BİRİNCİL ENERJİ KAYNAKLARININ RASYONEL KULLANIMI VE TÜRKİYE

BİRİNCİL ENER Jt KAYNAKLARININ RASYONEL KULLANIMI ve TÜRKİYE

Büfeni İMincffelc

Ülkemizde enerji ve birincil enerji kaynakları üretimi, potansiyel tüketimin çok altındadır. Çe şitli istatistikler (Bkz. Çizelge 1) Türkiye'de birincil enerji kaynaklarının üretim ve tüketim miktarlarının ya aynı olduğunu yada tüketimin da ha fazla olduğunu göstermektedir. Bu eşitlik, Türkiye'de birincil enerji kaynaklarının üretimi ile tüketimi arasında sağlıklı bir denge bulun duğunu ima etmekten çok uzaktır. Aksine, üretim den çok daha fazlasını tüketebilecek bir potansi yel bulunduğu, ancak üretim yeterli olmadığından, bu talebin karşılanamadığı anlaşılmalıdır bu ra kamlardan. Dünya Enerji Konferansı Türk Milli Komitesince Boğaziçi Üniversitesine hazırlatılan "Türkiye Enerji Modeli" isimli çalışmanın sonuç larında (ki bu sonuçlar "iyimser" diye nitelene* bilir), Türkiye'nin 1980 2000 yılları arasında ithal etmek zorunda kalacağı birincil enerji kay nakları miktarının çok yüksek düzeylere varacağı belirtilmektedir (Şekil 1 ) . Şekilden görüldüğü üzere, Türkiye 1980 yılında 23 milyon ton, 2000 yılında ise 120 milyon ton petrol ithal etmek du rumundadır. Oysa çoğu uzmanlar, 1990'lardan iti baren tüm dünyada petrol üretim hızının düşeceği, dolayısı ile de büyük miktarlarda petrol ithala tının mümkün olamayacağı noktasında birleşmekte dirler (Bkz. Şekil 2 ) . Kömür ve uranyum kaynakla rı için de benzer sonuçlar elde edilmektedir.

Türkiye'nin içinde bulunduğu açmazı daha iyi de ğerlendirebilmek açısından, dünyada ve Türkiye'de birincil enerji kaynaklarının durumunun ve kulla nılma oranlarının daha yakından incelenmesi ya rarlı olacaktır.

Bülent Mindek, TEK, 10.DEK Basın Komitesi Üyesi.

1. SU KAYNAKLARI

Türkiye, hidrolik potansiyel bakımından Avrupa'da üçüncü sırayı almaktadır; hidrolik potansiyelden yararlanma bakımından ise (bazı Asya ve Afrika ülkelerinin de gerisinde kalarak) sonuncu sırayı

1O"J.

1

GİRDİ H1N1M1ZASY0NU

HALÎYET MİNİH2ZASYONU

7 ,ESf PET <K)L

U ŞİS r1

j\

Aı /j/Asfaltıt L^j / /

LİN YİT

HAK

ROL i™ AL

//

/

y

2 /

1 ._.

1 77

— —

p

X. Ç İKA RHA

•

Şekil 1. Türkiye'nin birincil enerji kaynak üre timi ve iîhalatı.

f^ 100

I

Rezerv artışı 20ra1lyarvar1l/yıl :1975 2000 Rezerv /üretim oram :15)1 Petrol talep artışı %4/yıl :1975 85 %2,5/yıl:1985 2000

•E 70

60" 50

1975 '80

1.Rezerv a r t ı ş ı : 20 milyar varil/yıl: 1975 85 10 milyar varil/yıl: 1985 2000

2.Rezerv/Uret1moranı: 15/1 3.Petrol talep artışı:

«3,5/yıl :1975 85 îl ,5/yıl :1985 200ı

'85

"90 '95 2000 '05 '»0

Şekil 2. Dünya potansiyel petrol üretimi. Yüksek keşif hızı. Alçak keşif hızı.

işgal etmektedir. Oysa, Uluslararası Büyük Baraj lar Komisyonunca da (International Commission on Large Dams) belirtildiği üzere, yakıt fiyatla rındaki değişmelerden etkilenmeyen ve yenilenebi lir olan bu kaynağın en iyi şekilde değerlendi rilmesi, özellikle gelişmekte olan ülkeler açı sından büyük önem taşımaktadır. Ege Üniversitesi öğretim üyelerinden Prof.Dr. Ünal Öziş 10.Dünya Enerji Konferansına sunduğu makalesinde, su kay naklarının planlanmasında ekonomik verimliliğin ikinci plana bırakılarak, teknik olarak işletile bilir kaynaklardan maksimum yararlanma ilkesinin uygulanmasını önermiştir.

Çizelge 2'de çeşitli ülkelerin hidrolik potansi yelleri ve bu potansiyelden yararlanma durumları gösterilmiştir.

Bu çizelgeden bazı sonuçların çıkartılması müm kündür.

a) Geri kalmış ülkeler, ileri ülkelere oranla,

Tas könurü Linyit Ham pe t r ol Hi d r o l i k ( 1 0 * kWh) Uranyum (t o n ) Odun Tezek

15252

12396

18470 B

B» 11306

17900 22733

20456

14100 14100

10000

25800 31950

32521

28200 28200

Çizelge 1. Türkiye'de birincil enerji kaynakla rının üretim ve tüketim değerleri

*B : Gerçek rakam bulunamadı.

TP TWh

SSCB

Norveç

Fransa

İtalya

Arjantin

Avusturya

Avusturalya

Yugoslavya

Çekoslovakya

Finlandiya

Hindistan

İspanya

İsviçre

Romanya

Yunanistan

F.Almanya

Bulgaristan

Portekiz

İngiltere

Polonya

Türkiye

E.t.P

48 27 26 22 12 29 44 29 29 46 45 44 27 27 24 22 45 31 18 38 30

l.P E l e k t r i k K.B.O kWh

61 4150

34 3898

76 2430

2 4250

çizelge 2. Çeşitli ülkelerin hidrolik potansiyelleri ve yararlanma oranları.

TP : Toplam Potansiyel EİP : Ekonomik İşletilebilir Potansiyel

İP : İşletilen Potansiyel KBÜ : Kişi Başına Üretim

Avusturalya Kanada A.B.D İngiltere Hindistan Japonya Polonya G.Afrika F.Almanya Çin SSCB Arjantin Brezilya Bulgaristan Fransa Yunanistan D.Almanya Çekoslovakya Türkiye

Jeolojik Rezerv

İşletilebilir Rezerv

Taş Kömürü

213 760 96 225

1 190 000 163 576 55 755 8 583 121 000 66 198 230 300

1 424 680 3 993 000

4 040 34

2 325

200 11 573

1 291

Liny11 Taş Kömürü

48 374 19 127 1 380 398

1 224 58

3 000

16 500 13 365 867 000

384 6 042 2 599

42 895 9 200 5 914 1 977

18 128

8 708 113 230

45 000 33 345

1 000 20 800 26 903 23 919 98 883 82 900

— 2 510

24 427 — 100 2 493 134

Linyit

9 225 673

64 358 —

355 6

990 — 10 500 — 27 000 100 5 588 2 179

11 400 7 560 2 322 624

Oretlra

1975 1985 2000 2020

69 130 200

23 35 115

581 842 1340

129 137 173

73 135 235

19 20 20

181 200 270

69 119 253

126 129 145

349 725 1200

614 851 1100

0.7 1.3 6

2.5 7.5 15

13.6 18.7 30

23.4 14

6 9.2 18

74.6 80 90

80 93 100

13 24

200 2400

500 20 290 300 155 1800 1800 8 40 35 14 20 100 110 35

75 85

6.5 4.3 3.8 0.6

6.3 <0.1

1.0 5.6 <0.1 7.6 3.3 6.3 11.6 3.2 5.0 4.4 0.7 1.5 6.3

Artış Hızı

85 2000 2000 20 75 2020

8.2

6.1

4.9

3.1

1.6

4.4

0.4

1.0

1.3

0.3

3.4

3.7

1.7

2.5

2.4

10.7

5.5

11.6

5.0

6.4

2.1

1.1

2.7

1.5

2.2

Çizelge 3. Çeşitli ülkelerin kömür rezervleri ve üretim tahminleri.

hidrolik potansiyellerinden daha az yararlan maktadırlar.

b) Sosyalist ülkeler, hidro kaynaklarının geliş tirilmesine daha fazla önem vermektedirler.

c) Türkiye'nin kullanabileceği önemli miktarda hidrolik enerji kaynağı vardır.

d) Hidrolik kaynaklardan enerji üretilmesi konu sunda, ekonomik verimlilik ikinci plana bıra kıldığı takdirde, bu miktar çok daha büyük boyutlara ulaşmaktadır.

2. KÖMÜR

Ç e ş i t l i tahminlere göre, dünyanın kömür rezervle ri 10000x109 mke.ton'dur (maden kömürü eşdeğeri ton). Ekonomik olarak i ş l e t i l e b i l i r rezerv mikta rı ise 640 x109 mke.ton olarak verilmektedir. Ha len üretilmekte olan kömür miktarı ise 2.7 xlO9 mke.ton dolayındadır. Öte yandan, uzmanlar pet rol üretiminin azalması sonucu meydana gelecek enerji darboğazının aşılmasında kömürün çok önem li b i r rol oynayacağını belirtmektedirler. Bu göz lemlerin ışığında, kömür hakkında şu yargıya va r ı l a b i l i r : Dünyada, ç e ş i t l i bölgelere oldukça a d a l e t l i bir şekilde yayılmış, bol miktarda kömür bulunmaktadır. Her ne kadar kömür kaynaklarının geliştirilmesi, ç e ş i t l i güçlükleri içeriyorsa da, önümüzdeki enerji darboğazının aşılması açısından bu işlem kaçınılmazdır. Çizelge 3'te ç e ş i t l i ül kelerin kömür rezervleri ve üretim tahminleri görülmektedir. Çizelgeden görüldüğü üzere, Türki ye, gerek jeolojik rezerv yönünden, gerekse ekono mik olarak i ş l e t i l e b i l i r rezerv yönünden oldukça zengin b i r ülke durumundadır. Ancak mevcut yatak l a r ı n önemli b i r bölümü kâr amacı güden kuruluş larca işletildiğinden, b i r yandan üretim gerekli düzeye erişmezken, öte yandan odun ve tezek gibi gayri t i c a r i yakıtların büyük miktarlarda kulla nılması durumunu ortaya çıkarmaktadır. Bu ise, bir yandan doğanın dengesini olumsuz yönde e t k i lerken, diğer yandan da b i r gübre açığına yol aç

maktadır. Bu nedenlerle, Türkiye'de kömür ü r e t i minin gerekli düzeye çıkartılabilmesi için gerek li olan önlemler hiç vakit kaybedilmeksizin alın mak durumundadır.

3. PETROL

Türkiye'nin enerji gereksiniminin yarısından faz lası petrolden sağlanmaktadır. 1982 yılında, pet rolün enerji arzına katkısının % 63.2 dolayında olacağı tahmin edilmektedir. Petrol konusunda bir yargıya varmadan önce, şu gözlemlerin incelenme si yararlı olacaktır.

a) Türkiye'nin kendi üre'ttiği petrol, talebini karşılamaya yetmemektedir.

b) 10.Dünya Enerji Konferansına verilen tebliğ lerin tamamı, "enerji üretimi ne şekilde pet rolden mümkün olduğu kadar bağımsız hale geti rilebilir?" sorusuna yanıt getirmeye çalışmak tadır.

c) Tüm uzmanlar, yakın bir gelecekte dünya petrol üretim hızının düşeceği ve dolayısı ile de uluslararası petrol ticaretinin büyük ölçüde azalacağı noktasında birleşmektedirler.

d) Yurdumuzda kendi talebimizi karşılayabilecek zenginlikte yatakların bulunması olasıdır. Tüm azgelişmiş ülkelerde olduğu gibi, Türkiye'de de petrol politikaları uluslararası petrol te kelleri tarafından doğrudan yada dolaylı ola rak etkilenmiş ve 1954 yılında çıkarılan pet rol yasası kamu kuruluşlarının elini kolunu bağlarken, yabancı şirketlere geniş olanaklar sağlamıştır. Yabancı şirketler 1956 1959 yıl ları arasında yoğunlaştırdıkları arama çalış maları sonucu, dünyanın başka kesimlerinde sa hip oldukları yataklarla yarışabilecek nitelik te yatakların bulunmadığını anlamışlar ve ül kemizi kendi ürünleri için pazar durumunda tutabilmek amacı ile, elde edebildikleri ruh sat alanlarını aramaya kapalı tutmuşlardır.

Bu gözlemlerin ışığında şu sonuçlara varılabilir:

1) Türkiye'nin enerji p o l i t i k a s ı , uzun dönemli b i r plan içinde yeniden ele alınmalı ve ener ji üretiminde petrolün önemini a z a l t ı c ı önlem ler alınmalıdır.

2) Petrol arama çalışmaları hızlandırılmalı ve bu çalışmalar ve mevcut yatakların i ş l e t i l m e si yabancı t e k e l l e r i n etkisinden arınmalıdır.

4. TİCARÎ OLMAYAN YAKITLAR

Ticari olmayan yakıt deyimi odun, tezek ve tarım ürünleri a r t ı k l a r ı n ı kapsamaktadır. Türkiye'nin yüzölçümünün % 23.4'ü ormanla kaplıdır ve toplam orman alanı 18.2 milyon hektar dolayındadır. Or manlarımızın üretim potansiyeli aşağıdaki çizel gede g ö s t e r i l m i ş t i r .

(fast breeder'lerin kullanımına geçilebilmesi açısından) dışa bağımlılığı artıracaktır.

Özetlersek;

1) Türkiye'nin tüm birincil enerji kaynakları son derece "irrasyonel" bir biçimde kullanılmakta dır.

2) Su ve kömür kaynaklarının en iyi şekilde değer lendirilmesi için gerekli önlemler vakit geçi rilmeksizin alınmalıdır.

3) Petrol arama çalışmaları hızlandırılmalı ve bu alanda yabancı şirketlerin etkisi kaldırılmalı dır. Petrolün elektrik enerjisi üretimi için kullanılmasından kaçınılmalıdır.

Endüstri Ehdistri Yıllar Odunu Odunu

1972 5 720 31 1977 8 500 40 1982 8 500 40

fekacak odun

12 750 12 750 12 750

Yakacak Genel odun ü r e t i m

% m3

69 18 470 60 21 250 60 21 250

Çizelgeden görüldüğü üzere, endüstri odunun tale bi karşılanamazken, orman ürünlerinin yaklaşık % 6 5 ' i , yakılmak üzere üretilmektedir.

Öte yandan, tezek, odunla birlikte, Türkiye'nin enerji ihtiyacının % 26'sını karşılamaktadır. Tür kiye'de üretilen 65 milyon ton kullanılabilir gübrenin 51 milyon tonu tezek yapımında kullanıl maktadır.

Bütün bu çizelge, şekil ve gözlemler, Türkiye'nin içinde bulunduğu açmazı nedenleri i l e birlikte sergilemektedir. Türkiye'de enerji arzı talebin gerisinde kalmaktadır. Kömür ve bütangaz eksikli ği pişirme ve ısınma sorunlarını açmaza sokarken, petrol ve fuel oil eksikliği taşıma ve elektrik üretimi konularında darboğazlara neden olmakta dır. Fuel oil bulunamaması nedeni i l e bazı san tral lar devre d ı ş ı bırakılmak zorunda kalınmış t ı r . Türkiye'nin petrol üretimi 3 milyon ton, tü ketimi ise 14 milyon ton dolayındadır. Bu ise Türkiye'nin tüm ihracat gelirinin X 60'ını pet rol ithalatına ayırmak zorunda olduğu anlamına gelmektedir. Ayrıca petrol ithalatı ve ithalat ihtiyacı büyük bir hızla artmaktadır.

öte yandan hidrolik potansiyel bakımından dünya nın önde gelen ülkelerinden biri olan Türkiye, bu potansiyelin kullanılması açısından en son sıralarda yer almaktadır. Enerji açığının kapa tılmasında önemli bir rol oynayabilecek olan kö mür hakkında i s e güvenilir veriler bulunmamakla birlikte, önemli miktarda yatağın kâr amacı güden kuruluşlarca i ş l e t i l d i ğ i , dolayısı i l e de üreti min istenilen düzeye çıkamadığı söylenebilir. Bu durum, yakacak odun ve tezek talebini pompala maktadır. 1972 yılında yapılan bir tahmine göre, 1977 yılında yakacak odun talebi, ormanlarımızın verim gücünden 3 180 000 ton daha fazla olacak tır.

Sükleer yakıt açısından ülkemiz çok şanssız bir durumda değildir. Ne varki nükleer enerji t e s i s lerinin kurulması hem çok zaman alacak, hem de

KAYNAKLAR

[ l ] "Statistiques de l'energie", OCDE Statistiques de Base, Paris, 1974.

[ 2 ] "Türkiye'de Petrol Sorunu", TMMOB, Ankara 1975.

[ 3 ] "Revue de l'energie", Ağustos Eylül 1977.

[A] Ceyhan, H., "Türkiye'de 1970 1980'lerde Ener ji İhtiyacı ve Enerji Arzı", (Türkiye Enerji Sorunu ve Enerji İhtiyacı Seminerine (TESEİS) sunulan bildiri).

[5 ] Hartshom, J.E., "Dünya'da 1970'lerde Enerji Arzı", (TESEİS'e sunulan bildiri).

[ 6 ] Firuz, B., "Enerji Sanayiinin Özel Sorunları: Kömür", (TESEİS'e sunulan bildiri).

[ 7 ] Asmaz, H.. "Yakıt Sorunu", (TESEİS'e sunulan bildiri).

[ 8 ] "Contribution of Dams to the Solution of Energy Problem", International Commission on Large Dams, 10.DEK.

[ 9 ] "Electricity's Contirbution Towards a Solution of the Energy Problem", UNIPEDE, 10.DEK.

[10] Kopecki, K., "Rational Use of Energy in Industry in the Light of Activities of the International Conference on Industrial Energetics", 10.DEK.

[il] Ager Hanssen, H., "The Exploitation of Norvegian Oil and Gas", 10.DEK.

[l2j Styrikovich, M.A., "Conversion of Primary Energy", 10.DEK.

[13] Hawtkom, w.R., "Conservation of Energy Utilisation", 10.DEK,

[14] öziş, t)., "Maximal Development of Water Power Ressources", 10.DEK.

[15] "Ressources de Charbon", Commission de Preservation, 10.DEK.

[16] "Ressources Petrolieres", Commission de Preservation, 10.DEK.

[17] "Ressources Hydroliques", Commission de Preservation, 10.DEK.

[18] Kavrak, 1., "Türkiye Enerji Modeli, 10.DEK