova'nın bugünkü veriminden 2 ilâ 3 misli fazladır.

Bölgedeki sanayi miktarının tahminen % 50 si İzmir'de teşekkül etmektedir. Sıra ile Aydın, Manisa, Balıkesir, Nazilli'den sonra Söke, Turgutlu, Salihli, DenizH, Tire, Bayın dır, ödemiş, Akhisar. Ayvalık iş yerlerini toplayan merkezlerdir. '

Pamuk ve zeytinden sonra ihraç mad desi olan üzüm ve incir gelmektedir. Kurut ma, temizleme ve ambalaj tesisleri vardır. Li man ve silo tesisleri ikmal edilmektedir. Be ton direk, çimento fabnkaları çalışmaktadır. Büyük kâğıt fabrikası tahakkuk safhasına henüz girmemiştir. Bunun yerine küçük çap ta Karteks ile İlkfa kâğıt fabrıkalan teşek kül etmektedir. Bunlar yılda 3 üâ 4 bin ton kapasiteli ambalaj kâğıdı, deri taklidi saman mukavvası, karton vesaire yapacaklardır.

Ham madde olarak odun, saman, bozuk kâ ğıtlar, paçavra ve muhtelif nebattan kuTa nacaklardır. Transformatör fabrikası inşa halindedir. 1958 de faaliyete geçtiğinde yıl da 60.000 kVA lık muhtelif transformatör ya pacaktır. İlerde piyasa durumuna göre 100 000 kVA'ya çıkarılacaktır. Şimdi transformatör yapacak olan bu fabrika ilerde seksiyoner ve kumanda tertibattan ile elektrik motoru da yapmayı düşünmektedir.

Metalürji fabrikası ise inşaat kısmı baş lamak üzeredir. İmalât makinalan normal şartlar altında gelirse 1958 sonunda işletme ye başlıyacaktır. Hurda demirden elektrik izabesi ile 15.000 ton/yıl inşaat demiri veya hut 5.000 Ton/yıl yüksek evsaflı çelik yapa caktır. Enerji bakımından 6.000 kW. yük ve enstantane olarak 11.000 kW. çekecektir. 15 x 106 kWh/yıl enerji kullanacaktır.

Çırçır makinalan, hızar makinalan, mo topomplar imâl eden atelyeler artmaktadır.

İzmir'de şehir şebekesi 35 kV. luk bir ring sistemi beklemektedir. Şebekenin transfor matör ve kablo ihtiyacı vardır. Bazı müesse selerin ellerinde fazla kapasiteli transforma tör olduğu halde onları ne satıyorlar ve ne de kiraya vermektedirler. Diğer taraftan sa nayi ve iş yerlennde kullanılan elektrik mo torlan ile istihsal makinalan hem ahenk de ğildir. Daima elektrik motorlannın gücü bü yük tutulmuştur, zira ehliyetsiz elemanlar tarafından montaj ve bakımı yapılmaktadır. Dolayısiyle motor gücü tasarrufu diye bir şey yoktur. Elektrik tesisatı yapılırken daha zi yade malzemenin kapasite, boyut ve teknik

Başlıca Karakteristik Özetler

Kuzey Batı Bölgesi

Batı Bölgesi

Çukurova Bölgesi

1 — Tahminlerde senelik ortalama artışlar % 2 — Yıllık çalışma saatleri 3 — Yük faktörleri % 4 — Mevsimlik yük değişimi %

11 12 4650 4840

53 55 84

12 3780 4035

43 46 80

13,4 4150 4300 43 50

5 — Kendi vasıtalarından enerjilerini teinin eden sanayi ve iş yerlerinin, bölge top lam enerji istihlâki içindeki nisbetleri %

6 — Bölgenin toplam istihlâki içinde bulu nan Ev + Sokak ihtiyaçlan % si Takata göre Enerjiye göre

İş yerleri ve Sanayi ihtiyaçlan % Takata göre Enerjiye göre

Bugün 23 77

33,5

23,3

23,2

66,5

76,7

76,8

13,4

32,3

17,8

67,7

82.2

£ M M — 23 24

karakteristikleri üzerinde durulması gere ken bir husus olmuştur.

Bölgede madencilik bir hayli artmakta dır. Linyit, krom, demir, civa, kurşun işlet me halinde bulunan madenler arasındadır.

Çamaltı tuzlası enerji bakımından sıkın tı çekmektedir. Kendi dizel elektrojen grup ları eski olup kifayet etmediğinden bölge şe bekesinden enerji beklemektedir. İstihsal ka pasitesi 400.000 Ton/yıl ham tuz olan bu yer de enerji yokluğundan 250.000 Ton/yıl ham tuz yapılabilmektedir. Tuz ihraç maddeleri miz arasında bulunmaktadır. Diğer taraftan tuz, kostik imâli için çok miktarda lüzumlu bir ham maddedir.

Bölgenin takat ve enerji ihtiyacı on se nelik • tahminlere göre, 2,8 misli artacaktır. Senelik ortalama artış % 12 dir. Kuzey Ba

tı'ya benzemektedir. Yıllık ortalama çalışma saatleri 3.780 saat ile 4.035 saat arasındadır. Yük faktörü de % 43 üâ 46 arasındadır. Se ne içindeki mevsimlik yük değişimleri % 80 dir. Çalışma saati diğer bölgelere nazaran azdır, mevsimlik durum ise Kuzey Batı ile Çukurova arasında beliren bir sanayi duru munu göstermektedir.

Batı Anadoluda 1957 yılında kendi vası talarından enerjilerini temin eden sanayi ve iş yerlerinin her türlü enerji vasıtalarına te kabül eden elektrik enerji istihlâki, bölgenin toplam enerji istihlâkinin % 27 sini teşkil et mektedir. Bu değer Kuzey Batı'da % 2 idi

Ekli mukayese cetvelinde her üç bölgenin bazı karakteristik durumları hülâsa edilmiştir.

Hava hattı direklerinin kullanma eğrileri

Halûk CEYHAN Y. Müh E.İ.E.

Herhangi 'bir talimatname hükümlerine ve muayyen emniyet emsallerine göre hesap edilen bir direğin aranan şartlan tam, tıpı tıpına sağlanması nadiren vukubulan bir ha disedir.

Umumiyetle 1600 kg/cm2 kadar zorlan maya emniyetle dayanabilen bir profili, bir direğin herhangi bir çubuğu olarak 1300 veya 1400 kg/cm2 lik bir gerilmede çalıştırmak mecburiyetinde kalıyoruz. Demek ki bu çubuk için daha 200 kg/cm2 kadar yükleme imkânı mız vardır. Bu ise çubuğa tesir eden kuvvet leri biraz daha büyütmemize imkân verebilir.

Muayyen bir a' açıklığı için belirli emni yet şartlarını yerine getirerek ve hiç hat açı sı kabul etmiyecek şekilde hesaplanmış olan bir direkte normal olarak, bütün çubuklarda emniyet gerilmesinden, az veya çok miktarda farklı kalındığından, daha büyük açıklıklara gitmek veya normal açıklıkta bir miktar açı yaptırmak imkânı vardır.

Bu hususta bir metot H. Carpentier'nin «Lignes EIectriques T.H.T.» de verilmiştir.

Direkler eşit mukavemetli bir katı cisim olmadığından, en çok zorlanan çubukları göz

önüne almak lâzımdır. Bu çubuklara göre tâ yin edilen kulanma eğrisi ayrıca' konsollar, cı vatalar ve temeller içinde tahkik edilmelidir.

Umumî olarak direklerin hesabında şu kuvvetler nazarı itibare alınmaktadır i a) Düşey kuvvetler : • Direğin zatî ağırlığı Konsol ağırlığı İzolatör ve teçhizat ağırlığı İlâve malzeme ve teçhizat ağırlığı (transfor matör, salt teçhizatı, platform v.s.) Montör ağırlığı (asgarî 80 kg.) Nakillerle koruma telinin ağırlığı Nakillerle koruma telinde teşekkül eden bu • • zun ağırlığı.

b) Yatay kuvvetler: Nakillerle koruma telinin cer kuvveti Nakiller e, koruma teline, konsol, izolatör ve direğe tesir eden rüzgâr kuvveti

Muhtelif tip direkler, talimatnamede der piş edilen faraziyelere göre bu kuvvetlerin bir veya bir kaçı tesir ettirilerek hesaplanır.

Bu kuvvetlerden bir kısmı, kulanma eğri

E. M. M. — 28 24