ELEKTRİK ENERJİSİ KESİMİNE GENEL BİR BAKIŞ

gültekin türhoğlu

Planlı dönemin uygulanmaya baş ladığından bugüne kadar kalkın ma planlarında belirtilen elek trik enerjisi politikamız ge nellikle;

Üretimde darboğazın önleneceği,

Enterkonnekte şebekemizin ge liştirilerek yurt düzeyine yayılacağı,

Elektrik enerjisi üretiminde önceliğin doğal kaynaklara verileceği,

Dışa bağlılığın azalacağı gibi temel ilkelere dayandırıl mış olmakla beraber, planlı dö nemin onikinci yılında bu ilke lerin tam anlamıyla sağlandığı nı söyleyemeyiz. Örneğin, üre timde geçen yıl ve önceki yıl karşılaştığımız darboğaz, Keban hidroelektrik santralının işlet meye girmesi ile bu yıl ve gele cek yıl ortadan kalkmış gibi görünüyorsa da, özellikle 1977' den sonra tekrar sıkıntılı gün lerin şimdiden ufukta göründüğü bir gerçektir.

îlçe merkezlerimizin enterkon nekte sisteme bağlanması bir yana, 1973 yılsonu itibariyle enterkonnekte sistemin ulaşma dığı il merkezi sayısı 9'dur. Gene 1973 yılsonu itibariyle ülkemizde üretilen elektrik e nerjisinin % 47,2'si dışa bağlı yakıtyağdan (fuel oil) sağlan maktadır. Ayrıca a)Mühendis 1ik hizmetleri, b)Dışardan alınan teçhizat, c) Dış finansman kay nakları konusunda dışa bağlı lığımızı azaltacak belirli bir davranışın içine de girmiş de ğiliz. Oysa plan hedeflerine u 1aşmak için yapılması gerekli çok yoğun işler bulunmaktadır. Örneğin Üçüncü Beş Yıllık Plan hedefleri incelendiğinde, 1977 yılsonuna kadar,

Gültekin Türkoğlu, Y.Müh., TEK.

1971 yılsonu itibariyle TEK Genel Müdürlüğünün işletmekte olduğu her gerilimdeki 11 934 km şebekenin 27 672 km'ye,

1971 yılsonu itibariyle 1778 MW ve 9535 GWh kapasitesindeki üretim tesislerimizin 4756 MW ve 22 466GWh'a ulaşacağı öngö rülmekte, böylece üçüncü plan dönemi sonuna kadar hemen hemen mevcut kapasiteyi iki misline çıkarmamın gerekmektedir.

Gerçekten her kesimde olduğu gibi elektrik kesiminde de ül kemizin karşı karşıya bulunduğu sorunlar çok büyüktür ve bu sorunların üstesinden gelmek ü zere köklü tedbirler alınması için zaman geçmektedir.

Şimdi kanımızca bu konuda alın ması gereken tedbirleri şöylece sıralayabiliriz.

1. Personel Sorunu

Özellikle elektrik gibi devlet tekelinde olan bir kesimde dev letin kendisine düşen görevi eksiksiz olarak en iyi bir şe kilde yapabilmesi için çalış tırdığı teknik elemanların so runlarını çözmelidir.

2. Birincil Kaynaklar

Üçüncü Beş Yıllık Planda da be lirtildiği gibi 1980'lerde yer lerine yeni kaynaklar buluna mazsa, ülkemizde enerji açığı doğacaktır. Bu yeni kaynaklar muhtemelen yeni kömür bulguları olabilir. Fakat bunun için şim diden çok ciddi arama faaliye tine girişmeliyiz. Elektrik e nerjisi üretimi için bugün ül kemizde varlığı bilinen linyit yataklarının 5 milyar ton, taş kömürü yataklarının 1 milyar ton rezerve sahip olduğu bilin mektedir. Bilinen bir başka gerçek de, bu kaynakların bugün (1973 sonu) halen % 3'ünün kul lanılmakta olduğudur. 1987'ye kadar kullanmak zorunda olduğu

muz, bugün bilinen linyit ve taşkömürü kaynaklarının elektrik üretimine ayrılabilecek kısmı nın hepsinin değerlendirilmesi haiinde ulaşılabilecek 12 574 MW lık toplam kurulu gücün % 30* unu teşkil eden Afşin Elbistan, Soma, Yatağan, Kangal, Beypaza rı, Çan, Orhaneli kömürleri ü zerinde, Afşin Elbistan dışında herhangi bir çalışma yoktur. Bu kaynaklar üzerinde kurulacak kömür santrallarından çoğu ya tırım programımızda yer almakta ise de; Soma, Kangal, Yatağan kömürlerinin özel teşebbüs e linde olması yüzünden buralarda bir santral kurmak olanağı yok tur.

Doğal kaynaklarımızın ekonomik bir şekilde kullanılmasını sağ lamak için;

a. Bilinen ve bir santral kur maya elverişli olan yatakların kesin fizibilite raporlarının hazırlanması, b. Özel sektör elinde bulunan yataklara ilişkin hukuki soru nun çözülmesi, yani bunların devletleştirilmesi gereklidir.

3. Elektroteknik îmalat Sanayiinin Kurulması Sorunu

1968 yılında Odamızda yapılan 2000 yılına kadarki bir pers pektifte, elektrik enerjisi ke siminin durumu hakkındaki araş tırma sonucunda bu sorun ve çö zümü aşağıdaki şekilde kalın çizgilerle belirtilmiştir.

"Bütün ülkelerde olduğu gibi yurdumuzda da süratle artan e lektrik enerjisi tüketiminin karşılanması için yapılması ge rekli yatırımlar ve bu yatırım larda kuUanılan makine, cihaz ve malzeme ihtiyaçları da aynı hızla büyümeye devam edecektir. Oysa makine imalat endüstrisi nin ülkemizde gelişmemiş olması diğer yatırımlar gibi elektrik kesimine ait yatırımların da yabancı kaynaklardan sağlanma sını gerektirecek ve gittikçe miktarları ihtiyaçlarımızla o rantılı olarak büyüyen mali, e konomik ve teknolojik yardımla ra bağlı kalınacaktır. Hiçbir toplumun yabancı bir kaynağı kendi çıkarları uğruna sonuna kadar zorlayabilmesinin mümkün olamayacağı gerçeği karşısında sorunlara yeni çözüm aranmalı dır. Bu çözümün herşeyden önce, elektrik yatırımlarının gerek tireceği yatırım malları ve ü

Blektrik Mühendisliği 213

retim araçlarının kısa zamanda ve büyük ölçüde kendi özkaynak larımızdan sağlamak olduğu şüp he götürmez bir gerçektir."(*)

1968 yılından bu yana üzerinden bir plan dönemi geçtiği halde bu kesimde uygulanacak ilkeler, beş yıllık planlar gibi resmi dokümanlara girmesi ile değil, bu ilkelerin bu kesimdeki sorum lu yöneticiler ve uygulayıcı larca yürekten benimsenip en kısa zamanda uygulama alanına konulması ile gerçekleşecektir.

4. Finansman Durumu

Geometrik bir şekilde artan ya tırımların finansmanı iç dış ve öz kaynaktan karşılanmaktadır. Mevcut tarife ile yatırımların ancak % 10 20'si özkaynaklarla karşılanır durumda olup, kalan kısım ise, % 9,5 faizle Devlet Yatırım Bankasından ve değişik faiz ve ödeme süreli dış kredi lerden sağlanmaktadır.

1312 sayılı TEK Kanununun 12/b maddesinde öngörülen % 8 gelir oranı (Rate of Return) sağla nırsa özkaynakların yatırıma ayrılabilen bölümü X 30 AO'ı bulmaktadır. Diğer taraftan Devlet Yatırım Bankasından alı nan kredilerin faiz oranı da , yatırım maliyetini artırıcı yöndedir.

Son petrol krizinden sonra artan petrol fiyatları ve dolayısı i le gerek yatırım mallarında, ge rekse işçilikte artan fiyatlar sonucu elektrik üretim, iletim ve dağıtımı kârlı bir iş olmak tan çıkmıştır. Bugünkü elektrik satış fiyatları ile Türkiye E lektrik Kurumu, kanununda öngö rülen % 8'lik bir gelir oranını sağlayamadığı gibi ülkemizde ö zel teşebbüs tarafından işleti len iki ayrı imtiyazlı elektrik şirketinde de durum bundan fark lı değildir. Bugün özel teşebbü sün % 15'in altında bir kâr marjına razı olması beklenmedi ğinden bundan böyle elektrik işletmeciliğinin özel teşebbüs tarafından yürütülmesi eski ca zibesini kaybedecek veya bu şirketler kâr oranlarını düşür memek için yeni yatırımlara gi rişmeyeceklerdir.

Bugüne kadar elektrik hizmetinin devlet eliyle yürütülmesini sa vunanları son ekonomik olaylar (*) Araştırma daha sonra Elek trik Mühendisleri Odası 'nca "Türkiye 'nin Enerji Sorun ları" adı ile yayınlandı.

haklı çıkarmıştır. Bu bakımdan bu imtiyazlı özel şirketlerin kârlılıklarını azaltmamak için sorumlulukları altındaki kamu hizmetini aksatma yoluna gitme lerini önlemek için bu imtiyaz ların devletçe geri alınması yoluna süratle gidilmeli, ka nundaki istisnalar•kaldırılarak Türkiye Elektrik Kurumunun yur dun her köşesine hizmet götürme si sağlanmalıdır.

5. Türkiye Elektrik Kurumu Kanunu

Üçüncü Beş Yıllık Kalkınma Pla nıyla (ÜBYKP)birlikte kabul e dilen ve 1995 yılına kadar sü ren bir perspektif dönemde uzun dönemli kalkınmamızı saptayan ÜBYKP'nın kalkınma hedefleri ve stratejisi bölümünde (*) ener jinin sağlanmasında devlet teke linin esas olacağı ilkesi kabul edilmiş olmasına rağmen, ÜBYKP' da bu ilke "elektrik enerjisinin sağlanmasında 1312 sayılı TEK Kanunu çerçevesinde gerekli ça lışmalar hızlandırılacaktır" şekline dönüştürülmüştür.

Uzun vadeli stratejide belirti len devlet tekeli ilkesinin, ÜBYKP'da ifade edilen TEK Kanunu çerçevesinde gerçekleştirilme sine kanunun bugünkü durumu ile olanak yoktur. Çünkü TEK Kanunu Türkiye Elektrik Kurumuna elek triğin üretim, iletim ve dağıtım hizmetlerinde tekel yetkisini bazı istisnalarla vermektedir.

Bu istisnaların başlıcası TEK yanında Çukurova Elektrik A.Ş.

ile Kepez ve Antalya Havalisi (*) Resmi Gazete, 27.9.1972, No. 14374

Elektrik Santralları TAŞ'nin hizmet görmesidir.

Ayrıca, elektrik üretimi için gerekli linyit yataklarının da özel sektörce işletilmesini ön leyen bir hüküm .bugüne kadar getirilmemiş ve bu iki nedenle elektrik enerjisi üretiminde mutlak bir devlet tekeli kuru lamamıştır.

Ayrıca hidrolik kaynakların e tüt, proje ve tesis işleri Dev let Su İşleri Genel Müdürlüğü nün yetkisinde olması ve elek trik enerjisi üretiminde kulla nılacak kömürlerin Türkiye Kömür İşletmeleri eliyle işletilmesi de elektrik üretiminin planlama, proje, tesis ve hatta işletme faaliyetlerinde Türkiye Elek trik Kurumunu bu kuruluşlara bağımlı kılmaktadır.

Bunlara ek olarak dağıtım hiz metleri de tam anlamıyla TEK'in sorumluluğu altında değildir. Kanunun bir başka istisna mad desine göre belediyeler ve köy ler kendi sınırları içinde dağı tım tesislerini kurup işletme hakkına sahiptirler.

Elektrik işlerinin daha çabuk, daha verimli ve daha güvenilir bir şekilde yürütülebilmesi i çin 1312 sayılı kanunda yapıla cak değişiklikle, a. İmtiyazlı şirketlerin varlı ğına son verilmelidir.

b. Tek maksatlı (sadece elektrik maksatlı) hidroelektrik sant ralları yapımı da TEK'e ve rilmelidir.

c. Belediyelerin elektrik şebe kesi kurma ve işletme yetkisi TEK'e verilmelidir.

ÇEŞİTLİ ÜLKELERDE ELEKTRİK ENERJİSİ ÜRETİMİ VE KİŞİ BAŞINA TÜKETİM (1969)

ABD SSCB Japonya İngiltere

İtalya İspanya

Yugoslavya

"D n~ \ristan Yunanistan Türkiye

Enerjısıuretımı (GKh)

1 645 759 689 051 316 100 238 664 226 049 137 500 110 447 51 738 23 375 17 230 8 510 7 830

K ı s m a s ı n a Tüketu (KWh)

8 099 2 864 3 089 4 298 3 850 2 734 2 077 1 570 2 040 2 043

963 219

(Eskişehir Sanayi Odası Bülteninden aktaran Yeni Ortam Gazetesi, 1 Kasım 19 73)

Elektrik Mühendisliği 213