ENERJİ SORUNU

tistiklerine göre düzenlenmiş olan bu grafik enerji tüketimi nin değişik ülkelere göre dağı

lımındaki dengesizliği açık bir

ali çulfaz şekilde ortaya koymaktadır. Örneğin, dünya nüfusunun % 5,8'

Enerji bunalımı bugün yalnız ülkemizde değil, dünya çapında güncel bir sorun haline gelmiş bulunmaktadır. Sanayileşmiş toplumların sürekli olarak ar tan enerji gereksinmesi, doğal kaynakların sınırlılığı dolayı sıyla, enerji sorununu sadece birim enerji maliyetini düşürme çabası olmaktan çıkarmış, sü rekli olarak artan enerji tüke

duğu aşamayı, gelişmiş ülkeler de enerji tüketiminin zaman i çerisindeki değişimiyle ve de ğişik enerji kaynaklarının kul lanılış oranlarıyla karşılaştı racak, enerji tüketiminde bekle nilen artışları ve ülkemizde değişik enerji kaynaklarının kullanılış oranlarının geçmiş teki değişimini ve ilerde ne yönde değişmesi gerektiğini be lirleyeceğiz.

ini oluşturan ABD'de dünya e nerji tüketiminin % 34'ü ger çekleştirilmektedir. Bu durumda ABD'de kişi başına enerji tüke timi dünya ortalamasının altı katına varmaktadır. Enerji tü ketimi açısından bu düzeye e rişmiş olan ülkelerde dünyanın doğal kaynaklarının sınırlı ol duğunun bilincine varan gruplar, sonsuz bir büyümenin mümkün olup olmadığını sormaya başlamakta,

timinin karşılanabilmesi olanağı ve gerekliliği de tartışma konu su olmaya başlamıştır.

Sanayileşmiş ülkeler enerji tü ketimindeki artış eğilimini sı nırlandırma yönünde çaba göste rirlerken, ülkemizin de içinde bulunduğu sanayisini kurma sü recindeki toplumlar daha da hızla artan bir enerji ihtiyacı ile karşı karşıya kalmaktadırlar. Genel planda enerji fiyatların daki değişmeleri kontrol etme. durumunda olmayan ülkemiz, dün ya çapında ortaya çıkan bunalım lardan da kaçınamamakta, özel likle ulusal bir enerji politi

r1

B f1 /

11II

ABD ve KANADA

TÜRKİYE'DE K İ Ş İ BAŞINA ENERJİ TÜKETİMİNİN " D l ) ı R A I N A O R T A L A M A S ORANI = 0 , 3

SOVYETLER BİRLİĞİ

II

/ OKYANUSYA

1II

3 m 11

/ / / DOĞU AVRUPA / / / _ BATI AVRUPA

r DÜNYA ORTALAMASI

UZ / /

, — JAPONYA

_ ASYA ve AFRİKA

11Brti."~7"7 / KITALARI

/ (JAPONYA DIŞINDA)

/ KANMİA DIŞINDAN

n 11

50 60 70 80 90

kası izlemememizin de etkisiyle

DÜNYA NÜFUSUNUN KÜMÜLATİF YÜZDESİ

kendi dışında oluşan değişik liklerin bütün olumsuz sonuçla rına katlanmak zorunda kalmak tadır.

Şekil 1. Kişi Başına Enerji Tüketiminin Dünya Enerji Tüketimine Oranının Ülkelere ve Kıtalara Göre Dağılımı (1970 1971 yılları istatistiklerine dayanarak)

ülkemizde 1960'larda petrolle ilgili olarak kamuoyuna yansıyan enerji sorunu, 1973'de ülkeiçi elektrik enerjisi talebinin karşılanamaması nedeniyle, tek nisyenler arasında bir tartışma durumundan çıkıp halkımızın günlük yaşantısına doğrudan doğruya yansımıştır. Son aylar da görülen, petrol fiyatlarında ki önemli artış ve süreceği tahmin edilen fiyat artışı eği limi, enerji sorununa yeni bo yutlar getirmiştir. Sanayileş miş batı ülkeleri petrol buna lımından yeterince petrol bula mama yönünde etkilenmekte iken, gelişmemiş ve petrolce kendisine yeterli olmayan ülkeler için a na sorun fiyat artışlarının eko nomiye olumsuz yönde yansıması olmaktadır.

Bu yazımızda enerji sorununa genel bir açıdan bakmaya çalı

2. TÜRKİYE'DE VE DÜNYADA

ENERJİ TÜKETİMİ AÇISIN

DAN DURUM

Türkiye'de kişi başına tüketi

i

:LYON

len toplam b i r i n c i l enerji 1962'

ÜRET] VE TÜKET:

de p e t r o l eşdeğeri olarak 453 kilogramdan 1967'de 519 ve 1972' de de 620 kilograma u l a ş a b i l m i ş t i r . Bugün i ç i n Türkiye'de t ü k e t i l e n toplam e n e r j i , dünya toplam enerji tüketiminin binde üçünü oluşturmaktadır. Kişi ba şına enerji tüketimi açısından ülkemizde e n e r j i tüketimi dünya

t—1 s 30

TÜKETİMDE TALEP —

20 _ GELİŞME TAHMİNİ ~\!

p /

1 1 1

ortalamasının sadece yüzde otuzu

oranındadır. P l a n l ı dönemdeki

enerji a r t ı ş hızımız aynı oran

da sürecek olursa (yılda 3,2)

S 10

TÜKETİM

PETI

kişi başına enerji tüketimi a

ÜRETİM

çısından dünya ortalamasına u

laşabilmemiz i ç i n , dünyada k i ş i

URT:

başına enerji tüketiminde artış olmaması durumunda b i l e , yirmi birinci yüzyılın ilk yıllarını beklememiz gerekecektir.

1960 65

70 75 80 85

şacağız. Ülkemizin bugün enerji tüketti yönünden içinde bulun

Kişi başına enerji tüketiminin ülkeler ve kıtalar arasındaki

Şekil 2. Yurtiçi Petrol Üretim ve Tüketiminin Yıllara

Ali Çulfaz, Y.Prof.Dr. , ODTÜ

dağılımı Şekil l'de gösteril

Göre Değişimi ve Tüke

(Kimya Mühendisliği Şubat 1974) miştir. 1970 71 y ı l l a r ı İsta

timde Talep Tahminleri

% 42,6'ya çıkmıştır. Petrol ü

mızın yaklaşık olarak dörtte ü

retimimizde son yıllarda görü

çünün petrol ürünleriyle karşı

len duraklama sonucunda bugün

lanacağı sonucunu doğurmaktadır.

yurtiçi petrol tüketiminin an

1960'larda varil başına 2 dolar

"L,

cak üçte birini üretebilmekte

olan Orta Doğu petrollerinin

yiz. Petrol tüketiminde görülen bugünkü fiyatı 10 15 dolar ara

8|

ODUN ve TEZEK

LİNYİT ve TAŞKÖMÜRÜ

bu artışın devamı önümüzdeki on sında değişmektedir. Ulusal yıl içerisinde enerji ihtiyacı kaynaklarını kendi^ amaçları i

0,1

Şekil 3. ıurkiye 'de Birincil Enerji Kaynaklarının Tüketiminin Yıllara Göre Değiş imi (1962 72)

gelişme ve tüketim hızlarının kontrol altına alınmasının ge rektiğini öne sürmektedirler s. Bu ülkelerle olan ortak nokta mız, aynı kronolojik yılda ya şamaktan öteye gitmemektedir. Dünya ortalamasının sadece yüz de otuzu oranında enerji tüke ten, enerji tüketimi içersinde tezeğin oranı bugün için bile % 14'ü bulan ülkemizin mümkün olan en ileri hızla sanayileş mesi ve bu amaçla ulusal kay naklarını en verimli bir yolda değerlendirmesi gerekliliği a çıktır. Tabii kaynakların sınır lılığı dolayısıyla hüzünlenebi leceğimiz günlere ancak böyle bir gelişme sürecinden geçtik ten sonra varabiliriz.

Türkiye'nin toplam enerji tüke timini oluşturan birincil ener ji kaynaklarının kullanılışının planla devre içinde değişimi Tablo 1 ve Şekil 3'de gösteril miştir. Ticari olmayan enerji kaynaklarının (odun ve tezek) tüketiminde son on yılda mutlak değer olarak bir değişiklik ol mamış ve enerj i kaynağı olarak bu ürünlerin öneminin azalması sadece toplam enerji tüketimi nin artışına bağlı olmuştur. Lin yit ve taşkömürü tüketiminde görülen artış, toplam enerji tüketiminin artışını karşılaya bilecek bir oranda olmanın çok gerisindedir. Hidrolik enerji kaynaklarımızdan yararlanma o ranımız da çok düşük olmuştur. Bu durumda enerji talebindeki artış, büyük oranda petrol ü rünleri tüketimiyle karşılanmış, petrolün toplam enerji kaynak ları içerisindeki tüketim ora nı 1962'de % 18,9'dan 1972'de

Taşkömürü Linyit Petrol ürünleri Hidrolik enerji Toplam t i c a r i e n e r j i Odun Tezek Toplam gayri t i c a r i e n e r j i

GENEL TOPLAM

18,6 7,2

18,9 2,1

46,8 31,1 22,1 53,2

15,9 8,6

30,9 3,5

58,9 22,5 18,6 44,1

13,9 8,7

42,6 3,7

68,9 16,5 14,6 31,1

Kişi başına tüketim kg/yıl 453

Tablo 1. Türkiye'de Birincil Enerji Kaynaklarının Toplam Enerj i Tüketimindeki Yüzde Oran lan (Petrol eşdeğeri olarak)

Petrol Tabii Gaz Kömür Hidrolik Ener i Nükleer Enerj] Odun

TOPLAM

Kişi Başına Tüke tim kg/yıl

3 2 72 2

21 100

31 11 49

6 100

4,600 7,200

43 28 23

4 — 2

42,5 32,4 19,8

3,8 0,3 1,2

9,500 12,000

Tabio 2. ABD'de Birincil Enerji Kaynaklarının Toplam Enerji Tüketimindeki Yüzde Oranları(Petrol eşdeğeri olarak)

TOPLAM ENERJİ

çin değerlendirme bilincine eren Orta Doğu ülkeleri bugün için yatırıma harcayabileceklerinin çok üzerinde döviz kaynaklarına sahip olmuş durumdadırlar ve üretimlerini geçmiş yıllarda oldu ğu gibi sürekli olarak artırmak ihtiyacını duymamaktadırlar. Petrol fiyatlarının kısa vadede politik etkenlerle dalgalanması belki beklenebilir ama uzun va dede petrolün ucuz olduğu gün ler artık geride kalmıştır.

Şekil

4. ABD'de Birincil Enerji Kaynaklarının Tüketimi nin Yıllara Göre Deği şimi (1860 1970)

3. ARAŞTIRMA AŞAMASINDA OLAN ENERJİ KAYNAKLARI

Ülkemizin enerji sorununa çözüm olarak araştırma aşamasında olan enerji kaynak ve kullanılma yollarının önerilmesinin geçer sizliğini belirlemek için bu konuya da değineceğiz. Yeni e nerji kaynaklarını aşağıdaki şekilde sıralayabiliriz:

1. Nükleer enerji 2. Güneş enerjisi 3. Jeotermal enerji 4. Yakıt hücreleri (fuel cells)

Elektrik Mühendisliği 213 472

5. Magnetohidrodinamik (MHD) e nerji üretimi.

Yeni enerji kaynaklarından an cak nükleer enerji çok sınırlı bir kapsam içinde kullanılma yoluna girmiştir. Tablo 2 ve Şekil 4'de görülebileceği gibi nükleer enerji, ABD'de toplam enerji tüketiminin binde üçü gibi çok küçük bir bölümü kar şılar hale ancak 1970 yılında varabilmiştir.

Öte yandan tükenir enerji kay naklarının hızla azalması kar şısında dünya çapında nükleer enerjiye olan gereksinme şüphe götürmez. Uranyum kaynaklarının da sınırlı olması dolayısıyla nükleer enerjiden yararlanma yolu olarak kendi yakıtını kendi üreten doğurgan reaktörler (breeder reactors) geliştiril meye çalışılmaktadır ve doğur gan reaktörlerin teknolojisi günümüzde henüz çözülmemiş problemlerle doludur.

Nükleer santralların gelişmiş ülkelerde uygulama alanına geç mesinde görülen gecikmelerin birçok nedeni vardır. Bunlar a rasında en önemlisi yıllardır petrolün çok ucuza tüketilmekte olmasıdır. Çevre kirliliğiyle ilgili yan sorunlar ve reaktör kontrolünde karşılaşılan güç lükler de bu nedenler arasında dır.

ABD'de 1970 yılında nükleer re aktörlerin elektrik enerjisi ü retim kapasitesi sadece 6000 megavat iken geliştirilmekte o lan nükleer reaktör tiplerin den sadece sıvı metalle çalışan doğurgan nükleer reaktörler i çin (Liquid Metal Fast Breeder Reactors) yapılan araştırma har camaları yılda 100 milyon dola rın üstündedir. Nükleer sant rallarda üretilen herbir kilo vatsaat enerji için 4 kuruşluk araştırma harcaması yapıldığını belirleyen bu rakamlar sadece nükleer enerjiye ilerisi için bağlanan umutları değil, bu e nerji kaynağının geliştirilme sinde karşılaşılan güçlükleri de ortaya koymaktadır.

Bu durumda nükleer enerj i ancak yüzyılımızın sonuna doğru geniş çapta kullanma alanına girecek tir. Bugün için nükleer enerji üretimini ülkemizin enerji ih tiyacına bir çözüm yolu olarak önermek, gerçekçilikle bağdaşa mamaktadır. Bu konuda ülkemizin geliştirilmekte olan teknoloji

lerin deney alanı olma durumuna düşürülmemesi için de dikkatli olmamız gerekecektir.

Güneş enerjisinden düşük sıcak lıkta ısı kaynağı olarak yarar lanma olanakları araştırılmak tadır — yiyecek maddelerinin ku rutulması, sıcak su elde edil mesi ve ev ısıtması gibi—. Jeotermal enerji toplam enerji tüketimi içerisinde istatis tiklere girebilecek bir düzeye yıllar boyu ulaşamamıştır. Ener jinin yakıt hücreleri ve magneto hidrodinamik yollarla üretilme si bugün için tümüyle araştır ma aşamasında bulunmaktadır.

4. DOĞAL KAYNAKLARIMIZ

Son yıllarda bulunan Elbistan linyit yataklarıyla birlikte Türkiye'nin bilinen linyit re zervleri 7 milyar tonu bulmak tadır. Bu rezervler, petrol eş değeri olarak yılda 23 milyon ton olan enerji tüketimimizin tamamını, bugünkü tüketim hızı ile karşılayabilecek durumdadır. Bugün için linyit tüketim ta leplerinin zaman zaman yeterin ce karşılanamaması, özel sektör elindeki linyit yataklarının verimli bir şekilde işletilme mesinden ileri gelmektedir.

Ham petrol üretimi 1969 yılında 3,6 milyon ton ile en üst düze ye çıkmış ve 1970 73 yılları a rasında 3,2 3,5 ton arasında kalmıştır. Petrol arama çalış malarına şimdiye kadar yapılanın çok üstünde bir hız vermek ge rekmektedir.

Türkiye'nin hidroelektrik po tansiyeli 80 milyar kilovatsaat yakınlarında olmasına karşılık su gücünden yılda ancak 4 mil yar kilovatsaatlik elektrik e nerjisi üretilmektedir. Hidro elektrik potansiyelden yarar lanma oranı bugünkünün kat kat üstüne çıkarılmalıdır.

5. SONUÇ

Türkiye'nin 1973 yılında içe risine girdiği enerji bunalımı Orta Doğu petrollerinin değişen durumu ile doğrudan doğruya i lişkili değildir. Uzun vadeli bir enerji planımızın olmayışı ve planlanan işlerin de zamanın da sonuçlandırılamaması elektrik enerjisi yönünden içerisinde bulunduğumuz bugünkü bunalımlı durumu doğurmuştur.

Petrol fiyatlarının birkaç yıl önce yapılan tahminlerin çok üstünde olan artışı ve yılda

10 milyon ton dolaylarında pet rol ithal etme durumunda olan ülkemizin döviz kaynaklarının sınırlı oluşu, artan petrol fiyatları karşısında ülkemizi fiyat yönünden petrol ambargo su içerisine sokacaktır. Ener ji tüketimimizin petrole bağlı duruma getirilmiş olması dola yısıyla gerçek bir enerji sı kıntısıyla 1974'den itibaren karşı karşıya kalacağız.

Azgelişmiş ve döviz kaynakları sınırlı olan ülkemiz, enerji sini dış ülkelerden sağlama du rumunda bırakılamaz. Enerji ü retimimizde ulusal kaynaklara dönüş, sanayimizi dış kaynak lardan bağımsız kılma yönünde bir sosyal politik özlem ol maktan ötede ekonomik bir zo runluluktur. Artan petrol fi yatlarına rağmen petrole daya lı bir enerji politikası, döviz kaynaklarımızın tümünün petrol ithalinde kullanılması durumu nu yaratacaktır.

Türkiye, gerek bilinen linyit rezervleri yönünden ve gerekse hidroelektrik enerji potansi yeli açısından enerji sıkıntısı çekmemesi gereken bir ülkedir. Ulusal enerji kaynaklarımızı geliştirmek ve enerji yönünden kendi kendimize yeterli duruma gelmek zorundayız. Bu duruma ulaşabilmek için de büyük lin yit yataklarını devletleştire rek linyit üretimini artırmak, hidroelektrik enerji potansi yelimizden daha geniş ölçüde yararlanmak ve petrol arama çabalarına yeni bir hız kazan dırmak gerekmektedir.

KAYNAKLAR:

1 . Yeni Strateji ve Kalkınma Planı, Üçüncü Beş Yıl 1973 1977. Başbakanlık DPT Yayı nı, No 1272, Ankara 1973.

2. Ellinci Yılda Yurdumuzun E nerji ve Doğal Kaynakları, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı Yayını, AnkaraJ.973.

3. Cumhuriyetin Ellinci Yılında Türkiye Kömür İşletmeleri Kurumu, Ankara 1973.

"*. HOttel, H.C. Howard, J.B. New Energy Technology, Some Pacts and Assesments, M.I.T. Press, Massachusetts, 1971.

5. The Limits to Grovth, "The Club of Rome" Araştırma Gru bu, Massachusetts Institute of Technology, 1972