ELEKTRİK İŞLERİNİN YÜRÜTÜLMESİ HAKKINDA SEMPOZYUM

Elektrik işlerinin Yürütülmesi Hakkında Sempozyum

Türkiye'de elektrik İşlerinin yürütülmesi ve Türkiye Enerji Kurumu TEK mevzuunda fikir te atisini mümkün kılmak İçin Odamız, 24/12/1959 tarihinde E.İ E. İdaresinin toplantı salonunda bir sempozyum organize etmişti

Toplantıya Etlbank Elektrik İşletmeleri Mü essesesi müdürü, arkadaşımız sayın Sabin Duralr nın verdiği Yunanistan'da elektrik İşlerinin nasıl yürütüldüğü ve Yunan Public Power Corporatlon (PPC) mevzulu bir konferansla başlanmış, müte akiben Türkiye Elektrik Kurumu (TEK) üzerin de görüşmelere geçilmiştir. Konferans Uk gün geç vakte kadar devam ettiğinden münakaşalar on beş gün sonraki ikinci bir toplantıda yapıldı.

Yunan sistemi hakkında çok etraflı ve enteresan bir konferans veren Sabin Duralı'nın bu konuşma sı birçok yerde neşredilmiş olduğundan biz burada tekrar ele almıyoruz Bu hususta malumat almak isteyenlere Teknik Haber Gazetesini ve EEİ. Ener ji Bültenini tavsiye ederiz.

Aşağıda Sempozyumun münakaşalar kısmında arkadaşlarımızın yaptıkları konuşmaların bir öze tini veriyoruz.

Emin tpillkçt :

1 — Türkiye'de elektrik enerjisinin üre tilmesi ve müstehliklere dağıtılması için bir tek müessesenin kurulması hıer bakımdan faıde sağlıyacaktır.

2 — Bu müessesenin kurulması için 1959 senesinde hükümetçe hazırlanarak Büyük Millet Meclisine sevkedilen kanun projesinin geri alınma sebepleri bilinmemekle beraber, bunun bir geciktirmeden başka temin edece ği hiçbir şey yoktur. Enerji dâvasının müsbet olarak halli yoluna girmesi için bu müessese nin kurulması zannımca bir emri zaruridir.

3 — Hazırlanmış bulunan kanun projesi ve encümenle rdeki tadili ile de fikrimce bu günkü şartlara uyacak ahkâmı ihtiva eyle mektedir.

a) Köy elektrifikasyonunun bu müessese ce hangi şartlar altında tahakkuk ettirilece ği kanunda yer almamıştır. Köylere yol ve su yapıldığı gibi umumî bütçeye konulacak tahsisatla elektrifikasyonda temin edilmeli dir b) Kurum umumî hey'etinin B. M. Mec lisi yetkili komisyonlarında seçilecek beşer âza ile umumi ve 'mahallî idareler, müsteh

. 41 42

lik kitlesi, ticaret ve sanayi odaları müesse selerinden teşekkül etmesi doğru olur.

c) Kurumun ithal edeceği malzemenin vergi ve rüsumdan muaf tutulması, gelir ve kurumlar vergisi vermemesi, elektrik enerji si üzerinden alınan vergi ve rüsumun kaldı rılması çok yerinde olur kanaatindeyim.

1953 senesinde topladığımız istişarî ener ji kongresinde elektrik enerjisinin etüt, pro je, plân, inşa, tesis ve işletmesiyle finansman bakımından bir yerde toplanarak bir elden idaresi hususunda karar aldık. Kanun tasa rısı ihzar ve Meclise sevkedildi. 15 inci mad deye kadar âdeta bir nefeste kabul edildi, fakat 15 inci maddede bilhassa İstanbul, An kara ve İzmir gibi büyük şehirlerin işletme lerinin yaiteıız elektrik işletmesi olmaması tramvay, tünel, troleybüs, otobüs ve bazıla rında içme suyu gibi işletmelerin müşterek ve girift olmasından müşkülâta rastlanıldı.

Daima kâr eden elektriğin kân ile diğer lerinin zararlan kapatıldığı cihetle elektrik siz âdeta bu hizmetlerin görülemiyeceği en dişesi hâkim oldu.

Emin Beyin de işaret ettiği gibi köy elek trifikasyonunun bu kurumun dışında tutul ması birinci istişari enerji kongresinin dü şüncesi idi. Her hizmet bir külfet mukabili olduğuna göre köylerde de elektriği kulla nanlar külfetini de çeksinler, hazine her se ne bir miktar para ödesin fakat bu kaybol madan döner bir sermaye haline gelsin.

Benim bildiğim Amerika'da Rural Elec trification yirmi beş sene müddetle devlet tarafından finanse edilmiş ve bu suretle elek triğe kavuşanlar % 2.5 faizi ile birlikte ta rifeleriyle bu paralan ödemişlerdir.

Benim kanaatim köly elektrifikasyonu ayn değü, TEK'in içinde kurulmalıdır. Bu kanunda açık bırakılmıştır.

Yunanistan çok politikacı olmasına rağ men (TEK) mevzuunda politikadan azade bir teşekkül kurabilmişlerdir. Biz de bunu yapmalıyız. Gerek plânlama ve gerekse tari felerin tespiti bakımından bu zaruridir.

Nurettin özel :

Mecliste1 TEK kanununun görüşülmesi D S.İ. ve belediyeler ve bilhassa l.E T.T. nin ileri sürdükleri fikirler yüzünden geri kal mıştır.

D.S.İ. ve İ.E.T.T. hakkında konuşacaklar konuşsunlar, ben sonra konuşacağım.

Sabih Duralı :

Emin Beyin TEK idare meclisine seçile cek kimselerin Yunanıstandaki gibi olması doğru olmakla beraber bizde müşkül olaca ğı, heyeti umumiyenin Yunanistan'a benze tilmesinin doğru olduğunu buyurdular. Ben bu fikre iştirak ediyorum, amma bundan ev vel elektriğin bütün âmme efkârında mem leketimiz için birinci derecede önemi oldu ğunu yerleştirmek ve kabul ettirmek lâzımı dır. TİSK kanununun geri dönmesinin sebe bi memleketin bu kanuna hazırlanmamış ol ması idi. Kanunda noksan bırakmamalıyız, Bunlann sonra tamiri mümkün değildir veya zor olur. Köy elektrifikasyonunun ayn mad de halinde konulmasına şahsen lüzum gör müyorum. Bütün enerji kaynaklarının mese lâ taş kömürü kuruma bağlanması doğru değildir. Amma linyitlerde kurumun söz sa hibi olması ve linyit işletmesinin kuruma bağlı olması doğru olur.

Su mevzuuna gelince:

Evvelâ elektrik yönünden sudan faydalan mak iktiza eder. Yani kurum su santrallarım yapmak hakkına sahip olmalıdır. Yoksa ku rumun haberi olmadan ve sonradan maliyeti bilmem ne olan hidrolik santralı işletme mec buriyetinin iktisadî bir mânası yoktur.

Köylerin, daha doğrusu ziraatın elektrik lendirilmesi mevzuu tamamen sanayiin elek triklendirilmesine benzer. Hükümetin elek triklendirmek istediği ziraî saha ve ziraat bölgelerini elektriklendirmek için bütçeden para ödemesi lâzımdır.

Sucu elektriğe, elektrikçi suya bağlan malı sualine cevap olarak :

Sulama ve elektriğin bir arada gitmesi lâzımdır diye bir şey yoktur. Bilâkis bu gün Adapazarı ovasını kanallarla sulamak im kânsız, halbuki yeraltı suyu, tulumbalarla sulamak mümkün. Buna mukabil Hirfanlı Santralında % 100 maksat elektriktir. Bina enaleyh su ile irtibatını göremiyorum.

Bazı sualleri tavzih ettikten sonra İM nokta üzerinde durulmasını,

1 — Köy elektrifikasyonunun bu kanun bünyesinde mütalâa edilmesini,

2 — İller Bankası tarafından yapılan santrallardan küçük ve münferit santrallan kanun yine İller Bankasına bıraktı. Halbuki en büyüğünden en küçüğüne kadar bütün elektrik tesislerini bir elde toplaması ve iş letmesi bakımından da bir karar almalıyız.

Ragıp Damar :

TEK kanunu Etibank'a EİE'nin bir kısmı nı ilâve ediyor. Belediyelerden büyük bir iki belediye hariç diğerlerinin iştiraki de bir mâna ifade etmez. Benim şahsî kanaatim enerji işini yine iki üç el yürütecek ki bun dan da faide beklemiyorum. Bu günkü vazi yet aynen devam edecektir.

Kemâl Tan :

1 — Vergi ve resimlerden TEK muaf tu tulmalıdır.

2 — Köy elektrifikasyonu veya gayri ik tisadî elektrifikasyon meselesi karşımıza çıkmaktadır. Devletin evvelâ köyü teşkil et ' mesi yani 3 4 evli yere köy dedirmemesl ve köylere veçhe vermesi ve sonra da TEK'in bu yerilen elektriklendirmesi bahis mevzuu^ dur. TEK'in kudretinin dışındaki bu gibi hu suslarda yardım edilmezse bu günkü Etibank vaziyetine düşer.

3 — Kurumun hemen hemen % 100 enerji kaynağı olan hidrolik imkân bakımın dan enerjiyi birinci plânda tutmak lâzım dır.

4 — Elektrik hem sosyal ve hem ekono mik hayatın mihrakı vaziyetindedir. Maraş Vilâyetinde bu bariz olarak görülüyor.

5 — Neşriyata, gazetelere elektrik mü hendisleri ehemmiyet vererek mevzulanmı zı efkârı umumiyeye mal etmelidirler.

Danyal Eriç :

1 — Su ile elektrik birbirinden aynla maz. Her memleketin şartlan başka başka dır. Başka memleketlerde tatbik edilen ka nun ve nizamlar bizde tatbik edilemez. Bu nu peşinen kabul edelim.

2 — Nehir amenajmanı, nehrin ve civa rındaki toprakların kül olarak etüdü ve bun dan en iyi şekilde istifade edilmesinin işletil mesinin tetkiki için yapılan çalışmalardır. Biz amenajman programı diyince, nehir hav zasının taşkından korunması, sulanması, et rafın ağaçlandırılması, nehirde balık yetiş

E. M. M. 41 i 42

tirilmesi ve enerji üretilmesi mevzularını da ele alıp programlıyoruz. Elektrik bundan ay rılamaz, elektriğin hesabı ve umumî amenaj man çerçevesinde istihsali birbirinden ayrı lamaz, amenajman hususî bir ihtisasa lüzum gösterir. DSİ bünyesindeki elektrik enerjisi ile meşgul olan teşkilâtın bünyeden ayrı ça lışmasına imkân, yoktur.

3 — TEK kanunu mecliste görüşüldü, enine boyuna kararlaştırıldı, bunun buraya getirilip münakaşa edilmesine mahal yoktur.

Süleyman Karagülle :

1 — TEK'in kurulduktan sonra DSİ ile samimî teşriki mesaisi temin edilemez mi? Biz ahenkli iş bölümüne dayanan çalışmayı temin edemezsek kanunlar para etmez.

2 — Bu kurumun mevzuu nedir? enerji mi elektrik mi? elektrik ise, istihsali mi? tevzii ma? ve selâhiyeti nedir?

3 — Elektrik teşekküllerinin üstünde or ganizasyonu yapacak bir teşekkül kurulma lıdır. TEK kanununa safha safha ılerlıyerek geçilmelidir.

Şlnasi Güçeri :

1 — Kanunda ilk kademede belediyeleri hariç tutmak ve sonra kademe kademe bir leştirmek doğru olur. İkinci kademe büyük şehirlere, sonra da kurumun sahası memle kete teşmil edilmelidir.

Avnl özsün :

1 — DSİ amenejmanını bitirdikten son ra elektrik santralı kurma ve işletme işini kurum üzerine almalıdır. Bir koyunun postu tabakhaneye, eti kasaba gider işbirliği tabii dir.

2 — Köy elektrifikasyonu mevzuunda devlet kuruma muayyen sermaye ödemeleri yapmalıdır.

3 — Elektrik mevzuunu kendi bünyesine alma imkânı kanunda derpiş edilmeli, mec bur tutulmalıdır.

Mehmet Erdenıir :

1 — Bugün kurulmuş müesseseler vazi felerini lâyıkiyle yapsalar TEK'in kurulma sına bence lüzum kalmaz. Electricite de France, British Autority harpten sonra har bin doğurduğu ihtiyaçlardan elektriği düze ne sokmak için kurulmuştur. Almanya'da böyle bir organizasyon yoktur, elektrik tesis

E. M. M. 41 42

leri tamamen hususî idarelerin elindedir. Al manya'da koordine etme işini enter konnek te şirketi yapmaktadır.

2 — Bizde TEK kurulması zarureti var dır. Bu sayede teşkilâtsız belediye santralla rı da bakım ve tamir ile ihtimama kavuşa caktır.

3 — Köy elektrifikasyonu gibi ekonomik olmayan elektrifikasyon için esasen hazırla nan kanunda masrafları bütçe tarafından karrıl?ı nacaktır hükmü yer almıştır, zanne derim

Turhan Onur :

TEK en faideli müessese olacaktır. İller Bankası eliyle belediyelere 742 milyon civa rında yardım yapılmıştır ve bu paranın % 43 ü elektrik tesislerine yatırılmıştır. Bele diyelerin kendi imkânlarıyla yaptıkları da düşünülürse nüfusu 50 biriden aşağı olan belediyelerin 1958 sonundaki elektrik tesisle ri 400 milyon liranın üstünde bir değerdedir. 964 belediyenin 70 ini ayırırsak geri kalanla rında fen adamı yoktur. Bu sebepten muaz zam bir para israfı vardır. 1928 de yapılan Biga belediyesinin şebekesinde bu güne ka dar bir izolotör değişmemiş, izolotörlerin % 95 inin kırık olduğunu ben tesbit ettim. Belediyelerin münferit harekıetlerindjen do layı işletme ve yedek malzeme masrafları pek mühim meblâğlara baliğ olmaktaidır. TEK çıkarsa bunların önlenmesi mümkün olacaktır kanaatindeyim.

1 — TEK umumî heyetinde belediyeler bulunmalıdır. Çünkü elektrik idarelerini ala cağımıza göre umumî heyette söz hakkı ta nımak lâzımdır. Müstehlikleri temsilen de bir iki kişi bulunmalıdır. Sanayii temsilen sanayi odalarından temsilciler bulunmalıdır.

2 — Teşkilâtı ademi merkeziyet üzere ol malı, bölge teşkilâtına her şeyi yapmak se lâhıyetı verilmelidir Bütçeleri merkezden tasdik edilmelidir. Bu hususun kanunda tas rih edilmesi lâzımdır.

3 — Devir alınacak elektrik idarelerinin diğer belediye elektrik idareleri memur ve hizmetlileri ile müşterek olanlarının ve ol mayanlarının durumları kanunda düşünül melidir.

4 — Bütün belediye elektrik idareleri TEK'e geçmelidir. Bunun kademeli olarak yapılması doğru olur.

5 — Köy elektrifikasyonunun birkaç se ne geriye bırakılmasını faideli görürüm.

Tevfik Fikret Süer :

1 — Sanayileşen Türkiye'de metalürjik kömürün elektrik istihsalinde kullanılması doğru olmaz. Hidrolik enerji Türkiye'de bi rinci derecede ve ehemmiyettedir. Bu se beple TEK her türlü hidroelektrik etütleri, proje ve tesisleri yapmaya yetkili olmalıdır. Bu yetki verilmeden TEK muvaffak olamaz.

2 — Bu tip nehir amenajman plânları Amerika'da tatbikatçı Bureau of Reclamation tarafından değil Geological Survey tarafın dan yapılmış ve bir defa yapılmıştır. Bina enaleyh amenajman yapıldıktan sonra her kes istediği tarafı kendine göre kullanır.

3 — TEK kanunu bu hali ile yani DSİ'nin yapacağı hidrolik santrallan devir alma yet kisi ile bile faydalıdır.

Zahit Tüker I

1 — TEK kanunu çıkarken DSİ, beledi yeler, İller Bankası para gibi müşküllerle karşılaşıldığına göre kanunda bunların hal edilmesi düşünülmelidir.

a) DSİ santrallan kendi kendine kur sun sonra TEK'e devretsin. Kuruluşunda iştirak etmemiş olan TEK işletmesinden mes'ul edilemez.

b) Belediyelerin enerjiden aldığı mun zam paraların himaye edilmesi suretiyle elektrik tesisleri devir olunmalıdır. Bu bir birim veya yüzde ile mi olur, ne ile olursa kanunda düşünülmelidir.

e) Bizde de elektrikten vergi alınmasın.

Münir Tanyelog lu :

1 — Kanun bu hali ile çıkarsa ne kendi kendini finanse edebilecek ne de karar ve rebilecektir. Yani bir kömür kurumu gibi bir şey olacaktır. Bir iki daire bir araya gelecek, bir iki daire de dertten kurtulacaktır.

2 — Bugünkü iktisadî devlet teşekkülle ri hüviyetinden de farklı ve umum müdürü nün tâyin ve azlini de bu kanunla emniyete almak lâzımdır. Tâyinini B.M.M. tasdik et meli ve en az dört sene müddetli olmalıdır ki politikadan bu idare kurtulsun,

3 — Hükümet bu idarenin arzusu hilâ fına yaptırmak istediği işler için bütçeden para ödemelidir.

4 — Küçük belediyelere kadar teşkilâtın yayılmasını doğru bulmuyorum.

5 — DSİ nin fikirlerini tasvip etmiyo

rum. Orman yetiştirmeyi ormancı, balık ye

tiştirmeyi Etıbalık Kurumu, baraj ve elek

trik santralını da TEK kurumu yapmalıdır.

Sulama işi de DSİ'nin işidir.

•

HABERLER

İNGİLTERE'DE ENERJİ tSTİHSALİNDEKİ

GELİŞME

İngiltere'de 10 yıl önce 60 MW lık ünite lere «standard» gözü ile bakılmasına rağmen, yaklaşık olarak iki yıl önce bu değer 100 MW'a yükselmiş ve 120 MW'hk projeler mu azzam olarak vasıflandırılmıştı. •

İlk defa bu değerler, gelecek yıllarda hiz mete girmek üzere plânlanan 200 MIW'lık üni teler serisi ile, dahas onra 350 MIW'lık ilk türbo generatörün yeni Drakelow C santralı için geçen yıl sipariş edilmesiyle ve nihayet Thorpe Marsh santralı için sipariş edilen iki 550 MW'lık türboalternatörle aşılmıştır.

Teknolojik gelişmeler ise ayrıca tesbit edilmiştir. İngiltere'de ve Gal'de büyük kü çük, yeni eski bütün buhar santrallannm or talama termik randımanı 1948 de % 20,9 iken 1959 da % 26,1 e yükselmiştir. Fakat son on yıl zarfında hizmete giren en büyük ve en yeni 20 termik santralda bu değer % 30,3 e varmaktadır. En yüksek randımanlı santra lınla ise % 33,04 dür.

1959 yılında 1775 M!W toplam kurulu gü cünde 21 türboalternatör, 6667,8 ton/saat top lam buhar kapasiteli 23 kazan İngiltere ve Oal'deki 15 santrala tesis edilmiştir.

(The Beama Journal, Şubat 1980)

İzmir ESHOT İdaresinin Umum Müdürü ve Umum Müdür Muavini iken sabık iktidarın son devirlerinde yapılan baskılar sonunda vazi fesinden ayrılmak zorunda kalmış olan Y. Müh. Fethi Manguoğlu ve Y. Müh. Korkut öngün, Millî İnkılâptan sonra tekrar eski vazifelerine dönmüşlerdir.

Türkiye Sellüloz ve Kâğıt Fabrikaları İş letmesi Umum Müdürlüğüne arkadaşımız Elektrik Y. Müh. Yaşar Başkaya tâyin edilmiş tir.

Odamız eski sekreteri Y. Müh. Mehmet Erdemir, TMMO Birliği Genel Sekreterliğine seçilmiş ve vazifesine başlamıştır.

E. MM. 4 1 . 42