ELEKTRİK VE MAGNETİK ALANLARIN CANLI ORGANİZMALAR, ÖZELLİKLEDE İNSAN ÜZERİNDEKİ ETKİLERİ

ELEKTRİK VE MAGNETİK ALANLARIN CANLI ORGANİZMALAR,

ÖZELLİKLE DE İNSAN ÜZERİNDEKİ ETKİLERİ bu konuda genel bir yazın taraması jean cabanes

ÖZET

Elektrik ve magnetik alanların etkilerinin çok yakın geçmişe kadar pek az sayıda çalışmanın ko nusu olduğu anımsanarak, birbiriyle ilişkili ilk yayınlar ve bunlardan çıkan çelişkili sonuçlar inceleniyor ve ana çalışmalardan söz ediliyor. Daha önceden yapılan değişik açıklamalardan baş lanarak eleştirel bir çözümleme yapılıyor ve bil dirinin geri kalan bölümünde başlıca olası etki ler ana çizgileriyle veriliyor. Sonuç bölümünde yapılan gözlemlerin çoğunluğunun önemsiz olarak gösterilmesi ve "bunların patolojik etkiler ya ratamayacağı" fikri üzerinde duruluyor. Ancak, gene de öne sürülen bazı noktalar dikkatlice ele alınmalıdır deniliyor.

SUMMARY

Having recalled that until a quite recent epoch, the effect of electric and magnetic fielde had been the subject of a very few number of studies, the first correlative jpublications together with the first contradictions coming as a result of them are examined and the main studies are men tioned. Starting from the different statements made, submitted to a critical analysis, the next section of the article is devoled to the outline of the main possible effects. in the conclusion, the stress is laid on the fact that, if the ma jority of £he observations made seem to be unim portant and "unable to cause pathological effects" some of the points noted deserve however to be treated with çare and attention.

UDK: 538.3:574.6

1. GÎRÎŞ

Yakın zamana değin, düşük sıklıklı (50 Hz) elek trik ve magnetik alanların etkileri oldukça sı nırlı sayıda inceleme ve yayına konu oldu. Çok yüksek gerilimli enerji iletim hatlarının kulla nılması, bu hatların yakınında çalışan ve yerle şen kişilerce başlangıçta hiçbir itirazla karşı laşılmadan gerçekleşti. Ancak bazı teknisyen, bi yolog ve doktorlar, Birleşik Amerika, Sovyetler Birliği ve Avrupa'da, bu iletim hatlarının çevre sinde oluşan elektrik ve magnetik alanların ola sı etkileri sorununa eğildiler. Bu konudaki araş tırmaların sonuçları önceleri çok az sayıda uzma nın bilgisi içinde kaldı ve bu durum 1972 yılına değin sürdü. Bu yılda, CIGRE de sunulan bir Sov yet araştırması elektrik alanlarının cisimlerde çeşitli değişiklikler yaptığına dikkati çekiyor du. Bu araştırmada elektrik alanının yeğinliği için bir eşik değer tanımlanıyor, bu değerin üs tündeki alan yeğinlikleri için bireysel yada top lu koruma önlemleri alınması gerektiği belirtili yordu. Sovyet raporunun sunulmasından, sonra bu konuda sayısız bilimsel bildiri yayınlandı.

Aşağıdaki taramada; başvurulabilecek belli başlı yayınları tanıtmaya, düşük sıklıklı alanların et kilerinin niteliğini ve önemini anlamaya ve çe şitli araştırmacılar arasındaki bu konuya ilişkin görüş ayrılıklarının nedenlerini özet olarak açıklamaya çalışacağız. Bu konuda yayınlanmış ça lışmaların tümünü gözden geçirmeyi amaçlamıyoruz.

Sorunun kavranması için gerekli ve y e t e r l i olan en önemli çalışmalara a ğ ı r l ı k vereceğiz.

2. ÎLK ARAŞTIRMALAR. İLK ÇELİŞKİLİ SONUÇLAR

Elektrik alanlarının biyolojik etkilerine ilişkin ilk çalışmalar 1972 yazından önce yapılıp sonuç l a r ı yayınlanmış olanlardı ve bu sonuçların bir kısmı birbiriyle çelişiyordu.

Birleşik Amerika'da, Kouwenhoven [54], 1967'de 345 kV'luk yüksek gerilim hatlarında çalışan hat işçilerinin sağlık koşulları üzerine yaptığı araş tırmanın ön raporunu yayınladı. Bu araştırmada, güçlü elektrik alanlarının e t k i s i altında sürekli kalışın herhangi bir klinik b e l i r t i oluşturmadığı ve pekçok paraklinik ve biyolojik parametrede b i r değişiklik yapmadığı saptanıyordu.

Sovyetler B i r l i ğ i ' n d e i s e Asanova [4, 5, 6 ] , 400 ve 500 kV'luk gerilimlerin etkisinde kalan hat işçilerinde bazı işlevsel bozuklukların ortaya çıktığını i l e r i sürüyordu. Bu bozukluklar s i n i r sel, kardiyovasküler ve sindirimsel nitelikteydi. Ayrıca seksüel güçte de azalma gözleniyordu. Na bız sıklığında, kan basıncında, kalp grafiğinde ve hematolojik standartlardaki değişiklikler (lö kosit'den n ö t r o f i l ' e doğru ilerleme ve r e t i k ü l o sit sayısındaki artış) de ise elektrik alanının e t k i l e r i oldukça azdı. Sazonova [l07, 108, 109] da benzer sonuçlara varıyor ve ayrıca şu gözlem lerde bulunuyordu: Kardiyovasküler sistemdeki va gotonik değişiklikler, vücut ı s ı s ı n ı n kendi ken dini ayarlamasındaki düzensizlikler, sinirlerin u y a r ı l a b i l i r l i ğ i n d e ve psikomotor reaksiyonların daki değişmeler.

Alan içinde 5 saat kalındığında yukarıda s ı r a l a nan d e ğ i ş i k l i k l e r ve bozukluklar ortaya çıkıyor ancak bu süre 2 saatten az olursa organizmanın i ş leyişinde herhangi b i r aksama gözlenmiyordu. Bu deneysel bulgulardan giderek, Sazonova alan i ç e risinde kalış süresinin kısaltılmasının ve bazı koruma önlemleri alınmasının g e r e k l i l i ğ i n i b e l i r tiyordu.

Almanya'da Hauf [38] , Münih Üniversitesi'nde, ye ğ i n l i ğ i 1 kV/m i l e 20 kV/m arasında değişin elek trik alanları içinde bırakılan gönüllü öğrencile rin üzerinde araştırmalar y a p t ı . Psikomotor reak siyon zamanlarında hafif b i r a r t ı ş , kan standart larında küçük değişmeler, lökosit, n ö t r o f i l ve r e t i k ü l o s i t ' d e artma gözlenen değişikliklerdi ve bunlar alan yeğinliğine (yukarıdaki sınırlar içe risinde) bağlı olmadan gerçekleşiyordu.

Fransa'da Strumza [l29] f a r k l ı b i r inceleme yön temi seçerek b i r b i r i n e her bakımdan özdeş olan i k i populasyondan b i r i n i yüksek gerilim h a t l a r ı nın yakınında bıraktı. Diğeri alanın etkisinden uzakta tutuldu. Bu i k i populasyon deneyden sonra karşılaştırıldığında aralarında bir farklılık saptanamadı.

Hayvanlar üzerinde de b i r dizi deneyler yapıldı. Birleşik Amerika'da Knickerbocker [49] kuvvetli almaşık e l e k t r i k s e l a l a n l a r ı n (160 kV/m) fareler üzerindeki etkilerini inceledi. Hayvanlarınuzun süre alan içinde bırakılmaları yalnızca dişilerin

kiloca normalden az yavru yapmalarına neden olu yordu.

Fransa'da Strumza yeğinliği daha az (17 kV/m) olan elektrik alanlarının yine fareler üzerindeki etki l e r i n i i n c e l e d i . Sonuç, d i ş i farelerin normalden daha az a ğ ı r l ı k t a yavrulamalarının dışında vücut işlevlerinde hiçbir değişiklik göstermiyordu.

İ t a l y a ' d a Meda [76] kemirici hayvanlar (fare, h m t domuzu) üzerinde yaptığı araştırmalarda, kuvvetli alanların (100 kV/m) yalnızca hematolo jik sabitlerde ve elektrokardiyografik kayıtlarda bazı değişiklikler yaptığını gösterdi (polinük leat ve nötrofil sayılarında artışlar gözlendi).

3. ARAŞTIRMA SAYISINDAKİ ARTIŞ. EN ÖNEMLİ OLANLARIN İNCELENMESİ

Elektrik alanının aanlılar üzerindeki olası etki l e r i n i n yoğun biçimde araştırmalara konu olması Korobkova'nrn [53] CIGRE'de sunduğu rapordan son r a d ı r . Korobkova e l e k t r i k alanının etkisinde ka lan hat i ş ç i l e r i n d e bazı küçük hematolojik deği ş i k l i k l e r l e , s i n i r s e l ve kardiyovasküler bozukluk lar saptadığını belirtiyordu. Elektrik alan yeğin l i ğ i için 5 kV/m'lik b i r eşik değer tanımlanıyor, i>u değerin üzerindeki alanlarda k a l ı ş süresinin k ı s a l t ı l m a s ı ve k i ş i s e l korunma önlemleri alınma sı gerektiğine dikkat çekiliyordu.

Daha sonra, Elektrikten Doğan Riskleri Önleme ko nusundaki 2.uluslararası konferansta, Filippov [26] sorunun, biyolojik e t k i l e r e i l i ş k i n yanına açıklık getirerek, sinir, kardiyovasküler ve sin dirim sistemleri üzerindeki işlevsel bozukluklar ve hematolojik değişimler (retikülosit ve nötro f i l sayılarındaki a r t ı ş ) üzerinde b i r kez daha durdu. Filippov yeğinliği 0 i l e 30 kV/m arasında değişen elektrik alanlarının etkilerine bırakılan gönüllüler üzerinde yaptığı çalışmalarda şu sap tamayı yapıyordu: yeğinliği 5 kV/m'nin üzerindeki elektrik a l a n l a r ı yukarıda adı geçen işlevsel de r i ş i k l i k l e r ve bozukluklara yol açmakta ve bu ne denle alanın etkileme süresinin k ı s a l t ı l m a s ı yada bazı korunma önlemleri i l e olan yeğinliğinin dü şürülmesi gerekmektedir.

Adı geçen u l u s l a r a r a s ı konferansta Fole [2 7] i s mindeki İspanyol araştırmacı da alan etkisine b ı rakılan kişilerde benzer işlevsel bozukluklar gözledi.

Birleşik Amerika'da Singevald ve Kauvenhoven [l28] kuvvetli almaşık elektriksel alanlar içinde ç a l ı şan hat i ş ç i l e r i n i 9 y ı l süreyle t ı b b i denetim a l tında t u t t u l a r . Genel ve özel klinik incelemeler süresince, hematolojik sabitlerde, kanın biyokim yasal parametrelerinde, elektrokardiyografik ve elektroansefalografik kayıtlarda ve böbreğin, t r o i d i n , ciğerlerin ve üreme organlarının işlev lerinde önemli sayılabilecek değişiklikler görül medi.

Eisemann [24] öğrencilerinden b i r i n i n tez ç a l ı ş ması da olan incelemesinde küçük almaşık akımla rın (200 uA) e t k i l e r i üzerinde durdu. Yeğinliği zamanla değişen e l e k t r i k alanı içinde kalan b i r insanın vücudundan çok zayıf b i r yerdeğiştirme akımı (displacement current) geçiyordu. Yüksek gerilim hatlarının yakınındaki alan yeğinlikleri

için bu akımın değeri 100 yA ile 200 yA arasında dır. Bu büyüklükteki almaşık akımın (dolayısiyle elektrik alanının) neden olduğu değişiklikler önemli olmaktan uzaktır.

Birleşik Amerika'da, hayvanlar üzerindeki araş tırmaların en önemlilerini J. de Lorge [64, 65, 66] gerçekleştirdi. Bu araştırmalar çok düşük sıklık ve yeğinlikteki elektrik alanlarının may munlar üzerindeki etkilerini bulmaya yöneltildi. Hayvanın belleğinin davranışında ve ruhsal duru munda önemli sayılabilecek değişikliklere rast lanmadı. Hematolojik ve biyolojik sabitler de değişmeden kaldılar.

Meda [76, 77, 78], italya'da, fareler ve yaban do muzlarını çok güçlü elektrik alanları (100 kV/m) içinde uzunca bir süre bırakarak yaptığı deneyler sonunda i k i önemli değişiklik gözledi. Fizyolojik sapma sınırlarının dışına çıkacak büyüklükte o l mayan bu iki değişiklik şunlardı:

• polinükleat nötrofil sayısında artış ve limfo s i t ' d e düşüş

• elektrokardiyografik kayıtlarda QRS kompleksi nin uzaması ve FR boşluğunun genişlemesi.

Almanya'da Effert ve Silny [21, 125, 126, 127] fa reler ve kediler üzerinde bir dizi deney yaparak şunları saptadılar:

• kalp atışının hızlanması • elektroansefalografik dalgaların sıklığı ve genliğinde düşüş • rectal sıcaklığının azalması ve cutaneous s ı caklığının artması biçimlerini alan ısıayar bo zuklukları.

Avusturya'da Waibel [138, 139], Graz Üniversite si'nde yaptığı araştırmada yeğinliği 24 kV/m olan elektrik alanı içinde bıraktığı hayvanın faali yetlerini denetleyerek, dokuların oksijen kulla nımı, ç e ş i t l i biyokimyasal ve inmünolojik i ş l e v ler üzerinde gözlemlerde bulundu.

Fransa'da Riviere [105]; 10, 50 ve 200 kV/m ye ğinlikteki alanlar içinde bakteriyel bozunmanın hızını ölçtü, bakteriler üzerindeki genetik ve uzun dönemli e t k i l e r i inceledi ve mutasyon s ı k l ı ğında bir değişim olmadığını saptadı.

4. MAGNETÎK ALANLAR

Düşük s ı k l ı k l ı magnetik alanların canlılar üzerin deki e t k i l e r i elektrik alanlarınkine kıyasla daha az sayıda araştırmaya konu olmuştur. Bu konuda son zamanlarda yapılan araştırmaların sonuçları, Vya lov'un [137] yeğinliği 15 mT i l e 420 mT arasında değişen almaşık magnetik alanlar içinde çalışan hat i ş ç i l e r i n e i l i ş k i n olarak saptadığı bulgularla çelişir.görülmektedir.

Amerika Birleşik Devletleri'nde, Beischer [l2] , Pensacola Aerospatial Laboratuvarında, çok düşük s ı k l ı k l ı magnetik alanların (yeğinliği İG yada 0.1 mT) e t k i l e r i n i gönüllüler üzerinde yaptığı ça lışmalarla inceledi. Ç e ş i t l i psikomotor t e s t l e r i nin sonucunda önemli değişiklikler gözlenmedi. Trigliserıd sayısındaki artışın dışında hiçbir bi yolojik etkiye de rastlanmadı.

Almanya'da Hauf öğrencisi Mantell'in [74] tezinde, yeğinliği 3G (0.3 mT) olan 50 Hz s ı k l ı k l ı magne tik alanların gönüllüler üzerinde psikomotor reak

siyon zamanlarına ilişkin bir değişiklik yapmadı ğını gözledi. Hematolojik sabitler değişmezken, nabız, kalp basıncı, elektrokardiyografik ve elek troansefalografik kayıtları da aynı kalıyordu.

J. de Lorge, magnetik alanların hayvanlar üzerin deki etkilerini inceleyerek vardığı sonuçları 1975 yılında yapılan Uluslararası Biometeoroloji Kongresi'ne sundu. Buna göre; yeğinliği 9G yada 0.9 mT'ya kadar olan düşük sıklıklı magnetik alanlar ne psikomotor testlerinde, ne de hemato lojik ve biolojik sabitlerde değişme yapmıyorlar dı.

Fransa'da J.Riviere, kuvvetli magnetik alanların özellikle iki tür etkisi üzerinde durdu: mutasyon hızına ve bakteri proliferasyonuna olan e t k i s i . Mutasyon hızı yeğinliği 4 x10~6 ve 400 x10~6 Tes la olan magnetik alanlarla değişmiyordu. Bakteri lerin sıvı bir ortamdaki ürete hızları da, yeğin l i ğ i 400 ile 14000 XİO~6 Tesla arasındaki magne tik alanlar içinde, hiçbir magnetik alan uygulan madığı zamanki değerlerinde aynı kalıyordu.

5. OLASı' EN ÖNEMLI ETKTLER. KAPSAMLı İNCELEME, YORUM

Yukarıda sıralanan ve vardığı sonuçlar bakımından birbiriyle uyuşmuyor görünen bunca yayın üzerine ne söyleyebiliriz?

Herşeyden önce, hem insanlar hem de hayvanlar üze rinde yapılan araştırmaların çoğu, en azından so nuçlarının farklılığı ve birbiriyle çelişirliği nedeniyle tartışmaya açıktır.

Araştırmaların bazılarında çeşitli işlevsel bozuk luklar saptandıysa da, deneylerin yapılış biçimi üzerinde açıklayıcı ayrıntılar yazılmadı. Bu du rum özellikle Sovyet yayınlarının birçoğunda böy ledir.

Hayli hassas ölçme teknikleri kullanan diğer ça lışmalarda ise üzerinde deney yapılan süjelerin sayısı birkaç düzineyi geçmiyor ve bu yüzden alı nan sonuçların genelleştirilmesi güçleşiyordu. Bu, örneğin gönüllü kişiler üzerinde yapılan ça lışmaların çoğunda böyleydi (Hauf Beischer). Araştırmacılar sağlıklı genellemeler için incele melerin devam ettirilmesi görüşünü paylaşıyorlar dı.

Kauvenhoven ve Singevald'ın araştırmaları hem kullanılan deney süjelerinin sayıca az oluşu hem de tıbbi, paraklinik ve biyolojik testlerin, elektrik alanının etkilerinin ortaya çıkabileceği yeterli zaman süresi içinde yapılmayışı nedeniyle eleştirilebilir.

Strumza'nın araştırmalarının sonuçları da soruna oldukça dolaylı biçimde yaklaşması nedeniyle tar tışmaya açıktır.

Hayvanlar üzerinde yapılan deneysel çalışmalar göz önüne alındığında, deney koşullarının gözlenen olayları etkilemediğini kanıtlamak zordur. Çünkü gözlenen olaylarda herhangi bir gariplik olmadığı gibi değişimler de hep normal fizyolojik sapma sı nırlarının içinde kalmıştır.

Yukarıda belirtilen gerçekler dikkate alındığında, kuvvetli elektrik ve magnetik alanların bazı iş levsel bozukluklara ve fizyolojik, biyolojik sa

ELEKTRİK MÜHENDİSLİĞİ 249 420

bitlerdeki değişmelere yol açabileceği düşünülme lidir.

Önce alanların sinir sistemi üzerindeki etkilerini yeniden gözden geçirelim. Sinir sistemi üzerindeki etkiler, insanda, başağrısı, yorgunluk, uykunun düzensizliği, seksüel gücün azalması biçiminde iş levsel bozukluklar olarak kendini gösterir. Sayılan bu bozukluklar Sovyet ve İspanyol araştırmacıların ca saptandıysa da özellikle Amerikalı (Kouvenhoven Singevald Beischer) araştırmacılar arasında bu ko nuda tam bir görüş birliği olmamıştır.

Hayvanlar üzerinde yapılan deneylerin en sağlıklı larını gerçekleştiren J. de Lorge alanların hayvan ların davranışları üzerinde yaptığı önemli olmayan değişiklikler kaydetti.

İnsan ve hayvanların elektroansefalografik kayıtla rında sıklık ve genliğe ilişkin değişiklikler de, patolojik değişim sınırlarının içine giremeyecek kadar küçük kalıyordu (Waibel Silny). Waibel Silny nin vardıkları bu sonuç Hauf ve Kouwenhoven tara fından gözlenmediği gibi, onlarınkiyle de çelişi yordu.

Kardiyovasküler değişiklikler de benzer şekilde kü çük olup varlıkları tartışılabilir nitelikteydi.

SSCB1den araştırmacılarca saptanan nabız, kardiyak ritim ve kan basıncı değişiklikleri ne Amerikan araştırmacıları ve ne de Hauf tarafından gözlenme di. Yine SSCB'den araştırmacıların insanda, Meda' nın da hayvanlarda kaydettikleri elektrokardiyogra fik kayıtlardaki değişikliklere, aynı tür sorunla rı inceleyen Amerikalı ve Avrupalı araştırmacılar tarafından rastlanmadı.

Hematolojik sabitlerdeki değişmeler de üzerinde herkesçe anlaşılan bir nitelikte değillerdi. Her ne kadar retikülosit hızında ve nötrofil sayısın daki artışlar, insanda, SSCB'den araştırmacılar ve Hauf, kemirgenlerde de Meda tarafından gözlendiy se de, Avrupalı ve Amerikalı araştırmacılar benzer değişikliklerden söz etmediler.

Alanların kanın biyokimyasal özellikleri üzerinde ki etkileri de birbiriyle çelişir sonuçlar biçimin de verildi.

Üreme bakımından, Knickerbocker ve Strumza, alan ların etkisinde kalan dişi hayvanların yavruları nın doğumda kiloca normalden daha hafif oldukları nı buldular. Ancak bu diğer araştırmacılarca sap tanamadı. Hayvanlar da bir litredeki cenin sayısı, doğumdaki seks oranı ve teratojenik etki bakımın dan bir değişiklik kaydedilmedi.

Son olarak, insanda, spermatojenez değişiklikler de bulunamadı.

Bütün bu sayılan gerçekleri biyolojik ilişkinlik leri bakımından yorumlamak istediğimizde önce şun ları belirtmek gerekir; alanların etkisine bırakı lan bir grup nesne bu etkiye uğramamış diğer bir grup ile karşılaştırıldığında, ilk grupta görülen değişiklikler istatistiki değerlere sahiptirler. Bu değişikliklerin biyolojik önemi tartışmaya açık tır, çünkü bu değişiklikler farklı araştırmalarda farklı nitelikler alıp, hem biçimleri hem de yeğin likleri bakımından birbirlerinden ayrılırlar. Hep sinden önemlisi de bu değişikliklerin büyüklükleri, genellikle fizyolojik sapma sınırları içinde kal dığından Önemli olmaktan uzaktır.

Elektrik alanının canlı organizmalar üzerine etki leyiş biçimi göz önüne alınırsa, etkilemenin olu şunu açıklamaya dönük incelemelerin sayıca az ol duğu görülür. Bir insan yada hayvan değişken bir elektrik alanı içinde bırakıldığında, vücuttaki artı ve eksi iyonlar alanın etkisiyle hareket eder ler ve sonuçta düşük yeğinlikte değişken bir akım oluşur. Çok yüksek gerilim hatlarının yakınındaki elektrik alanlarının yeğinliğine bağlı olarak bu akımların değeri 100 200 yA arasında değişir ve algılama eşik değerinin altındadırlar. Ancak bu vücut akımının, bu değerler arasında, hücresel faaliyetler sırasında oluşan akımlarla yaklaşık aynı yeğinliğe sahip olduğu gösterilebilir. Gerçek ten hücre faaliyetleri sırasında gözlenen karmaşık fizikokimyasal olayların hepsinin nedeni, kas ve sinir hücrelerinde oluşan elektriksel polarizasyon ve depolarizasyondur. Elektrik alanının etkisiyle oluşan vücut akımlarının hücrelerin hassas işleyi şinde bazı bozukluklara yol açacağı hiç de olanak sız değildir.

Bu tür olayları ortaya çıkarmak amacıyla Lott, elektrik alanının etkisine bırakılan sinir doku larının hareket potansiyelindeki olası değişimle ri inceledi. 4 kV/m yeğinlikteki alan için dokula rın hareket potansiyelinde gözlenebilir ani ve ka lıcı bir genlik artışı oluyordu. Lott bu sonucu iki şekilde yorumladı; ya kasnağın (membrane) fi ziksel değişimi yada fizikokimyasal olay üzerinde (özellikle de kasnaktan geçen iyonik akıda) herhan gi bir etki söz konusudur. Diğer yandan, yapılan hesaplamalar, yer değiştirme akımını meydana geti ren iyonların salının genliklerinin, biyolojik or tama benzer ortamlarda yaklaşık 1 A (angstiöm) olduğunu göstermektedir. Salınım genliğinin bu de ğeri ile hücrenin prolidic ve lipoproteic tabaka larının tümünün 100 ile 200 A° arasında değişen ka lınlığı arasında çok büyük fark vardır. Yine de hücre içinde oluşan çok karmaşık fizikokimyasal olaylardaki geçici değişikliklerin (örneğin kimya sal olayların daha fazla enerji harcamasının) ne deninin bu küçük iyon salınımları olduğunu düşün mek olanaklı görülmektedir. Bu yaklaşım, gözlenen biyolojik ve fizyolojik olayların sonuçlarının birbiriyle çelişirliğini oldukça iyi bir şekilde açıklayabilir.

Sonuç olarak, fizyolojik ve biyolojik standartlar da ne denli küçük olursa olsun bir değişiklik ola cağı kabul ediliyorsa, bu değişikliklerin müsaade edilen sınırları aşıp aşmadığı saptanmalıdır. Bu nun yapılması oldukça güç görünüyor. Bunun nedeni bazı araştırmacıların (özellikle SSCB'den araştır macılar) insan için 5 kV/m'lik bir eşik elektrik alan yeğinliğinin varlığını belirtmelerine karşın diğer bazılarının (Hauf) gözlenen değişimlerin alanın yeğinliğine bağlı olmadığını iddia etmele ridir.

6 . SONUÇLAR

Bu incelememizi, elektrik alanının olası etkileri nin şimdiden pek çok sayıda araştırmaya konu oldu ğunu söyleyerek bitirebiliriz. Özet olarak, alan ların etkisi sonucunda gözlenen fizyolojik yada biyolojik olayların niceliksel değerlendirilmesin de birbirinden farklı ve birbiriyle çelişen sonuç lar vardır. Etkilerin genellikle önemsiz ve pato lojik olmadığı söylenebilir. Ancak şu gözlemleri de yapmak gerekli görülmektedir.

421 ELEKTRİK MÜHENDİSLİĞİ 249

• çeşitli araştırmaların sonuçları arasındaki uyuş mazlığın açıklanması,

• daha fazla sayıda nesne üzerinde ve daha uzun süreli deneylerin yapılması ve bunun sonunda or taya çıkabilecek bazı etkilerin belirlenmesi,

• fiziksel ve genetik semptomlara ilişkin uzun dö nemli etkilerin incelenmesi,

• çok küçük bir fiziksel uyarımın canlı organizma larda önemli fizyolojik ve biyolojik değişimle re nasıl yol açabildiğinin daha iyi anlaşılması.

Bununla ilişkili olarak, Birleşik Amerika'da, Elektrik Güç Araştırma Enstitüsü tarafından, alan etkisine bırakılan bitki ve hayvanların biyoloji si ve fizyolojisi üzerinde yoğunlaşan, büyük bir araştırma programı yürürlüğe konmuştur. Sovyetler Birliği'nde gerçekleştirilen araştırma projeleri üzerinde ise henüz bilgimiz yok. Avrupa'da, Alman ya, Avusturya, İspanya, İngiltere, İtalya ve Fran sa ise araştırma programlarını oluşturmuş durumda lar.

AÇIKLAMALI TERİMLER DİZİNİ elektroansefalografi : electroencephalography : beyin hücreleri arasında var olan ve saçlı deri tarafından toplanan potansiyel farklarının yazıl ması; elektroansefalografi beyinin elektrik faa liyetlerinin incelenmesi yöntemidir.

elektrokardiyografi : electrocardiography : elek trokardiyogram ile maydana çıkartılan kalp kası elektrik faaliyetlerinin incelenmesi.

gl İşeri dler : glycerides : gliserin esterlerinin genel adı.

hematolojik : heaatological : kanbilimsel.

İmmünoloji : immunology : bağışıklık olaylarının meydana çıkma şartların]., mekanizmasını, alınabi

lecek önleyici tedbirleri ve yapılabilecek teda viyi inceleyen tıp dalı.

kardiyovaskliler : catdiovascular : kalp ve kan damarları ile ilgili olan.

lÖ'kOSİt : leucocyte : akyuvar.

mutasyon : mutation : bir karakterin birdenbire ve kalıtsal olarak değişmesi, bu karakteri meyda na getiren gendeki değişiklik.

nötrofil : neutrophil : kanda akyuvarların % 60 70 kadarını teşkil eden ve çekirdeği bir veya birkaç parça olabilen hücre.

psikomotor : psychomotor : kaslarda ve sinir yol larında herhangi bir bozukluk olmadan, hareketle re kumanda eden iradenin zayıflamasından ileri gelen hareket bozukluğuna verilen ad.

retiklilosit : reticulocytosis : cresyl mavisiyle boyanınca ağ gibi görünen alyuvar.

Spermatojenez : spermatogenesis : erkek eşey or ganında, sperma ana hücresinden, birinci dereceli spermatosit, ikinci dereceli spermatosit ve sper matid evrelerini geçirdikten sonra spermanın mey dana gelişi.

teratojenez, teratojeni : teratogenesis : doğuş tan şekil bozukluklarının sebebini inceleyen te ratoloji dalı.

teratoloji : teratology : oluşumdaki biçimsizlik ve anormallikleri inceleyen bilim, oluşum anomali si ilmi.

vagotonik : vagotonic i vagotoniye ait olan.

vagotoni : vagusun sinirsel sisteme etkisiyle meydana gelen patolojik durum.

vagus : kökü soğanilikte bulunan ve kafatası nın arka yırtık deliğinden çıkan iki sinire verilen ad.

KAYNAKLAR

[ I ] G. ALTMANN (1962) ; Die physiologische Wirkung elektrischer Felder auf Tiere (Verb. d. Dtsch. Zool. Ges). [2] G. ALTMANN (1968) ; Weitere Untersuchungen der physiologischen Wirkung elektrischer Felder auf Tiere {Verb. d. Dtsch. Zool.

[3] G. ALTMANN (1969) ; Die physiologische Wirkung elektrischer Felder auf Organism (Arch. Met. Geoph. Biokl., Ser. B, 17, 269). [4] T.P. ASANOVA (1963) ; On the infhıence of high intensity electric field on the organisms of workers. (Materials of the Scientific Session devoted to the results of work of the Leningrad Institute of the Hygiene of Lahor and Occupational Diseases,

[5] TJP. ASANOVA et A.M. RAKOV (1964) ; Health conditions of workers exposed to an electrical field of 400 500 kV öpen dis tributing installations. (Rapport preliminaire de l'lnstitut d'Hygiene du Travail et des Maladies Professionnelles de Leningrad). [6} TJP. ASANOVA et A.M. RAKOV (1966) ; Health conditions of workers exposed to electric fields of öpen switchboard installations of 400 500 kV. Preliminary repon. (Gig. Tr. Prof. Zabol, 10, 50 52, Mai). [7] T.P. ASANOVA et Coll. (1968) ; On the influence of high intensity electric fields of ındusmal frequency on the human organism. (Coll. Problemi of the Hygiene of Labour and influence of Electromagnetic fields on the human organism). [8] J.W. BANKOSKE et G. MAC KBE (1975) ; Ecological influence of electric fields. (Electric Pou/er Research Institute, Research

[9] H.C. BARNES et Coll. (1967) ; Rational analysis of electric fields in live üne working. (l.E.E.E. Trans. on Pouıer App. and

Syst., April, N° 4). £10] M.F. BARNOTHY (1964) ; Biological effects of magnetic fields. Vol. 1. (Plenum Press, New York). [ I I ] MF BARNOTHY (1969) ; Biological effects of magnetic fields. Vol. 2. (Plenum Press, New York). [12] D.E. BEISCHER et Coll. (1973) ; Exposure of man to magnetic fields alternating at extremely low frequency. (NAMRL,

[13] A. BBLLOSSI et Coll. (1971) ; Quelques effets d'un champ magnetique uniforme sur le sang. (Societe de Biologie de l'Ouest

Africain, seance du 7 juin).

,

[14] A. et G. BELLOSSI (1974) ; Action d'un champ magnetique uniforme şur le dıametre des lymphocytes de sujets saıns et de

porteurs de cancer primitif du foie. (Revue des C.H.V., T annee, n° 29, juin).

[15] L. BlTTMAN COROS et A. MACELARIU (1969) ; Experimental studies and theoretical consıderatıon on the dynamıc ot the ıow

frequency magnetic fields produced with the magnetidiaflux apparatus. (Arch. Phys. Ther. — Leıpzig —, 21).

? B L A S B eI ( ı)l1 ' ' V / ' . . I:lcuıwlııajsın İK lıtj.l . a , ., » ü l . r of .laı^ı ı n, patnm WJU, <.«••;««. paıcmakı rs. <L>/.'f/, AW.

A , 9977, WWJM.M>2, ' avtilj

[ 1 7 ] J.E. BROWN Cı (.oll. (.!%((, , Lk veJ.ıppmj.; >j|< wu/kııı« prou duro io; I;HV LK IKJUıIM jjjajiıttriıamt. (l.li.li.1:. ifam. PAS. Ö / 4 ^ 1 U*l*i 10'tH)

[18] V.A. DANIUN Cı (.oll. <. l'Aıy, ; bul, ol IK JIı], ol ıIR pcnojı.K l «rorkıııı/ m tlı< Juglı JUK ı.SJıV e l « u u i'ıtld lliygttne of Ubm ana Occup. Di'., ıı" 5;

119] G.VC. Dm.AWARR ( | y ( ) ' ; ; biuııUKiıcIısıj]. (DeUıu an Uburalones Ud., Oxfr,rd, hngland).

[20] V.A. DRLIZ et V.M. MrtDlYliVSKII (1W)6, , l lk u ol coıısuiıı maKUtııc aml iovv i m j j ı m y dcıtromagiıctK iıeio^ on the bydia tıon capacity of surviviıı^ ti»ucM. (liınp/ıyııı.ı, II, V 4 ' i l ;

[ 1] S. EFFBRT Cı M. SlLNV ( l y / 5 ; ; lıılluciH' dtrs durup , c lecrmıut: , cı ck cıronıa^i)ciiqucb sur loiganısmc vivant. (Collvqut A.I.S.S., Marbollu, oerobre).

[22] J. ElCHMKlliR (1963) ; Uc bcr den hioklimaıiscucn lîinfluss künstlkh em uyıcr aırnosplıarıschcr Klcinioncn auf dit Atmungs trequenz, djt Pulsrr<. u.ucnz und den kortikaleıı a Khytbma', des Mensdıeu. (/.tıchr. liLektromed., Bd. 8, n" 1;. [23] J. EjCHMI'lHK (19<VS; ; Eigensclıaltcn un<l biolugischc Wirkunwn atmusplmısdıcr Klciniom n. (D»t Umschau m Vi'ıııemchail utıJ Technik. H. 14, S. 420).

[24] B. ElSBMANN ( 1 9 7 5 ; ; Untersucnun>;cn über tans2eiteinwırkurı^ kleiner VVcctiseliiromı 50 Hz auf den JMcnschci). ilnau%ural Disıerlaliutı zür Eflan^unu der medtzinıschetı Doktoru/lirde der Medhinischen l'akulta! der Alberl Lvduij; Ijmverstlal). [25] E.E. ElUCKSON et R.A. KıNNIIY (1969; ; A study of thc feasibility ol stimıılaıiıı^ ncuruns by electroma^Dtüc waves. (Clearing house fur Federal Scientijic and Technical Infurmatiım : AD. 685644;. [26] V. FlLIPPOV (1972) ; Der Einfluss von elektrisehen Wcchselfeldcrn auf den Menschcn. (T Coll. Int. Prin. risgueı prof. dus a l'Electriciti, Cologne, 30 novembre 1" decembre;. [27] F.F. FOLE (1972); Phanomen «Pat» in den elektrisehen Untenverken. (2 Coll. Int. Prev. risyues prof. duı a l'Electriciti. Cologne, 30 novembre 1" decembre). [28] F.F. FOLE et E. DUTRUS (1974) ; Nueva aportaciön al estudio de los campus electromagneticos generados Dor muy altas tensionei. (Med. y Seg. del Trab., Vol. 22, n" 87, juillet septembre;. [29] H. FRIEDM/N et Coll. (1967); Effects of magnetic fields on reaction time performance. (Natttre, 213, 949 956). [30] R.S. GlBSON et W.F. MORONEY (1974) ; The effect of extremely low frequency magnetic fields on human performance; a preliminary study. (NAMRL, 1195, Pensacola, Floride). [31] R. GLASBR (1968); Elektromagnetische Felder und belebte Natur. (Naturwijsenscbaftliche Rundschau, 10, 21 Jabrgang, Oct.;. [32] N.N. GONCHAROV et Coll. (1972) ; Working conditions and their effect on the functional sttte of the cardiovascular system of the personnel from hişh volrage substations. (Coll. of the Materials of the 4th All Union Sjmposium. 17 19 Octobre. Hygiene of Labor and BiologUal effect of the radiofrequency eleetromagnetic tvaves). [33] J.D. GRISSBTT (1971); Exposurc of squirrel monieys for long periods to extremely low frequency magnetic fields: central nervous systems effects as measured by reaction time. {NAMRL, 1146, Pensacola, Floride). [34] J.D. GRISSETT et J. DE LORGE (1971) ; Central nervous system effects as measured by reaction âme in squirrel monkeys exposed for short pef'ods to extremely low frequency magnetic fields. (NAMRL, 1137, Pensacola, Floride;. [35] J.R. HAMBR (1968) ; Effects of low level, low frequency eleetric fields on human reaction time. (Commun. Behav. Biol., Part A, 2, 217 222). [56] J.R. HAMBR (1969) ; Effects of low level, low frequency eleetric fields on human time judment. (T Intern. Biomeieorol. Congress, Montreux, Suisse).

[37] G. HAUF (1974) ; Untersuchungen über die Wirkung energieteehniseher Felder auf den Menschen. (These, Institut de Droit Medical, Üniversite de Münich). [38] R. HAUF (1972) ; Effets biologiques des champs electriques et electromagnetiques. (Congres Int. de Biomitiorologie. Noord wijk, 3 9 septembre). [39] R. HAUF (1974); Wirkung von 50 Hz Wechselfeldern auf den Menschen. (E.T.Z., 26, n° 12, p. 31f 32O). [40] R. HAUF (1976) ; Neuere Untersuchungen über den Einfluss elektromagnetischer Felder auf den Men» »en. (Verband Deutscher Elektrotechniker in Zusammenarbeit mit der BunJesanstalt für Arbeitsschutz und Unfallforschung. Aachen, 30 31 mars). [40 *] R. HAUF (1976) ; Einfluss elektromagnetischer Felder auf den Menschen. (E.T.Z. B, Bd. 28, H. 6/7, S. 181 183). [41] F. HBINMETS et A. HBRSCHMAN (1961) ; Considerations on the effects produced by superimposed eleetric and magnetic fields in biological systems and eleetrolytes. (Physics in Med. and BM., 5, 271 288). [42] H. HlLMBR. et G. TBMBROCK (1970) ; Investigations on the locomotor activity of white rats under the influence of 50 Hz high tension alternating fields. (Biol. Zbl., 89, 1 8). [43] P.G. HlRSCH et P.D. BRUNBR (1972) ; Absence of eleetromagnetic pulse. Effects on monkeys and dogs. (JOM., 14, n° 2, p. 380 386). [44] G. JAKOB et Coll. (1972) ; Das elektrisehe Feld unter Hochspannungs Freileitungen. (Bull. AS.E., 63, 24 25 novembre;. [45] P. JITARlU (1966) ; Effects of magnetic fields on animal organs. (Rev. Roum. Biol. Zoologie, T. 11, n° 1, p. 3 24). [46] TJi. KHOLODOV et G.I. JBWUTSCHENKO (197?) ; Significance of some biochemical blood indices in early deteetion of lesions dues to pulsed low frequency eleetromagnetic fields (Vratchnoe Deh Nauchnyi Meditsinskü Zhurnal, 6, 131 134). [47] A.I. KLEJNBR (1974) ; Etat fonetionnel de l'appareii digestif de travailleurs soumıs â l'action de champs electromagn^tiques UHF. (Gig. Truda i prof. Zabol., n° 2, p. 15 18).

[48] G.G. KNICKERBOCKBR (1975) ; Study, in the USSR of medical effects of eleetric fields on eleetric powet systems. Translations from Russian. (Electrical Safety and Life Sciences Subcommittee of the Potver and Environmental Sciences Committee). [49] G.G. KNICKBRBOCKBR et Coll. (1967) ; Exposure of mice to a strong a.c. electrical field. An experimental study. (l.E.E.E. Trans. on Pover App. and Syst., avril, n° 4). [50] H. KOENIG (1962) ; Ueber den Einfluss besonders niederfrequenter elektriseher Vorgange in der Armosphare auf die Umwelt. (Ztschr. f. Angetvand. Böder und KHmabeilkunde, novembre, n° 5, p. 17 2J). [51] H. KOENIG et L. KRAMPL LAMPRECHT (1959) ; Conceming the effect of low frequency eleetric field on the growth of plant organisms. (Arch. f. Mikrohiologia, 34, 204 210).

[52] H. KOENIG et F. ANKHRMULLER (1960) ; The effect on man of low frequency electrical processes in the atmosphere. (Du

Nstunvissenscbaften, 47, 486 490). [53] V<P. KOROBKOVA et Coll. (1972); influence du champ electrique dans les postes â 500. et 750 kV sur les equipes d"entretien et les moyens de leur proteetion. (Conference Internationale des Grands Reseaux Ulectritfues â Haute Tension, 28 «oût 6 sep tembre, Paris). [54] W.B. KOUWBNHOVBN et Coll. (1967) ; Medical evaluation of man working iv a.c. eleetric fields. (l.E.E.E. Trans. on Potver

App. and Syst., Vol. PAS 86, n" 4, avril). [55] W.B. KOUWEKHOVBN et Coll. (1967) ; Body currents in live line working. {l.E.E.E. Trans. on Pouıer App. and Syst.. avril, o* 4). [56] TM KRIVOVA et Coll. (1973); influence of the eleetric field of industrial frequency and diseharges on the human organism. (Proteetion against the effect of the eleetromagnetic fields and eleetric current in lndustry). [57] A.I. KUZINA (1973); Tension du champ electrique sur les lignes elecrriques et les sous stations de 500 kV. (Energetika. n" 8,

[58] S. LANG (1970) ; Investigations on the behavioral physiological and metabolic physiological effects of the Faraday sereening and of artificial atmospheric electrical direct and alternating fields on white raice (mus musculus). (Dissertation, Universitât des

Suuluıdes). 423

[59] S. LANG (1972) j The metabolic and physiological effects of Faraday screening and of an artificial air electric field of a

frequency of lOHz on white mke. (Arch. Met. Geoph. Biokl, Ser. B, 20, 109 122).

[60] S. LANG (1975); Influences of an electric field of 10 Hz on the metabolism of lipids and the water electrolyte balance. (7" Congres International de Biometeorologie, Maryland, 18 23 août).

[61] T. LEARDıNı (1975) ; Effects of electric fields on human beings and animals. (/ERE Meetings, Tokyo, mai). {62] H. LE LOC'H et J. CABANES (1975) ; Influence de champs electriques sur l'animal. {Colloque A.I.S.S., Marbella, octobre). [63] B. LESZYNSKı (1973) ; The effects of amplitude of fluctuations of magnetic fields intensity on the frequency of accidents at work in the light of own investigations. (Wiad. Lek., 26, 149 153).

[64] J. DE LORGE (1972) ; Operant behavior of rhesus monkeys in the presence of extremely low frequency low intensity magnetic and electrıc fields: experiment 1. (NAMRL, Pensacola, Floride).

[65] J. DE LORGE (1972) ; Operant behavior ûf rhesus monkeys in the presence of extremely low frequency low intensity maenetic fields: experiment 2. (NAMRL, 1179, Pensacbla, Floride).

[66] J. DE LORGE (1973) ; Operant behavior of rhesus monkeys in the presence of extremely low frequency low intensity magnetic and electric fields: experiment 3. (NAMRL, Pensacola, Floride).

[67] J. DE LORGE (1974) ; A psychobiological study of rhesus monkeys exposed to extremely low frequency low intensity magnetic fields. (NAMRL, Pensacola, Floride).

[68] J. DE LORGE (1975) ; Do extremely low frequency electromagnetic fields influence behavior in monkeys ? (7° Congres Inter national de Biometeorologie, Maryland, 18 23 août).

[69] J.R. LOTT et C.H. LlN (1975); The effects of an external electric fields on action potentials of isolated nerves. (7* Congris International de Biometeorologie, Maryland, 18 23 août). [70] H.W. LUDWıG (1972) ; Der Einfluss von elektromagnetischen Tiefstfrequenz Wechselfeldern auf höhere Organismen. (M.B.T., 16, 67 72). [71] Y.I. LYSKOV et Coll. (1975); Electric fields as a parameter consideration in designing electric power transmission of 750 1 150 kV. The measuring methods, the design practics and direction of further research. (U.S./US.S.R. A.C. Symposium on UHV Transmission Technology in Washington D.C., 18 fevrier).

[72] G. MAGGI et Coll. (1972) ; Der Einfluss elektromagnetischer Felder auf den Menschen. (2° Colloque International sur la Pri rention des risques professionnels dus i l'Electricite, Cologne, 30 novembre 1" decembre). [73] G. MAGGI et V. CARRESCıA (1973) ; Gli effetti dei campi elettromagnetici sull'uomo. (Securitas, 58, n° 1, p. 5 21). [74] B. MANTEL (1975); Untersuchungen über die Wirkung eines magnetischeh Wechselfeldes 50 Hz auf den Menschen. (Inau gurale Dissertation zur Erlangung der medizinischen Doktorwürde der medizmischen Fakultat der Albert Ludtvig Universitât). [75] A.A. MARİNO et Coll. (.1974) ; Effects of continuous exposure to extremely low frequency electric fields on rats. (Nature). [76] E. MEDA et Coll. (1972) ; Experimental results from exposure of animals to a.c. electric field. (T Coll. Int. de Prevention

des risques professionnels dus a l'Electricite, Cologne, 30 novembre 1" decembre).

[77] E. MEDA et Coll. (1973) ; Alcuni risultati sperimentali sull'esposizione ad intensi campi elettrici a 50 Hz. (Securitas, 58* annee,

n° 7).

'

[78] E. MEDA et Coll. (1974) ; Effets des champs electriques sur les animaux. Resultats experimentaux. (BuUetin de l'A.I.S.S., n° 3).

[79] C.J. MİLLER (1967) ; The measurement of electric fields in live üne working. (I.E.E.E. Trans. on Power App. and Syst., avril,

n° 4).

[80] W.S. Moos (1964) ; A preliminary report on the effects of electric fields on mice. (Aerospace Med., p. 374 377, avril). [81] Y.A. MOROZOV et O.M. GROMOV (1967) ; Appareil pour la mesure de l'intensite d'un champ electrique de frequence industrielle. (Elektrobezopasnostj, p. 41 44). [82] Y.A. MOROZOV et V.I. FıLıPPOV (1973) ; AP 3 1 Device for measuring the intensity of the electric field of alternating current. (Protection against the influence of electromagnetic fields of electric current in lndustry. Publ. of All Union Scientific Research lnstitute

of Lahor Protection under the All Union Central Council of Trade Unions, p. 39 43).

[83] J.R. MOSE et Coll. (1971) ; Effects of electrostatic field on the oxygen consumption of liver cells in mice. (Arch. Hyg. Bakı., 154, 549 552, juillet).

[84] J.R. MOSB et Coll. (1972) ; Versuchsanlage zum Srudium der Wirkungen von elektrostatischen Gleichfeldern an kleinen Laboratoriumstieren und die damit erzielten Ergebnisse. (Biomed. Tech., Bd. 17, n" 2, 65 70). [85] J.R. MOSE et Coll. (1973) ; Immunbiologische Reaktionen im elektrostatischen Glekhfeld und Faraday Kafig. (Z. lmmun. Forsch., 145, p. 404 412).

[86] L.E. MURR (1963) ; Plant growth response in a simulated electric field environment. (Nature, V. 200, p. 490 491, novembre). [87] L.E. MURR (1965) ; Biophysics of plant growth în an electrpstatic field. (Nature, Vol. 206, p. 467 470, mai). [88] L.E. MURR (1965); Plant growth response in an electrokinetic field. (Nature, Vol. 207, p. 1177 1178, septembre). [89] L.E. MURR (1965) ; Plant growth response following exposure to a short duration electrostatic field. (Pennsyhania Academy

of Science, Vol. 38, n° 2, p. 44 46).

[90] L.E. MURR (1966) ; The biophysics of plant growth in a reversed electrostatic field: a comparison with conventional electro static and electrokinetic fields growth responses. (Int. ]. Biometeor., Vol. 10, n° 2, p. 135 146). [91] A.R. NlCHOLAS (1964) ; Abschatzung der Wahrscheinlichkeit der Gefâhrdung des Leitungspersonals durch Niederfrequenz

induktion. (Aust. Tel. Monographs, S. 13).

[92] V. N K ı N T ı N et Coll. (1972) ; Normes et reglements concernant la securite du travail dans les sous stations et sur les lignes aeriennes de transmission electrique sous tension de 400, 500 et 750 kV de courant alternatif, de frequence industrielle. (IzJ. Special. Centra Nauchno tek. Ihf. ORGRES, Moscou, p. 1 11).

[93] V.M. ORLOVSKı (1974) ; Electrostatic field as a hygienic factor in the problem of the habitation environment. (Voen. Med. Zh^

2, 49 52, fevrier).

[94] F. PANSE (1954) ; How much are health injuries affected by electromagnetic waves ? (Mnschr. f. Unfallheikunde und Ver sicherungsmed., 57, 225 239).

[95] PHOTIADES et AYIVORH (1969) ; Long term charging up of humans in an electrostatic field. (Proc. 8th Int. Conf. on Med. and Biol. Eng. Session 14 12). [96] K. PlEKARSKY (1975) ; Der Einfluss des elektrostatischen Feldes auf die Mitose der Zellen. (M.B.E., 1, 107 111). [97] J. POKORNY et V. JELLıNEK (1967) ; investigations of the effect of combined electromagnetic fields on neoplastic manignant

growth. A contribution to the problems. (Neoplasma, 14, 479 485). [98] A.S. PRESMAN (1970) ; Electromagnetic fields and live. (Plenum Press, New York).

heükunde, 10, 161). [102] V. REVNOVA et Coll. (1968) ; Effects of the high intensity electric field of industrial frequency. (Proc. of the All Union Sym posium on the Hygiene of Lahor and Biological effect of the radio frequency electromagnetic waves). [103] V. REVNOVA et Coll. (1970) ; influence on the human organism of the high intensity electric fields of industrial frequency. (Coll. Scientific session devoted to the results of work of the Leningrad Scientific Research lnstitute of the Hygiene of Lahor and Occupational Diseases, for 1968 1969). [104] W.H. RlESEN İt Coll. (1974) ; A pilot study of the interaction öf extreme.ly low frequency electromagnetic fields with brain organelles. (l.I.T. Research lnstitute, Project n" E 6183).

[105] J. RiviERE et Coll. (1975) ; Action des champs magnetiques et electriques sur la croissance et le taux des mutations de dıvers mıcroorganısmes. (An». Technol. Agric, 24, 1, 75 82).

' ~

'"" '

929 934). : Wechsel£eldes auf den

£107] T.E. SAZONOVA (1965) ; Evaluation du point de vue de la physiologie et de l'hygiene des conditions de travail sur les instal

nm?^

O° * C İ C İ ° ° U V e n d e 4 0 " 500 kV. (Gig. Truda i proiz. san., j>. 34 39).

[108] T.E. SAZONOVA (1967) ; Les effets physiologiques du travail â proximite d'installations electriques exterieures de 400 et 500 kV.

(Nauchnye raboty institutov ohrany truda VCSPS, Moscou, n° 46, p. 34 39).

[109] T.E. SAZONOVA (1967) ; Physiological and hygienic assessnıent of the working conditions at the outdoor switchyards 400 arid 500 kV. (Proc. of the Inst. of Lahor protection under the All Union Central Council of Trade Unions, n° 2).

[110] T.E. SAZONOVA (1970) ; Influence of strong electric field of the industrial frequency of man's working capacity. (Scientific uıorks of the lnstitute of Labor Protection under the All Vnion Central Council of Trade Unions, issue 63).

[111] T.E. SAZONOVA (1971) ; Influence of the electric field of the industrial frequency on forming the motor dominant. (Hygiene of Labor and Occupational Diseases^ n° 2).

[112] T.E. SAZONOVA et Y.A. MOROZOV (1968) ; On the physiological grounds of the permissible values of certain parameters of the electric field with industrial frequency. (Coll. of the materials of the 3rd All Union Symposium, 24 28 juin). [113] T.E. SAZONOVA et Y.A. MOROZOV (1969); Physiological hygienic assessment of the working conditions at the outdoor switch

yards 220 and 330 kV. (Scientific works of the lnstitute of Labor Protection under the All Union Central Council of Trade Unions, profisdat, issue 59).

[114] S.A. SCHEHELKONOVA et Coll. (1970) ; The effect of magnetic fields on Escherichia Coli K. 12. (Biophysica, T. 15, p. 665

669) •

[115] H.G. SCHMıDT et H. TOLAZZı (1974) ; Gutachten über Art und Umfang der Gefâhrdungsmöglichkeiten der Arbeitnehmer an

Arbeitsplatzen in elektrischen Hochspannungsanlagen durch die Einwirkung elektrischer und elektromagnetischer Felder. (Universitüt

Berlin).

[116] K.H. SCHNEIDER et Coll. (1974) ; Displacement currents to the human feody caused by the dielectric field under overhead lines.

(CIGRĞ, Report n° 36 04). [117] L. SCHUA (1953) ; The flight reaction of golden hamster from electric fields. (Naturwissenschaften, 50, 514). [118] L. SCHUA (1954) ; The effect of air electric fields on animals. iZoologischer Anzeiger, Suppl. 18, 435 440). [119] H.P. S o m AN et G.M. PıERSOL (1954); The absorption of electromagnetic energy in body tissues. A review and critical ana

lysis. I. Biophysical aspects. (Amer. J. of Phys. Med., 33, 371 404).

[120] H.P. SCHWAN et G.M. PıERSOL (1955) ; The absorption of electromagnetic energy in body tissues. A review and critical ana lysis. II. Physiological and clinical aspects. (Amer. J. Phys. Med., 34, 425 448). [121] D. SEıDBL (1968) ; Der Existenzbereich elektrisch und magnetisch induktiv angeregter subjektiver Lichterscheinungen (Phos

phene) in Abhangigkeit von âusseren Reizparametern. (Elektromed., Bd. 13, n° 6).

[122] D. SEıDEL et Coll. (1968) ; Erregung von subjektiven Lichtmustern (Phosphenes) in Menschen durch siousförmige Magnetfelder. (Pflueger Arch. Ges. Physiol, 229, 11 18). [123] R.C. SHARMA (1967) ; Mechanism of characteristic behaviour of cells in an alternating electric field. (Nature, 214, 83 84).

[124] G.H. SıDAWAY et G.F. AsPREY (1968) ; Influence of electrostatic fields on plant respiration. (Int. }. Biometeor., Vol. 12,

n° 4, p. 321 329).

[125] J. SlLNY (1974) ; Biologische Auswirkungen intensiver niederfrequenter elektrischer und magnetischer Felder. (Taile ronde A.I.S.S.,

Paris, 19 22 mars).

[126] J. SlLNY (1975) ; Einfluss der elektrischen Felder auf den Organismus. (Bericbt an die Berufsgeıtossenschaft der Feinmechanii

und Elektrotechnik Köln).

[127] J. SlLNY (1976) ; Zur technischen Problematik der Untersuchung des Einflusses elektrischer 50 Hz «İder auf den Organismus.

(Fakultat fiir Elektrotechnik der Rheinisch W estfâhschen Technischen Hochschule AACHEN zur ErUmgung des akademischen Grades

eines Doktor Ingenieurs genehmigte Dissertation).

[128] HX. SlNGEWALD et Coll. (1973) ; Medical follow up study of high voltage linemen working in a.c. electric fields. (I.E.E.E.

PES, Session d'hiver, New York, 28 janvier 2 fevrier).

[129] M.V. STRUMZA (1970) ; Influence sur la sante humaine de la proximite des conducteurs d'electricit6 b haute tension. Resultats

d'une enquete sur la «consommation medicale». (Arch. Mal. Prof., T. 31, juin, p. 269 276).

[130] M.V. STRUMZA (1971); Exposition prolongee du rat a un puissant champ electrique. (Section Hygie^te Industrielle du Conseil

Superieur d'Hygiine Publique, Seance du 22 juin).

£131] T. TAKAGI et T. MuTO (1971); Influences upon human bodies and animak of elearostatic induction caused by 50OkV

transmission lines. (Tokyo Electric Potoer Co., bir SC 36 WG/2/25 E).

[132] "W. THıEMANN et E. WAGNER (1970) ; Die Wirkung eines homogenen Magnetfeldes auf das Wachstum. (Z. Naturforsch.,

25 b, 1020 1023).

[133] W. UNDT (1974) ; Untersuchungen zu den physiologischen und pathologischen Auswirkungen naturlicher physikalischer Um

welteinflüsse. (Umfaszt, 79 Seiten, 5 Abbildungen, Vienne 29/3).

[134] A.R. VALENTINO et Coll. (1972); Susceptibility of cardiac pacemarkers to 60 Hz magnetic fields. (l.T.T. Research lnstitute,

Report n° 737 237).

[135] A. VARGA (1975) ; Short survey on < the influence of electrical and electromagnetic fields on human organism ». (Colloque

A.I.S.S., Marbella, octobre).

[136] Z. VERA et Coll. (1975); Cardiac pacemakers: indications and complications. (Heart Lung., 4, 3, 444 451, mai juin).

[137] A.M. VYALOV (1964) ; On the problem of the effect of constanr. and variable magnetic fields on the human organism.

(Occup. Pathol., A.P. Shitskovy, Ed. Ministry of Health, Moscou. S. 169J 175).

[138] R. WAIBEL (1974) ; Die biologische Wirkung elektromagnetischer .Felder. (Sichere Arbeit, n" 3, p. 23 26).

[139] R. WAıBEL (1975) ; Preuve objective de l'influence des champs electriques dont la frequence est celle du secteur sur l'homme.

(Coüoque A.I.S.S., Marbella, octobre).

[140] B.J. WALTZ et Coll. (1975) ; Cardiac pacemakers. Does radiation therapy affect performance ? (Jui.M^İ., Vol. 234, n° 1,

6 octobre).

[141] R. WEVBR (1968) ; influence of weak electromagnetic fields on th<2 circadiao periodicity of man. (Natunvissenschaften, 55,

[142] R. WEVER (1968) ; The effect of weak terrestrial electromagnetic radiation on the circadian periodicity. (2nd Meeting on Extra terrestriaİ Biophysics, Bio'l. and Space Med. at Marburg, 9 10 octobre). [143] J WiESDJGER et Coll. (1972) ; Das elektrische Feld unter Hochspannungsfreileitungen. (Bull. AS.E., 63, 24 25 novembre). [144] ]. WıESıNGER et Coll. (1974) ; Displacement currents to the human body caused by the dielectric field under overhead lines. (CIGR&, Bericht, Paris, 21 29 août). [145] LB YOUNG et H. PEYTON YOUNG (1974); Pollution by electncal transmission. (Bull. of Atomiç Scientists, decembre, p. 34 38).'

425 ELEKTRİK MÜHENDİSLİĞİ 249