YÜKSEK GERİLİM HATLARI YAKININDAKİ ELEKTRİK ALANLARININ ETKİLERİ ÜZERİNE İTALYA'DA ENEL'İN YAPTIĞI ARAŞTIRMALAR

YÜKSEK GERİLİM HATLARI YAKININDAKİ ELEKTRİK ALANININ ETKİLERİ ÜZERİNE İTALYA'DA ENEL'İN YAPTIĞI ARAŞTIRMALAR pietro cerretelli carlo malaguti

UDK: 621.315.1:538.3(45)

ÖZET Bu bildiride ENEL'in yaşayan organizmalar üzerinde yüksek gerilim elektrik alanlarının etkileri konu sundaki araştırma programı tanıtılıyor. Özellikle, Milan Üniversitesi İnsan Fizyolojisi Enstitüsü ile birlikte yapılan, hayvanlar üzerindeki biyolojik etkileri inceleyen araştırma ele almıyor ve alınan ilk sonuçlar tartışılıyor.

SUMMARY in the present article ENEL's research program on the effects of high voltage electric fields on living organisms is described. in particular, the research program carried out in collaboration with the Institute of Human Physiology of the University of Milan on the biological effects on' animals is considered and some preliminary results are given and discussed.

1. GİRÎŞ

Her geçen gün daha fazla elektrik enerjisi üretme ve bunu, çevre sorunlarını da dikkate alarak en 3konomik ve güvenilir biçimde kullanma gereksin mesi, taşıdığı gerilim giderek artan hava hatla rının kurulmasına yol açmıştır. Bugün İtalya'da i l e t i l e n en yüksek gerilim değeri 420 kV dur ve 1980'lerin ikinci yarısında gerekli olacak elekt rik enerjisinin iletimini sağlayacak, geleceğin AYG (UHV aşırı yüksek gerilim) sistemlerinin ya pım çalışmaları sürmektedir.

İtalya'da AYG sistemi i l e i l g i l i bütün çalışma ve araştırmalar, ENEL'in 1971'de başlattığı ve sis temin her bir öğesine sahip olan bir AYG pilot istasyon ve hat sisteminin kuruluş ve işletilme sine yönelik, "1000 kV projesi" [l,2] de denilen çok geniş bir araştırma programının çerçevesin de yürütülmektedir. Bu araştırma programının so nuçlanmasıyla, 1980'lerin başında AYG sisteminin kuruluşu ve işletilmesi için gerekli tüm bilgi ve deneyim birikimi sağlanmış olacaktır.

İçerisinde salt teknolojik yada fiziksel konula rın da bulunduğu projede, en fazla ilgiyi, elekt rik sistemleri ile çevre arasındaki etkileşim alanında gerçekleştirilen araştırmalar çekmiştir. Bunun sonucunda da, örneğin radyo ve TV paraziti ni ve akustik gürültüyü uygun sınırlar içinde tutmak için gerekli hat karakteristiklerini sap tama çalışmalarının yanısıra 50 Hz'de kuvvetli elektrik alanlar içinde uzunca bir süre kalmak ve yaşamak zorunda kalan insan, hayvan ve bitkiler deki olası fizyolojik ve biyolojik etkilenmeleri belirlemek amacıyla hem kuramsal hem de deneysel araştırmalar başlatıldı.

Daha önce belirttiğimiz gibi, i l e t i l e n en yüksek gerilim değerinin 420 kV olduğu İtalya'da, halen işletmede olan sistemlerin yakınındaki elektrik alanlarının içinde yaşama durumunda olan insanlar dan, alanın olumsuz etkilerine ilişkin, şimdiye değin herhangi bir şikayet gelmemiştir. Yine de, yukarıda sözü edilen araştırmaların yapılmaları gerekli görülmektedir. Buna neden, bir yandan ha

Şekil 1. Küçük yapılı hayvanlar üzerindeki testlerin yapıldığı atölye. 433

va hatlarının çevresindeki elektrik alanlarının yeğinliğinde yeni AYG sisteminin büyük a r t ı ş a yoi açması, diğer yandan bazı ülkelerde [3,4], kuvvetli elektrik alanlarının, canlıların fizyolo j i k işlevlerinde olumsuz e t k i l e r yaratabileceği konusunda ciddi kuşkuların ortaya çıkmış bulun masıdır. ENEL'in bu konuda araştırmaya başlama sının b i r üçüncü nedeni de halen İ t a l y a ' d a orta ve yüksek gerilimli hatlarda çalışma teknikle r i n i saptamayı amaçlayan bir incelemenin sürdü rülüyor olmasıdır.

Açıktır ki özellikle e n e r j i l i kısımlarla doğru dan temas halinde ç a l ı ş ı l ı r k e n etkisinde kalına cak elektrik alanının yeğinliği buralarda yerde kinden daha fazla olacaktır. Ancak bu durumda, hat üzerinde çalışan işçinin vücudunu etkileyecek elektrik alanını zayıflatmak için özel ekranlar yada iletken giysiler kullanmak olanağı vardır.

2. ARAŞTIRMANIN PLANLANMASI

Elektrik alanlarının canlı organizmalar üzerinde ki fizyolojik, biyolojik ve psikolojik etkilerini belirlemeye dönük araştırmalar, yalnızca değişik sorunlara aynı anda ve dengeli b i r yaklaşımı de ğ i l , aynı zamanda, deneylerin iyi planlanması, başarıyla gerçekleştirilmesi ve değerlendirilme si bakımından, farklı bilimsel d i s i p l i n l e r i n b i r l i k t e kullanılacağı b i r uygulamayıda g e r e k t i r i r .

Elektrik alanının bitkiler üzerindeki etkilerine i l i ş k i n çalışmaların henüz başlamamış olmasına karşın, amacı insan üzerinde bu e t k i l e r i bulmaya yönelik araştırmaların yapılmasında ENEL'in Elek t r i k Araştırma Merkezi i l e Milano Üniversitesi Tıp Fakültesi'ne bağlı İnsan Fizyolojisi Enstitüsü arasında i ş b i r l i ğ i oluşturulmuştur. Yaklaşık üç y ı l önce başlayan bu araştırmalar, b i r yanda elektrik sistemleri üzerinde uzmanlaşmış a r a ş t ı r ma mühendisleri, diğer yanda da fizyoloji, biyo l o j i ve besleme uzmanları tarafından yürütülmek tedir.

Şimdiye dek edinilen b i l g i l e r , 50 Hz'de b e l i r l i yeğinliklerdeki elektrik alanının içerisinde ka lan kişilerde önemsenmeyecek kadar az etkilenme gözlendiğini ortaya koymaktadır. Bu nedenle de neyler Sovyetler B i r l i ğ i ve İspanya'da olduğu gibi hayvanlar üzerinde de yapılmaktadır. Baş langıçta alan e t k i l e r i n i çok kısa sürede gözle yebilmek amacıyla incelemeler gerçekte olduğun dan daha yüksek yeğinlikteki elektrik alanlarıyla sürdürülmüştü.

Şüphesiz hayvanlar üzerinde yapılan araştırmala rın sonuçları olduğu gibi insanlar için de geçer li sayılamaz. Bu, yalnızca i k i cins arasındaki fizyolojik ve psikolojik farklılıklardan değil, aynı zamanda hayvanların vücutlarında insanların kinden çok f a r k l ı , bölgesel elektrik alanlarının oluşmasına neden olan morfolojik farklılıklardan da i l e r i g e l i r (örneğin kemirici bir hayvanın s i v r i uçlu kulakları, b i r köpeğin kuyruğu g i b i ) . Yine de hayvanlar üzerindeki araştırmalar bu alan da öncül b i r çözümleme için çok y a r a r l ı d ı r . Ayrı ca bu uygulama da daha önce yeni i l a ç l a r ı n yada ışınımın (radyasyon) hayvanlar üzerindeki etkile r i n i incelemede geniş ölçüde kullanılan teknik lerden de yararlanma olanağı vardır.

Araştırmalar gerçek koşullarda rastlanandan çok daha fazla yeğinlikteki elektrik alanlarında ya pıldığı için, bulunan sonuçlar yalnızca hangi pa rametrelerin ve organların elektrik alanından et kileneceğini saptamayı sağlar. Bu nedenle, (üze rinde hiçbir değişim gözlenmediği öğeler için) deney sonuçlarını daha az yeğinlikteki alan durum larına genellemek olanaklıdır. Deneylerde oluşturulan elektrik alanının yeğinli ğinin seçimi, benzer alanların pratikte alabilece ği değerlerin bir öncül çözümlemesiyle ve ayrıca bu alanların oluştuğu yerleri ve koşulları ince leyerek yapılır. Kuvvetli elektrik alanlar aşağıdaki yerlerde olu şabilir: 1. İnsanların ve/yada hayvanların geçişi yada yer leşimine ilişkin hiçbir kısıtlamanın olmadığı yer ler (örneğin hava hatlarının altı). Bu, incelenme si gereken en önemli durumdur. Böyle yerlerde elel trik alanının en büyük yeğinliği bugün için yak laşık 5 kV/m olup, geleceğin AYG hatları yakının da 15 kV/m değerine erişebilir. 2. Yalnızca işçilerin geçişine izin verilen yer ler (örneğin ara istasyonları). Buralarda en bü yük alan yeğinliği 5 25 kV/m arasında değişir. Alan yeğinliğindeki çok fazla yükselmelerin gö rüldüğü bölgeler işçilerin girişine yasaklanabi lir yada uygun koruma önlemleri alınır. 3. Geçişin olağan koşullarda herkese yasaklandığı yerler. Geçiş, ancak bazı özel durumlarda (ömeğiı enerjili hat çalışması süresince) ve özel bazı ölçmeler yapılacağı zaman açık tutulur. Bu durum da hat işçisi çok yeğin alanlara (100 kV/m ve daha yüksek) karşı, özel iletken giysilerle yada diğer uygun yollarla korunur. Bu nedenle, bu yüksek de ğerler günlük yaşamla ilgili incelemelerde fazla dikkate alınmamalıdır. Yukarıdaki açıklamalar ışığında deneyler için şu alan yeğinlikleri seçilmiştir:

Şekil 2. Şekil 1'deki test atölyesinin alet donanımı.

• gerçek koşullara uygun en büyük pratik de'ğer olarak 25 kV/m

• hangi parametrelerin ve organların elektrik alanından etkilendiğini saptamada kabul edilen en yüksek değer olarak yaklaşık 100 kV/m.

3. TEST YÖNTEMİ

3.1. Testlerin Yapıldığı Yerlerin Tanıtımı

Araştırma programındaki deneylerin bir kısmı elektrik alanının uygun elektrodlarla yaratıldığı laboratuvarlarda, diğer kısım da "1000 kV projesi" çerçevesinde kurulan deneysel AYG hattı üzerinde gerçekleştirildi.

Şimdiye değin, deneysel araştırmalar, küçük yapı

lı hayvanlar üzerinde testlerin yapıldığı, bir

atölyesi de bulunan laboratuvarlarda sürdürülmüş

tür. Bir gerilim transformatörü ile elektrod geri

limi 100 kV'da tutulur. Eneriinin verildiği kısım

ttl

lar rahatsız edici yada zarar verici olabilen

(gürültü yada ozon oluşumu gibi) korona etkileri

ni önlemek amacıyla ekranlanır.

Atölye, deney süresince çeşitli verileri kaydeden bir kayıt dizgesi, test gerilimini ayarlayan bir aygıt ve gerekli diğer araçlarla donanmıştır. (Şekil 2 ) .

Deneyde kullanılan elektrik alanının yeğinliği enerjili elektrodun yerden yüksekliğini yada ge rilimini değiştirerek ayarlanabilir. Alan yeğin liğini değiştirme de bu farklı iki yöntemin kul lanılmasının nedeni, enerjili elektrodun yerden yüksekliğinin deneyde kullanılan hayvanın boyuna oranını aşağı yukarı sabit tutmak ve bu oranın iletkenlerin yerden yüksekliği ile bir insanın bo yu arasındaki oranla aynı düzeyde kalmasını sağla mak zorunluluğudur. Bu oran deneylerde yaklaşık yedi olarak ayarlanmıştır.

Bu raporda adı geçen bütün deneylerde, elektrik alanının toprak düzeyindeki değeri, alanın bü tününe ilişkin yeğinlik parametresi olarak alın mıştır (alanın dağılımını bozacak etmenlerin al madığı varsayılarak). Ayrıca test hayvanının (yada hayvanlarının) kapsadığı bölge içerisinde alan yeğinliği değişiminin (bu bölge içinde bir noktadan başka bir noktaya) ±%5'i geçmemesine de dikkat edilmiştir.

o, s

ı (m)

Şekil 3. Enerjili elektrodun (1 kVda) çeşitli yüksek liklerine göre elektrik alanının toprak dü zeyinde ve test atölyesi boyunca değişimi.

Şekil 4. Elektrik alanını ölçen aygıt.

Enerjili elektrodun ç e ş i t l i yüksekliklerine göre yer düzeyindeki elektrik alanının yeğinliğindeki değişimler Şekil 3'de gösterilmektedir. Bu şekil deki eğriler, ENEL'in Elektriksel Araştırma Mer kezi 'nde hazırlanan ve matematiksel olarak Lap lace bağıntısının tümlevinin alınmasına özdeş olan bir bilgisayar programı kullanılarak elde edilmiştir. Ayrıca aynı eğriler, yine Elektrik sel Araştırma Merkezi'nde tasarımlanan ve yapılan bir alan ölçme aleti (Şekil 4) kullanılarak da gözden geçirilmiştir. Bu alet yassı bir sığaç bi çiminde, yalıtılmış bir prob üzerinde endüklenen yer değiştirme akımını ölçerek alan yeğinliğini gösterir. Bu akım bir yükselteçden geçirilir ve doğrudan elektrik alan değerlerini verecek bi çimde ayarlanmış bir ölçme aleti kullanılarak alan yeğinliği okunur.

3.2. Biyomedikal Teknoloji

Elektrik alanında bırakılan hayvanların psikolo jik parametrelerindeki değişimleri kaydederken bazı pratik sorunlarla k a r ş ı l a ş ı l ı r . Elektrik alanı yada doğrudan deney araçlarının neden oldu ğu istenmeyen bazı titreşimlerin kayıt aletince kapılması bu sorunların kaynağıdır.

Kalbe ilişkin parametrelerin (elektrokardiyogram, ECG, kardiyak çıkışı, atardamar kan basıncı) saptanmasında, kalp hareketlerini kaydeden (elek trokardiyograf) yada kanın dolaşım sırasında ba sıncını ölçen (elektromagnetik akışmetreler) a l ı şılagelmiş aletlerden yararlanılır. Bu aletlerin (özellikle de elektrokardiyografin) alan içindeki ölçmelerde kullanımı, alanın neden olduğu gürül tü nedeniyle oldukça güçtür. Bu güçlüğün gideril mesinde kullanılan ç e ş i t l i yöntemlerden b i r i s i , kayıt dizgesine gürültü imi ile aynı yeğinlikte fakat zıt evrede almaşık akım gönderen bir düze nekten yararlanır. Bu aletle 100 kV/m'ye kadar ki elektrik alanlarında çok iyi ECG elde edilebilir. 25 kV/m'ye kadar, biyoelektriksel imin iletimini sağlayacak dizgeye bağlı süzgeçler kullanmak ye terlidir.

4. DENEYSEL SONUÇLARIN ÖZETİ

1976'da yapılan tüm deneyler, incelenen ç e ş i t l i parametrelerin (kalple, kanla, beslenmeyle, ba ğışıklıklar ve dokularla i l g i l i ) ve türlerin a landa kalış sürelerinin elektrik alan yeğinliğiy le b i r l i k t e kaydedildiği Çizelge l ' d e özetlenmiş tir.

Deneylerin bir kısmı henüz tamamlanmamıştır ve alınan sonuçların çözümlenmesi süregelmektedir. Aşağıda bazı temel deneyler açıklanmakta ve i l g i l i sonuçlar verilmektedir:

4.1. Kardiyovasküler Parametre

Kardiyak çıkışı (Q), kalp atış sıklığı (fH) ve atardamar kan basıncı (B.P.), uyuşturulmuş bir tavşanın, 80 kV/m yeğinlikte, 50 Hz'lik elektrik alanında, birkaç dakikadan (ani kesin etki için) 500 saate (kronik kalıcı etki için) kadar deği şen sürelerle bırakılmasından önce, alan etkime si süresince ve daha sonra kaydedildi.

Alan içinde kısa süreli kalışta (ani kesin etki) Q,fjj ve B.P, denetleme dönemlerindeki (deneyler den önce yapılan testler de) değerlerinden fazla bir farklılık göstermedi. Daha uzun süreli kalış ta da (kronik kalıcı etki) önemli değişiklikler kaydedilmedi. Yalnızca atardamar kan basıncı (B.P.) biraz daha yüksek ölçüldü.

Kalp atış sıklığı (fH) ayrıca birde 25 kV/m'lik elektrik alanı içinde kısa ve uzun dönemli ola rak bırakılan, uyuşturulmamış bir köpekte ölçül dü. Her iki durumda da elektrik alanın yeğinliği nin değiştirilmesinden hemen sonraki 10 saniye içinde (fH) da bir artış gözlendi.

4.2. t r i Farede ve Köpekte Hematolojik Parametrelerin Alan Etkisi Altındaki Durumları

Aşağıdaki hematolojik parametreler 100 kV/m ve 25 kV/m yeğinlikteki elektrik alanlarında, uzun ve kısa sürelerle bırakılmış fare ve köpekte ölçülmüştür: alyuvar ve akyuvarların sayısı (top tan ve ayrı ayrı), platelet ve retikülasitlerin sayısı, hemoglobin konsantrasyonu, protrombin süresi, e r i t r o s i t ve sedimantasyon hazı. Şu biyokimyasal parametreler de ölçüldü: glikoz, üre, glütamik oksaloasitik ve glütamlk pirüvik transa minazların konsantrasyonu, toplam kan l i p i d l e r i , alkalik fosfat, toplam kan proteinleri, albümin, globülin ve protein elektroforez. Bütün bu para metreler alanda kalış süresince ve çıktıktan son raki 1 3 ay boyunca incelendi. Her iki tür hayvan da da toplam ve diferansiyel akyuvar sayısında, i s t a t i s t i k s e l önemde bazı değişiklikler görüldü (nötrofile doğru bir eğilim). Köpekde alandan çı kıştan uzun bir süre sonra hemoglobin yoğunluğu ve alyuvar sayısında düşüş saptandı. Bütün deney süresi boyunca her iki hayvanın biyokimyasal pa rametrelerindeki değişimler, bu parametrelerin olağan değerleri çevresinde küçük sapmalar ola rak kalıyordu.

4 . 3 . Erkek Farede Libido Gonadal İ ş l e v

Üreme hücresinin olgunlaşması zamanına rastlıyan dönem içinde, lOOkV/m yeğinlikteki elektrik alan

içinde ç e ş i t l i sürelerle (ani kesin etki için 30 dakika/gün, kronik kalıcı etki için 8 saat/gün) bırakılan bir erkek farede cinsel ve gonadal iş levler incelendi, Erbezlerinin yapısında gözle görülür yada dokusal herhangi bir değişim görülme di. Taze meni sıvısının incelenmesi de spermlerde niteliksel yada niceliksel hiçbir değişim ortaya koymadı. Bu sonuca göre elektrik alanının gona dal işlevler üzerinde etki yapmadığı düşünülebi l i r . Elektrik alanında kısa dönemli (ani kesin etki için) kalış sonunda çiftleşme ve gebelik sayısındaki azlık cinsel gücün azaldığı sonucu nu vermektedir. Usun dönemli alanda kalış duru munda ise bu sonuç gözlenmedi. Çiftleşme sıklı ğı ve gebelik durumu olağan olarak kalıyordu.

4.4. Embriyotoksik ve Teratojenik Açıdan Erkek Farenin İ l k Soyu üzerinde Elektrik Alanının Etkisi

100 kV/m yeğinlikteki elektrik alanı içinde, kısa dönemli (30 dakika/gün, 100 tane yeni doğmuş fare üzerinde) yada uzun dönemli (8 saat/gün, 700 ta ne yeni doğmuş fare üzerinde) olarak bırakılan erkek farelerin birinci soyu üzerinde yapılan in celemelerde hiçbir embriyotoksik yada teratojenik etkiye rastlanmadı

4 . 5 . Farenin Bazı Organlarının Makroskopik ve Mikroskopik Yapısı üzerinde Elektrik Alanının Etkileri

100 kV/m'lik elektrik alanında kısa ve uzun dönem li bırakılan farelerin aşağıdaki organları anato

incelenmiş Parametreler

Kardiovasküler: Kardiyak çıkısı Kalp atış sıklığı

Atardamar kan basıncı Hematolojik: Alyuvarlar

Akyuvarlar

Diferanslyal Lbkosit sayısı

Diğerleri

Gonadal: L i b i * (çiftleşme sikliği) Sperm hücreleri (Niteliksel ve Nice liksel değişimler) Gebeliklerin sayısı

Embriyotoksik ve Teratojenik Etkiler:

Embriyo Üzerinde Fetal (cenindeki) gelişme Ceninin mikroskopik yapısı Patolojik: Hakroskopik yapı Histoloji (Doku bilimi) Beslenmeyle i l g i l i : Büyüme eğrisi Bağışıklıkla i l g i l i : Enfeksiyona direne

Al anda Kalış Süresi

Akut Kronik

A K A K A K

A K A K A

A K A K A K A K A K

A K A K

A K

Alan Yeğinliği (kV/m)

80 80 25 25 80 80 80 80

25 25 100 100 25 25 100 100 25 25 100

25 25 100 100

100 100 100 100

100 100

Fındık Faresi

Türler

İri Fare

Tavsan

Köpek

çizelge 1.

ELEKTRİK MÜHENDİSLİĞİ 24?

mik ve h i s t o l o j i k (dokusal) açıdan incelendi: ka raciğer, böbrekler, akciğerler, kalp, dalak, hipo fiz bezi, tiroid bezi, adrenal bezleri, prostat, meni k e s e l e r i , t e s t i s l e r , Doyun lenf düğümleri ve mide. Ölçmeler yukarıda sıralanan organların h i ç birinde bir değişiklik olmadığını gösterdiler.

5. DEVAM EDEN ÇALIŞMALAR VE GELECEĞE YÖNELİK PROGRAMLAR

5 . 1 . Beslenmeyle İ l g i l i Parametreler

100 kV/m'de yeni doğmuş fareler üzerinde yapılan deneylerde özellikle embriyotoksik etkiler araş tırılırken büyüme hızında ufak bir düşüş görül dü. Bu nedenle daha düşük alan yeğinliklerinde (25 kV/m) büyük bir fare grubu üzerinde sistema tik bir inceleme başlatıldı. Alınan sonuçların değerlendirilmesine devam edilmektedir.

5.2. Bağışıklık Sorunu

Deneysel enfeksiyona karşı büyük fındık faresi gruplarının gösterdiği direnç Çizelge l'deki belirleyici etmenlere göre incelendi.

5.3. Geleceğe Yönelik Programlar

Çok yüksek yeğinlikteki elektrik alanında bırakı lan küçük yapılı hayvanlarda birçok küçük fizyo lojik değişimin gözlenmesi, deney programına ge lecek aşama da şunları da almayı gerektirmekte dir: • Yukarıda açıklanan olguların aynı türler üzerin de ve daha düşük alan yeğinliklerinde incelenme si, • Araştırmanın, halen kuruluş aşamasında olan AYG hatları altında bırakılan daha i r i yapılı hay vanlara (özellikle sığır ve atlara) uygulanması, • Hücre düzeyindeki değişimleri değerlendirebilmek için elektrik alanının bakteriler üzerindeki et kilerinin incelenmesi.

TERİMLER DİZİNİ albümin : albumin : hayvan ve bitki dokularında ve sıvılarında bulunan (süt, kan serumu, yumunta akı, vb. de) karbon, oksijen, azot, hidrojen ve genellikle kükürtten bileşmiş, ısıtınca pihtıla şan, suda eriyebilen sade bir protein maddesi elektroforez : electrophoresis : elektrik potan siyeli farkları sonucu, kolloyid partiküllerde olduğu gibi, maddelerin elektrik kutuplarından birine taşınması globülin : globulin : suda erimeyen, sulu tuz çö zeltilerinde eriyen ve birçok bitki (legümin) ve hayvan (fibrinojen, vitellüs) dokularında bulunan iri moleküllü sade bir protein gonad : gonad : içinde döl hücrelerinin gelişip olgunlaştığı organ; erkekteki gonadlara erbezi, dişideki gonadlara yumurtalık denir glütamik : glutamic : arninli bir drasit için kullanılır; bu madde pancar melaslarında aspar tik asitle birlikte ve özellikle kaslar ve sinir dokuları gibi başlıca organik ortamlarda bulunur hemoglobin : hemoglobin : hematin ve globin'in birleşmesiyle meydana gelmiş ve omurgalı hayvan

ların alyuvarlarında bulunan kırmızı taşıyıcı pigment libido : libido : Freud'e göre cinsel içgüdünün belirtilerini doğuran hayat enerjisinin bir şekli lipid : lipid : her çeşit organik yağa verilen ad, yağlı maddeleri belirtmek için kullanılan genel ad

Oksal asetik : oxalacetic : formülü HOCO CO CH2CO2H olan keton sınıfından diasid için kulla nılır pirüvik : pyruvic : ketonik asidlerin en basiti olan, CH3 CO CO2H formülündeki asid için kulla nılır; tartarik asidin potasyum asid sülfatla ısıtılmasından elde edilir platelet : platelet : Kanda bulunan, bir kah hüc resi tipi olarak düşünülen ve kanın pıhtılaşma sında rol oynayan çok küçük parçacıklar protrombin : prothrombin : kalsiyum ve trombop lastinle biraraya gelen ve trombin veren profer ment. (Trombin, fibrinojeni parçalayıp fibrin ve fibringlobülin'e çevirir ve damardan çıkan kanın pıhtılaşmasına yardım eder)

Sedimantasyon : sedimentation : tortu oluşması, çökelme; pıhtılaşması önlenmiş kanda alyuvarların dibe çökme hızının ölçülmesinden ibaret kan mua yenesi teratojenez : teratogenesis : doğuştan şekil bo zukluklarının sebebini inceleyen teraloloji dalı transaminaz : transaminase : transaminasyon yapan, yani bir NH2 grubunu bir cisimden ötekine geçiren

KAYNAKLAR

[l] Angelini, A.M., "L'evalution de la transmis sion d'energie Slectrique et l'environnement" Electra. N° 37, dec. 1974, p.19 53.

[.2] Paris, £ . , F.Reggiani, M.Sforzini, M.Valtorta, "The İ t a l i a n 1000 kV Project 1974", IEEE Ca nadian Communication and Power Conference, Montreal, Nov. 1974.

[3] Korobkova, V.P., Yu.A.Morozov, M.D.Stolaiov, Yu.A.Yakub, "Influence of the e l e c t r i c field in 500 and 750 kV svitchyards on maintenance staff and means for i t s protection", CIGRE 1972 Session, Report 26 06.

[4] Fole, F.F., "Effet PAT dans les sous stations electriques" 2nd International Colloquium on the Prevention of Occupational Risks due to Electricity, Cologne 1972.

[5] Veicsteinas, A., D.Viola, M.Gussoni, F.Romagna, P.Cerretelli, "Effetto dell'espo sizione ad un elevato gradiente .elettrico a 50 Hz su alcuni parametri cardiocircolatori. Congress of the ttalian Physiological SocJety» Catanzaro 1975.

[ö] Contone, A., T.Kienvrald, V.Margonato, A. Veicsteinas, "Effetti del gradiente e l e t t r i co ad elevata intensita a 50 Hz sulla funzio nalita delle gonadi nel r a t t o , maschio. Congress of the italian Physiological Society, Catanzaro 1975.