ZAMAN KOD KUMANDA SİSTEMİ 514

Sistemin gayesi : Kod kumanda sistemi nin esas gayesi, sinyal tesislerinin kendile rinden uzakta bulunan merkezî bir mahal den kontrol edilebilmelerini sağlayacak bir ış'ann teminidir.

.sistemin yaptığı işler :

1 — Kumanda edilen mahalde trafiğin kumanda ve tanzimini sinyal fonksiyonları ile münferiden yapar.

2 — Kumanda edilen sinyal fonksiyonla rının durumlarını operatörün görmesi için bir kısım, lâjmtoalann ışıiklanim asını temin eder

3 — Kumanda masası üzerinde bulunan hat modelleri üzerinde lâmbaların ışıklan ması suretiyle operatöre, kumanda edilen kı sımdaki trafik malûmatını verir.

4 — Sinyalizasyon bölgesindeki trenlerin hareketlerini otomatik olarak grafik şeklinde kaydeder ve tren hareket grafiğini verir.

Sistem hakkında umumî malûmat :

514 sistemi kod zaman prensibine göre yapılmış tamamen rölelerle çalışan bir sis temdir. Sistemin çalışması için evvelâ ku manda merkezinden kumanda edilecek ma halle kadar 2 ıletkenli bir devreye ihtiyaç gösterir. Bu devre ya akü batarya gurubu veyahutta bir doğru akım gurubundan ku manda mahallinden beslenir. Muhtelif nok talardaki kod sistemleri devreye paralel ola rak girerler.

514 sınıfı zaman kod kumanda sistemi bir çift hat üzerinde birden fazla kumanda iş'arları bulunsa dahi, makasların ve sinyal lerin kumandaları doğrudan doğruya kabili tatbiktir. Sistemdeki kodlar seri halinde kısa ve uzun empülslerden ibarettir. Kodlar kısa ve uzun empulslerin diziliş tertiplerine göre münferit karakteristik taşırlar

Kumandalar kumanda makinasından ve rilir ve biriktirme teçhizi ile teşkil olunan kod hat devresi vasıtasıyla kodlama cihazı tarafından nakledilir ve çağırılan istasyonun kodlama teçhizatı tarafından alınarak ypl boyu cihazlarına kumanda etmek üzere ilgili röleler faaliyete geçer.

Halit OTCÜ Müh. TCDD

Muayyen bir hat boyu mahallinde îş'ar lar yol boyu tesisleri tarafından başlatılır. Kodlama teçhizatı vasıtasıyla kod haline ge len iş'arlar yol boyu devresi üe nakledilip merkezdeki kodlama teçhizi tarafından alı nır. Kumanda masasındaki hat modelleri üzerindeki işaret lâmbalarını ışıklandırmak üzere biriktirme cihazında depo edilir.

Her kumanda kodu 10 veya daha fazla empülsden teşekkül eder, birinci empüls da ima uzun olup hattı muayene ve işgal eder. Bundan sonraki üçü uzun, dördü kısa olan 7 empüls, istasyon seçiminde kullanılır. Bun ları takıbeden diğer empülsler verilecek ku . mandaya uygun bir pozisyondadır. Yani, uzun ve. kısa emplüsler kumandanın nev'ine göre sıralanır ve sonuncu empüls çift sayılı olup daima fazla uzundur. İşar devam ettiri ci rölelerden bazılarını çalıştırıp diğ«r bü tün âletlerin tanziminde kullanılır.

İşar kodları da 10 veya daha fazla em pülsten teşekkül eder ve ilk empüls kısa olup hattı muayene ve işgal eder. Bunu takibeden 7 empüls istasyon seçiminde, daha sonraki ler ise iletilecek işaretin şekline göre uzun, kısa empülsler muhtelif pozisyonda ve adet te olabilirler Fakat sonuncu empüls daima çift sayıda ve daima uzun olup işar tutucu rölelerden bazılarını çalıştırır ve diğer bütün âletleri yeniden tanzim, eder.

16 adımlık bir kumanda veya işar kodu nu nakletme zamanı takriben 4 saniye ka dardır.

514 sistemi 16 adımlık bir hat kodlama ünitesi ve lüzumlu çoğaltma ünitelerinden mürekkep âzami 35 istasyonu idare etmek üze Plânlanmıştır. Her bir hat kodlama üni tesi 7 (2 durumlu) fonksiyona kumanda işar edebilir. İlâve olunan her çoğaltma ünitesi ilâve olduğu istasyonun kapasitesini 7 (2 durumlu) fonksiyon kadar artırır. Buna göre bir hat kodlama ünitesi ve iki çoğaltma üni tesinden teşekkül eden istasyon 21 adet (iki durumlu) fonksiyonun kumanda ve iş'arını yapar (Makas ve sinyaller gibi «üç durum lu» fonksiyonlar için iki adet «iki durumlu» fonksiyon apareleri beraber kullanılması ica beder.) Bir mahaldeki çoğaltma ünitelerinin sayısı o mahaldeki kumanda ve iş/ar edilen fonksiyonların toplam adedine bağlıdır.

E. M M 41 42

Kumanda edüen mahalde 35 istasyon dan fazla istasyon varsa bu takdirde ilâve olarak merkez kodlama teçhizatına ve hat kanallarına ihtiyaç vardır. Bu ilâve hat dev relerinin uzaktan kumandası için taşıyıcı frekanslar kullanmak en ekonomik yoldur.

Tablo 1,, istasyon seçmek için kullanılan 7 empülsle teşkil olunan kombinelerle mey dana gelmiştir. Buradaki istasyon kod numa ralan, bu istasyonun kod terkibindeki uzun empülslerle tâyin edilir.

35 İSTASYON KOD TERKİBİ

İstasyon

istasyon Kod Empülsleri

Kod No. 2 ci 3 cıi 4 cü 5 ci 6 cı 7 ci 8 ci

234 235 236 237 238 245 246 247 248 256 257 258 267 268 278 345 346 347 348 356 357 358 367 368 378 456 457 458 467 468 478 567 568 578 678

NOT « + » Uzun Empüls «—» Kısa Empüls

E M M 11 42

TESİS MUHTEVİYATI

Kumanda makinası : Kumanda makınası 132 cm yüksekliğinde, 40 cm. derinliğinde, 75 veya 150 cm genişliğinde çelik saçtan imal edilmiş olup 1 veya daha fazla kabineden te şekkül eder.

Kumanda makınası ön yüzü üst kısmına aliminyumdan yapılmış had modelleri monte edilmiş olup, sırası ile aşağıya doğru (2 du rumlu) makas löviyesi (üç durumlu) sinyal lövıyesı ve bunlarla ilgili ış'ar ışıklan, iste me butonu veya bakıcı çağırma anahtan ve kod başlatma butonlan yerleştirilmiştir. Kod başlatma butonlan altına da ilâve mütefer rik loviyeler için yer bırakılmıştır.

Kumanda makinası cephesi, merkezleri arasında ıkı pus mesafe bulunan panolardan teşekkül eder ve bir pano bir yol boyu istas yonun fonksiyonlarını temsil eder.

Kumanda, kumanda loviyelerının du rumlarını elle değiştirip, puş butonlara bas mak suretiyle yapılır.

OTOMATİK TREN GRAFİĞİ

Hareketlerin ve diğer malûmatlann dai mi olarak kaydı için kumanda makinası bir otomatik tren grafiği ile mücehhezdir. Gra fik kaydedici kumanda masası üzerine bir cam levhanın altında yatık olarak bulun maktadır ve üzerine saatte 3 pusluk bir hız la ilerleyen bir grafik raptedilmiştir.

Grafik kaydı 2 çeşittir.

a — 23 pus genişlik 57 kalem pozisyonlu* b — 16.5 pus genişlik 40 kalem pozısyon lu.

Bunlar bir aylık hizmete kâfi gelecek boyda (200 ayak) dır ve aynca zamanın doğ rudan doğruya okunabilmesi için kâğıt üze rine paralel çizgiler çizilmiş olup sağ başla lanna da rakamlar yazılmıştır.

KUMANDA MERKEZİ RÖLE GRUPLARI

Kumanda merkezi röle gruplan üçe ay rılır:

a — Hat kodlama grubu, . b — Piramit grubu, c — Merkez biriktirme grubu.

A — Hat kodlama grubu :

Bu grup hat kontrol ve kilitleme işini ay ni zamanda da empüls zaman tanzimini ya

pan bütün röleleri ve kodu biriktirme ünite lerine vermek üzere tanzim eden ve birikti ren röleleri ihtiva eder. Bu grupta bulunan röleler çelik levhalar üzerine yerleştirilmiş olup bir dolap içine toplanmışlardır ve umu miyetle kumanda makınası arka kısmına is tenildiği anda kolayca değiştirilecek şekilde yerleştirilmişlerdir.

B — Piramit grubu ;

İstasyon seçme işini yapan röleler pira mit grubu adı altında toplanmışlardır. Nor mal olarak röleler aynı biriktirme ünitesi do labına yerleştirilirler. Piramit grubu ile ku manda makinası anasında kalan teçhizat ara sındaki bağlantılar irtibat blokunda yapılır. Böylece de yol boyuna yeni istasyonlar ilâ vesinde irtibatların yeniden tertiplenmesi kolaylaşmış olur.

C — Merkez biriktirme grubu :

Hat kodlama ünitesi ile alman iş'ar kod lan ile çalışan iş'ar tutucu röleleri, iş'ar kodu müddetince hat kodlama ünitesinde biriktiri len haberi kod devamınca son iş'ar devam et tirici rölelere veren röleleri ve kumanda kod faaliyetini başlatma ile alâkası olan rölele ri ihtiva eder.

Merkez biriktirme grubu röleleri çelik levhalar üzerine monte edilmiş olup dolapla ra yerleştirilmiştir. Her dolaptaki röleler bir istasyon grubunu teşkil eder. Münferit birik tirme ünitelerine tesisin büyüklüğüne göre ihtiyaç hissedilir ve bu üniteler umumiyetle kumanda makinasınm arka kısmına monte e*dilir. Biriktirme ünitesindekı rölelerin her yatay sırası bir istasyonla ilgilidir.

Hat batarya devreleri ile tesis irtibatları ve diğer bazı irtibatlar için kumanda maki nası, terminal panoları ile mücehhezdir.

YOL BOYU KOD TEÇHİZATI

Yol boyu kod teçhizatı; bir yol boyu kod lama ünitesi, kod başlatma röleleri ve gereği kadar tevsi ünitelerinden teşekkül eder.

Kodlama ünitesi ve tevsi üniteleri çelik plâklar üzerine monte edilmiş olup dolaplara yerleştirilmiştir.

Yol boyu kodlama teçhizatı tevsi ünite leri hariç, bütün yol boyu istasyonlarında ay nıdır.

Tevsi ve ko duama üniteleri irtibajüarı fişli olup, icabında değiştirme kolaylığı ba kımından münferit parçalar üzerindeki so ketlere geçerler. Her yol boyu hat kodlama

ünitesi 4 ayrı fişli irtibatla mücehhezdir.' Bunlardan :

1 ncisı, batarya ve yol boyu teçhizatı ir tibatlarını,

2 ncisi, ilâve tevsi ünitesi irtibatlarını,

3 üncüsü, muayyen bir yerde istasyon tahsisi için lüzumlu atlama irtibatlarını,

4 üncüsü hat irtibatlarını temin eder.

Yol boyu röleleri, KP tutucu röleleri, po larman KP röleleri veya nötr L röleleri ola bilir. Bunların seçimi yol boyu tatbikatına bağlıdır. Bu röleler kumanda kodları tarafın dan çalıştırılır ve yol boyu fonksiyonlarını kontrol ederler.

SİSTEMİN ÖZELLİKLERİ :

Muayyen bir istasyonun, kumanda edilen bütün fonksiyonlarının durumlarını değiştir mek için lüzumlu kod karekterleri o istasyo na ait her kumanda kodunda bulunur.

Kumanda kodları, çoklu olarak biriktiri lebilir ve istasyon kod numaralarına göre küçükten büyüğe doğru gönderilirler.

Bu çoklu biriktirmelerde kod gönderme hazır vaziyette olan istasyonlardan merkeze yakın olanı ilk önce ış'arda bulunur.

Kumanda kod biriktirmeleri ile iş'ar kod biriktirmeleri ayni anda yapıldığı takdirde ünitelerdeki röleler de, kumanda kodlarının tamamı nakledilmeden iş'ar,kodu nakledil miyecek şekilde, zaman ayan yapılmıştır.

Alan ve gönderen istasyonlar arası ma lûmat nakli bir çift iletken vasıtasıyla yapı lır. Bu iletken devresi paralel olarak bağlı bir hat rölesini ve her mahalde bulunan alâkalı kumanda kontaklannı ihtiva eder.

Normal olarak hat devresi elektrik ener jisi ile beslenir. Fakat kumanda kodlan nak ledilirken hat devresi enerjısiz bırakılmak veya normal kutbiyette enerji verilmek su retiyle hat akımı empülsleri husule gelir ve bütün hat röleleri bu empülsleri takıp eder.

İş'ad kodlan nakledilirken hat kutbiye ti değiştirilir ve nakledilen koda uygun ola rak münavebe ile hattı şöntlemek ve şöntü . kaldırmakla hat akımı büyültülüp Tcüçültü lür.'Bu suretle meydana gelen empülsleri yalnız merkezdeki ve nakleden istasyon hat röleleri takip eder.

Muayyen mıntıkalara trenlerin gelişini işitmek için tek vuruşlu ziller konmuş olup, zilin iş'an işitildikten sonra sesi kesmek için

bu işe tahsis edilen (2 durumlu) puşbutona basmak kâfidir.

Kumanda biriktirmelerinde istenilme yen kumandaların iptali, kumanda matarası üzerindeki yeniden tanzim butonu ile yapı lır Aynı butonla iptal olmayan ve kodun tekrarına sebep olan kumanda kodlan da iptal edilebilir.

Yol boyu istasyonlarındaki termik devre kesicileri istenildiği zaman herhangi bir tek rarlamanın peryodık olarak inkıtaını temin eder Aynı zamanda herhani bir yol boyu is tasyonu ayırma butonuna basılarak muay yen bir müddet için devreden çıkarılır. Yani diğer istasyonların kod gönderme kabiliyet leri âtılkılınır. Arızalı istasyon tâyininde ya pılan bu iş istasyonların teker teker gen ça ğırılması ve bu çağırmadan sonra arızalı is tasyon hariç diğerlerinin faaliyete geçmesiy le sona erer.

SİSTEMİN DEVRE KISIMLARI

Kod hat devresi : Gönderen ve alan is tasyon arasında kod nakil işini halleder. Bu devre her istasyonda paralel bağlı bulunan hat rölesi ve yeteri kadar kontak gurubunu da ihtiva eder. Şekü 1 de çoklu hat devresi nin normal durumu görülmektedir.

OA

Şekil: 1 Hat kod devresi

Şekilde görüldüğü gibi Rl merkez hat rölesi normal kontaklan bobinden akım geç mediği anda kapalıdırlar. R2 yol hat rölesi de ayni vazıyettedir. LI pozitif ve L2 negatif bu lunduğu müddetçe bu vaziyet devam eder.

Normal durumda bütün istasyonlar al ma vaziyetındedır, her hat kodlama ünite îîindekı M ana rölesi çekildiği zaman ünite gönderme vaziyetine geçer.

Merkezin kumanda görmesi halinde ( M çekik vaziyette) merkez İT rölesi, yol boyu hat rölelerini çalıştırmak ve ayni zamanda 2 No. lu bobinin kumandasını deruhte eden bir mahalli devre üzerinde merkez hat rölesi Rl i çalıştırmak maksadıyla hat batarya

devresini açıp kapar, ayni zamanda empûls trafosundaki akım değişmelerinden dolayı 1 No lu bobinde herhangi bir kanşıMığa mahal vermemek için M rölesi 1 No lu bobinin dev resini açar M rölesinin diğer bir vazifesi de empüls trafosunun sekonder sargısını şontle yerek trafonun endüktansını küçültmektir. Böylece gönderici kontakları, açıp kapama mecburiyetinde olduklan devrenin endükta nı da küçültmüş olup yol boyu hat rolelen nin; mukabelede bulunma zamanı kısaltılır

Şekil 1 de istasyonda iş'ar kodu başlama sı halinde M rölesi çekerek R2 rölesine yapı lan irtibattan değiştirir. Bu suretle de D2 rölesini ve hattı semtler. Hat şontlenınce bü tün istasyonlardaki R2 röleleri düşer ve mer kezdeki empûls trafosunun pirimer sargısın da akım akışı olur. Bunun neticesi sekonder de enduklenin gerilim Rl merkez hat rölesi nin 1 No. lu bobininde akımın eksi kutuptan artı kutba doğru akmasını temin eder. Bu da rölenin ters kontaklarını kapatmasını mey ' dana getinr. Böylece de PC kutup değiştirme rölesi çekerek LI hattının negatif yapar. LI negatif iken ha.t üzerindeki şönt tarafından düşürülmemiş bütün yol boyu hat (R2) röle leri kendi arka kontaklannı kaparlar, kodun geri kalan kısmı devamınca M rölesini çek mesiyle kutuplan değiştirilen gönderen is tasyon (R2) hat boyu rölesi çalışır. Diğer bütün hat boyu röleleri açık durumda kalır lar. İş'ar kod empülsleri, gönderen istasyo nun, İT rölesini, müteakiben hattı şöntleme si ve sonra şontü kaldırması suretiyle husu le getirilir. Merkezdeki empüls trafosunun primerdeki grimin azalıp çoğalması ile mer kez hat rölesinin 1 No. lu bobininden geçen akımın yönü değiştiğinden röle buna göre normal ve ters kontaklarını açıp kapar. Böy lece de İT rölesinin bobin devresini açıp ka paması gönderen istasyon hat rölesinin kon tağını çekip bıraktmr.

İş'ar kodunun hitamında, devre şekil 1 deki normal haline avdet eder.

DEVRENİN İRDELENMESİ

Kod başlatma rölesi : Yol boyundaki fonksiyonlardan biri durum değiştirdiği anda kod başlatma rölesi enerjisız kalarak kodu başlatmak için gereken kontağı kapar.

Merkezde ise kod başlatma ışı puşbuton la yapılır. Butona basılarak şevke başlatma rölesi faaliyete geçer ve kod gönderme ışı de vamınca role faaliyette bulunur. Merkez ve hat boyu başlatma devreleri Şekil 2 de gö rülmektedir.

gönderilmeye başlandığı anda kutup değişti rici PC röleleri faaliyete geçerek kontağı va sıtasıyla kutup değiştirerek alıcı durumda bulunan bütün yol boyu istasyonlarını devre harici eder.

Şekil : 2 Kod boşaltma rölesi

ST başlatma rölesine şekilde de görüldü ğü gibi normal olarak enerji verilmiş olup fonksiyon iş'ar edici her röleleri ön ve arka kontakları ile seri bağlıdır. Rölelerden her hangi biri durum değiştirecek olursa kontak ların açılıp kapanma anında tutma devresi (ST rölesinin kontağının bırakması için yol boyundaki her ST rölesi bir reaktörle şont lenmiştir.) ST rölesi enerjisız bırakılarak açı lır ve mevzuubahis istasyon iş'ar kodu gön derinceye kadar ST rölesi kontağı düşük ka lır. Kod gönderme işi bitince ST rölesi nor mal durumunu alır. Yani röleye enerji tat bik edilir.

Ana röle : Bütün istasyonlar normal olarak alıcı vazıyettedirler. Ancak istasyonlardan biri kod başlatma (ST) rölesini enerjisiz bırakıp (M) ana rölesinin durum değiştirmesiyle kod gönderici durumunu alır.

Şekil: 3 Kumanda rölesi

Şekil 3 te görüldüğü gibi M rölesi normal durumda yani istasyon alıcı iken açıktır. Fa kat gönderici vaziyette kodun gönderilmesi bitene kadar açık kalır ve son CS sayıcı sil sile rölesi çektiği zaman bırakarak kodun gönderilme işini bittiğini iş'ar eder.

Şekil: 4 Hat kutbu değiştirici rölesi

PC rölesi iş'ar kodu devamınca çekik du rumda kalır. Sayıcı silsile (CS) rölesi çektiği zaman bırakarak kodun gittiğini iş'ar eder.

Bir kumanda kodu ile bir ış'ar kodu ayni zamanda başladığı takdirde işar kodu ku manda koduna tercih edilir. Şöyle ki; mer kezdeki M ana rölesi çeker ve ayni zamanda PC rölesinin hareketine mâni olur.

PC rölesinin bir de PCP tekrarlayıcı röle si vardır. Bu rölelerin faaliyeti yani kontak larının açılıp kapanması anında hattın kut biyeti değişirken merkez hat (Rl) rölesinin durumunun değişmemesini bir tutucu devre temin eder.

GÖNDERİCİ RÖLELER

Bir istasyonun verici vaziyete geçmesi bundan evvel müteaddit defalar anlatıldığı gibi olur.

Şekil 5 de görülen İT rölesi çekmıe bı rakma zamanlan empülsün uzunluğunu kı salığını teşekkül ettirir. Bu da tabiatiyle gönderilecek kodun karakterine bağlıdır.

HAT KUTUP DEĞİŞTİRİCİ RÖLELERİ Hat devreleri muayyen bir kutupta (me selâ L, = +, L2 = —) beslenir. Fakat iş'ar kodu

Şekil : 5 Gönderici rölesi

E M. M. 41 42

Kısa empülsler tek numaralı sayıcı sil sile röleleri 1, 3, 5, 7 ve 2T rölesi çalışmasıy la İT rölesinin faaliyete geçmesini yani kon tağının istenilen fasılalarla açılıp kapanması ile temin edilir. Bir çift sayılı empülsün uzun olması istendiğinde İT rölesine İL ve LP rö leleri düşüne kadar tutması için batarya ge rilimi tatbik edilir. Bu hâdise yavaş bırakıcı 2 rölenin zamanını normal kısa empülse ilâ ve ederek bu empülsün süresini takriben 1/10 saniyeden 1/3 saniyeye değiştirir.

Tek sayılı empülsün uzatılması istendi ğinde 2 T rölesini tutan bir devre üe 1 T rö lesi düşük bırakılır 2T 2L ve LP bırakana ka dar çekilı kalır. Bu ise iki yavaş bırakıcı rö lenin zamanını normal kısa kapalı empülse ilâve edere k onu sürece 1/10 saniyeden 1/3 saniyeye değiştirir. Kodlar uzun ve kısa em pülslerden meydana gelir. Ancak diziliş sı ralan farklıdır.

SATICI SİLSİLE RÖLELERİ

Bu röleler R rölesi tarafından alınan em pülsleri aynen sayarlar.

vaş hareket eden 5 rölesi yavaşlatıcı 2 redre sörüdür.

1 den 7 ye kadar olan sayıcı silsile röle leri merkezde ve seçilen istasyonda ikişer kere çalışırlar. 8 rölesi kodun 8 nci adımında ve CS rölesi de kodun sonunda çalışır. 1 rö lesi LBP üzerinden başlangıçta düşük müte akip anlarda CR üzerinden çekiktir.

Bu suretle 1 rölesi 9 uncu empülste 2 rö lesi 10 uncu empülste ve ilâh yanlız 7 rölesi 15 inci empülste çalışır.

LİP

Şekil : 7 Tekrarlayıcı zincirleme rölesi

Silsile tekrarlama rölesi CR merkezde ve seçilen istasyonda kodun sekizinci em pülsünde çeker ve kod nihayetine kadar çe kik kalır. Diğer istasyonlardaki CR röleleri düşüktür. Kumanda kodlan alınırken seçilen istasyon hanç diğer bütün istasyonlarda sil sile röleleri 8 inci empülsten sonra çalışamaz.

Şekil: 6 Sayıcı zincirleme rölesi

Şekil üzerinden rölelerin empüls deva mınca durumunu inceliyelim.

4 üncü empüls esnasında 4 rölesi R röle sinin ön kontağı üzerinden tutulmuştur.

5 inci empülsün başlangıcında R rölesi bırakır. Bunun neticesi 4 rölesinin tutma devresinden batarya devresi ayrılır ve 3 rö lesinin arka kontağı ve rölesinin ön kontağı üzerinden 5 rölesine batarya devresine bağ lanır. 4 rölesi, 3 redresörü ile 5 rölesi arka kontağı arkasındaki devre sebebiyle 5 rölesi çekene kadar ağır hareket eder. 5 rölesi çe ker çekmez 4 rölesi de süratle çeker.

6 ncı empülste R rölesi çekerek batarya yı 5 rölesinden ayırır ve A rölesinin arka kontağı 5 rölesinin ön kontağı üzerinden 6 rölesine tatbik eder. Yaveflatma işi de bun dan evvel anlatıldığı gibi olur. Şöyle ki: Ya

Şekil : 8 Tutunma rölesi

Role geciktirmeleri röle bobinine paralel bir redresör bağlamak suretiyle yapılır.

LB rölesi kontağı kapalı iken LBP dev resinden akımın redresör yokmuş gibi aktığı görülür. Oysa ki LB bobininde endüklenen akım LB kontağı açık olduğu zaman redre sörden akar ve tedricen azalır. Bu akım rö lenin serbest bırakmasına mânı olan man yetik akımı takviye ettiğinden açma zamanı uzatılmış olur.

Şekil : 9 Zaman röle grupları

Şekilde görüldüğü gibi İL ve 2L röleleri bir kısa empüls zamanını köprüler bir uzun empüls zamanını köprulemez. Netice olarak

1/5 saniyede devre harici. olurlar. R rölesi, uzun bir empüls için çekik durumda ise 2L rölesi, kısa bir empuls için çekik durumda ise İL rölesi düşer.

Empüls arasındaki tefrik İL ve 2L röle leri tarafından yukarıda anlatıldığı şekilde, yapılır. Bu iki, röleden birinin düşmesi LP rölesinin batarya ile irtibatını keser. Dolayı siyle LP rölesi enerjisiz kalır.

Empüls nakletmekte olan ünite, almakta olan bütün istasyonların İL ve 2L rölelerinin bırakması için kâfi müddetin temini masa dıyla L Prolesi bir uzun empülse 1/10 saniye kadar fazla zaman ilâve eder.

LB rölesi ve tekrarlayıcısı LBP rölesi kod köprüleme İşını, kod faaliyeti devamınca çe kilı kalarak fakat kod faaliyetine mâni ola cak bir aksaklığın zuhurunda düşerek ve teçhizatı normal haline iade ederek, yapar lar

SS rölesi ise (yavaş bırakıcı) istasyon sı ra rölesi olup kod hattı meşgul iken yol bo yu istasyonlarının sıra ile iş'ar göndermeleri ni temin eder ve istasyonlardan bin kod gön derince çeker ve diğer bütün yol boyu istas yonları iş'ar kodu gönderinceye kadar çekik kalır, röle düşme zamanını yeniden tanzim zamanına 1/3 saniye ilâvesi kadar uzatır ve sonra düşer. Kod biriktirmeye haiz istasyon ların her biri bir kodu naklettikten sonra SS röleleri düşerler.

İSTASYON SEÇME

İki dahil sekize kadar olan empülsler is tasyon seçmede kullanılırlar. Bunlardan, üçü daima uzun ve dördü kısadır. 35 istasyon için teşkil edilen kombinezonlar tablo 1 de görül mektedir.

için çeker E rölesi uzun empülslerden ilkinin gelmesine göre 2F, 3F, 4F, 5F veya 6F rölele rinden birini seçer. İkinci uzun empüls seçi len F rölesinin on kontağı üzerinden (G) grup rölesi seçer. 3, 4, 5, 6 ve 7 empülsleri grup seçiminde kullanılırlar ve 2F rölesinin seçimi ile teş grup rölesinden birinin 3F rö lesinin seçimi ile 4, 5, 6 ve 7 empülsleri dört grup rölesinden birinin 4F rölesinin seçimiy le 5, 6, 7, empülslen üç grup rölesinden her hangi birinin 5F rölesinin seçimi ile 6 ve 7 empülsleri' ıkı grup rölesinden birinin seçimi ile alâkadardırlar. Yalnız 6F rölesi seçilirse 7 empülsü bir grup rölesini seçmek mecburi yetinde olan yegâne empülsdür.

35 ıstasyonlu bir tertipte beş kanal ile on beş grup rölesi mevcuttur. Buna göre üç uzun empülsten ilk ikisi ile bu istasyonlardan herhangi biri seçilebilir.

S rölesi istasyon çağrı rölesidır. İstasyon seçilmesi de bu röle yardımı ile yapılır ve grup rölesi seçimine benzer. Meselâ 23G se rılırse 4, 5, 6, 7, 8 empülsleri beş istasyondan birini 24G seçilirse 5, 6, 7, 8 empülsleri 5 is tasyondan birini 27G seçilirse yalnız 8 nci empüls istasyonlarından birini seçer. 34G se ç üdığı takdirde 4S rölesinden birini, 67G se çilirse 678S seçilebilecek tek S rölesidir. 35 adet farklı s rölesi vardır. Seçilen S rölesi merkez kod ünıtesindeki istasyon çağrı tek rarlama (SP) rölesini çeker.

Seçim esnasında röleler müteakip röle nin seçilmesiyle kontaklarını açarak devre harici olurlar Yanı F seçilince E rölesi, G seçilince F rölesi, S seçilince G rölesi serbest kalır. Bu suretle seçme devreleri açılır ve bir den falza istasyonun nakletmeye teşebbüsü tercih sırası ile yapılır.

KUMANDA FONKSİYONUNUN KAYDI

İstasyonu seçtikten sonra o istasyonlar dakı fonksiyonlara istenilen kumandayı ver mek için her fonksiyona kodun muayyen bir empulsü tahsis edilir. Meselâ makas kuman dası için 9 uncu empüls uzundur.

Şekil : 10 İstasyon seçici devresi

Şekilde görüldüğü merkezde bulunan E piramid rölesi birinci empülsde F kanal rö lelerini seçici devrelerin kapanmasını temin

Şekil: 11 Kontrol fonksiyonu kaydedicisi

Bir yol boyu ünitesındeki İL rölesi ku manda kodunun 9%ncu empülsü uzun ise FİR kayıt edici rölesini çekmek üzere bırakır.

E M. M 41 42

rölesi kodun diğer yarısı müddetınce hej tek sayılı empülste çeker ve müteakip çift sa yılı empülsler esnasında tutulur ve daha sonraki çift sayılı empüls başında ise serbest bırakır.

FİR rölesi tek sayılı empüls karektennı Kayıt edip empüls kısa ise düşük kalır. Uzun ise çeker. Bundan sonraki tek sayılı empüls devamınca batarya gerilimi kutbî tutucu rö leye tatbik edilir. Bu röleden geçen akımın yönü ise FİR rölesi çekik ise negatiften po zitife düşük ise pozitiften negatifedir. G2R rölesi tek sayılı empulsleri kaydedici bir rö ledir. Fonksiyon kumanda röleleri ise KP kutbî tutucu röleleridir ve kod empülslennın uurumuna göre içlerinden geçen «ikimin yö nüne göre dumnı değiştirirler.

İŞAR FONKSİYONUNUN KAYIDI

Her istasyon ve kodu her fonksiyon için bir D tevzi rölesi vardır. DR rölesi ise D röle' sine enerji verdikten sonra serbest bırakma sını temin eder. İş'ar edilecek her fonksiyon kodun muayyen bir empülsüne tekabül eder. Bu empüls fonksiyon rölesinin durumuna gö re uzun veya kısa olabilir.

Kod tercihi yanındaki sıralamaya göre yapı lır.

Merkez

,257

"58

Bir misal : Ayni andaki istasyon kod nu marası 2 ve 3 le başlayan 2 istasyon iş'ar ko du nakletmeye başladığını düşünelim

1*

•

*

S/

\

•> s

I t—»—S

n n /t

"\ .

Şekil: 12 Indiksion fonksiyon kaydedicisi

Merkez ile yedi fonksiyonun ayrı ayrı kaydı için 7 adette kayıt edici role vardır. Kayıt, uzun empülste İL veya 2L rölesinin bırakması ve kaydedici rölenin çekmesiyle olur. İş'arda merkezdeki 16 ncı 24 üncü ve sonuncu empülslerin İD tevzi rölesini çekip kumanda makinası üzerindeki lâmbaların yanması ve iş'ar devam ettirici rölelerin de faaliyete geçmesiyle olur.

KOD TERCİH SIRASI

Birden fazla istasyonun ayni anda kod biriktirme kabiliyetine haiz olduğunu biliyo ruz. Fakat aynı anda birden fazla istasyon gönderme yapamıyacağına göre istasyonlar kodlan arasında bir tercih sırası husule geti rilmiştir.

Kod tercihi istasyon kod numaralarına göre küçükten büyüğe doğrudur. En küçük numara merkeze en yakın istasyona verilir.

E M M. 41 42

Tabiidir ki 2 ile başlayan istasyonun merkeez uzaklığı 3 ile başlayan istasyona na zaran daha fazladır. Bu vaziyeteg öre her iki istasyonun iş'ar kodu gondermeyeb aşlaması R hat rölelerinin bırakması ile M röleleri İT röleleri faaliyete geçip meydana getirdikleri şönt vasıtasıyle merkezdeki hat bataryasının kutuplarını değiştirirler. Bu suretle ded ığer yol boyu istasyonları devre dışı olurlar. Bun dan sonra iş'ar durdurmak için lüzumlu za man fasılasından sonra her ıkı istasyonda İT rölelerini düşürüp bunların arka kontakları üzerinden beslenen R hat röleleri çekerler. 2 ile başlayan istasyonun İT rölesi uzun bir empüls esnasında düşük kalacak 3 ile başla yan istasyon ise kısa empülsün nihayetinde kendi İT rölesini çekerek hatta bir şont tat bik edecek ve hattın bundan sonraki kısmın da gerilimi kaldırmış olacak, bu da 2 ile baş layan istasyonun R hat rölesinin enerjisiz kalması ve bırakması demektir. Bu suretle de M ana rölesinin devresi açılmış olacak. M rö lesi de bırakacaktır. M rölesi bırakınca da R rölesinin hat irtibatları kutuplan değiştirmiş olarak düşük kalacaktır ve 3 ile başlayan is tasyon iş'ar kodunu gönderecektir.