İKİBİNLİ YILLARDA DÜNYANIN ENERJİ DURUMU

ÖMER KULELİ ABB Elektrik A.Ş.

1. GİRİŞ

"Öyle bir çağda yaşıyoruz ki "diyor Gro Harlem Brund tland, "politik eylem ve sorunlulukların uluslararası eşgü düm içinde yapılması dağtılması hiçbir zaman bu denli önemli olmamıştı "(1). Birleşmiş Milletlerin Dünya Çevre ve Kalkınma Komisyonu başkanı olan Brundtland 1987 de bitirdikleri ve şimdi artık bir başucu kitabı olan "Ortak Geleceğimiz" i hazırlarken dünyanın 2000 li yollardaki so runlarını saptamaya çalışmışlar ve tarafsız bir uzmanlar topluluğu olarak kısa ve uzun erimli çözümler önermişler di. Dünyamızın yakın geleceğine dönüktüm çalışmalarda kendisini en çok hissetiren öğe enerji idi.

Enerji günlük yaşam için gerekli. İnsanların gelecekteki mutluluğu enerjinin değişik kaynaklardan, güvenilir ve çevreye en az zarar verecek biçimde, artan miktarlarda , uzun süre sağlanmasına bağlı. Bir tek tümce içinde ne denli çok koşul belirttiğimizin farkında mısınız? Bunların hepsinin birden, herkes için gerçekleşemeyeceği çok açık. Bu nedenle de tüm dünya ülkelerinin gündemindeki en büyük sorunlardan birisi bu gün de, yarın da enerji. Hiç bir ülke gereksindiği enerjiyi yukarıda belirtilen biçim de sağlayabilecek durumda değil.

2000 li yıllara bakışımızda önce enerji ekonomi ilişkisine göz atarak başlayalım. Çiz 1,'de dünya ülkelerinin gelir gruplarına göre sınıflanması ve dünya nüfusu içindeki payları gösterilmiştir. Çiz. 2'deki sınıflama biraz daha

yalındır, dünyada tüketilen besin, enerji ve önemli mal ların yoksullar ve varsıllar arasında nasıl dağıtıldığını göstermektedir. Çiz. 1 ve 2'deki veriler yaşamın adalet sizliğini tüm çıplaklığı ile sergiliyor. Dünya nüfusunun %74'ü enerjinin %20'sini tüketip kağıdın %15'ini okuyor sa bizim fazlaca yorum yapmamıza hiç de gerek yok. Kaynakların tüketiminin bu denli eşitsiz dağılımını en be lirgin olarak ta enerji kesiminde görüyoruz. Sanayileşme, kentleşme ve sosyal refahın artışı dünyanın belirli yöre lerinde enerji tüketimi çok artırmış, sonuçta kısıtlı enerji kaynaklarının insanlara sağlanmasında korkunç adalet siz bir durum ortaya çıkmıştır. Dünyadaki enerjinin 3/4'nü nüfusun 1/4'i tüketmektedir. Rakamların yorumunu size bırakalım, bizim kolay kolay değiştiremeyeceğimiz bu duruma değin durum saptamalarını ve yakın gelecekte neler beklendiğini aktarmaya çalışalım.

2. TEMEL VERİLER Dünyanın enerji durumu hakkında en,çok bilgi toplayan, tartışan, politikalara yön vermeye çalışan uluslararası kurumlardan birisi de Dünya Enerji Konferansı (WEC). Konferansın 1989 yılında Montreal'de toplanan 14. kong resinde sunulan ve tartışılan raporlardan biri de 2000 2020 yıllarına yönelik öngörülerdi. 1983 de VVEC'in Yeni Delhi'deki kongresinde yapılana benzer bir yöntemle 1986 89 döneminde yapılan çalışmada ulusal ve uluslar arası veriler toplanmış, incelenip 2000 li yıllara yansıtılmıştır (2). Otuz uzman toplanan verileri iki senar yo çerçevesinde değerlendirmişlerdir, bu senaryolar:

Çiz.1. Ülke Gruplarının Nüfus ve Ulusal Gelirleri, GSMH (1)

Ülke Grupları

Nüfus . (Milyon)

Kişi Başına GSMH (1984 USD)

Kişi Başına Gelirin Y ıllık Artışı (1965 84)

Düşük Gelirliler Çin ve Hindistan Alt Orta Gelir Grubu Üst Orta Gelir Grubu Yüksek Gelir, Petrol Satıcılar Sanayileşmiş, Pazar Ekonomisi

611'

1778 691 497

19 733

290 740 1950 11250 11430

0.9

3.3 3.0

. 3.3 .

3.2 2.4

Çiz.2. Dünyada Tüketim Dağılımı, 1980 82 Ortalamaları (1)

Tüketilen

Besin Kalori , Protein Y ağ

Kağıt Çelik Diğer Metaller Ticari Enerji

Kişi başına Tüketim

Birim kcal/gün gram/gün gram/gün kg/yıl kg/yıl kg/ytl MTEP/yıl

Gelişmiş Ülkeler Nüfusun %26 sı

4.1

Gelişmekte Olanlar Nüfusun %74 ü

0.4

*IL : Ilımlı, bu günkü duruma benzer koşulların sür düğü

* SIN: Sınırlı, kaynakların giderek sınırlandığının bilinci ile tekniğin geliştirildiği ve tasarrufun artırıldığı durumları betimliyorlardı. Her iki senaryonun irdelenme sinde enerji sistemi ile onu etkileyen diğer sistemler (ekonomi, nüfus, atmosfer, jeoloji ve mali kaynaklar) arasındaki bağlantılar aynı önemle göz önünde tutulmuş tur. (bknz.Şek.1). Kimi ülkelerde gözlenen yüksek hızlı ekonomik büyümelerin geleceğe dönük yansıtımlarda dikkate alınmaması uzman çevrelerde de giderek kendini belli eden kuşkunun, kötümserliğin belirtisi olsa gerek. Çiz.3 te bu çalışmalarda temel alınan veriler topluca gösterilmiştir. Önümüzdeki 30 yılda dünya nüfusunun 7.8 milyara varması beklenirken sınırlı kaynaklar bu kadar insanı besleyemecek ve ekonomik büyüme hızları %20 40 oranlarında azalacaktır. Tüm çalışmada kullanı

Çiz.3. TEMEL VERİLER / ÖNGÖRÜLER

lan büyüme hızlarının %2 3 gibi oldukça küçük seçilme leri de VVEC'nin dikkatli ve gerçekçi yaklaşımının göster mektedir. Ancak olaya öngörülen petrol fiyatlarını göste rebiliriz. 1975 78 yıllarında 80 li yıllar için yapılan tüm tahminlerde petrol fiyatları 40 50 USD/ varil olarak alınırdı, aynı değerler şimdi 2020 li yıllar için öngörülmek tedir.

Çalışmada ülkeler coğrafi konumlarına göre değil, ekono milerine göre grüplandırılmışlardır. Şek.2'de gösterilen haritada ülkelerin gruplandırılmaları aşağıdaki gibidir:

KUZEY 1 : Kuzey Amerika+Batı Avrupa+Pasifik'teki sa nayileşmiş ükeler+Güney Afrika = Pazar ekonomili sanayileşmiş Ülkeler

KUZEY2 : Doğu Avrupa=Merkezi planlı sanayileşmiş ül keler

1. NÜFUS (milyon) Dünya Sanayileşmiş Ülkeler (Kuzey) Gelişen Ülkeler (Güney)

4837 1260 3577

6147 1382 4765

7829 1493 6336

2. EKONOMİK BÜY ÜME {%)

(Sabit UŞD ile yıllık ortalama büyüme)

Dünya

IL

Sanayileşmiş Ülkeler (Kuzey) İL

Gelişen Ülkeler (Güney)

3. ULUSLARARASI ENERJİ FİY ATI

(1987 USD/ varil petrol)

3,2

2,8

2,4

1,8

2.6

2,85

2,3

2,6

2,2

1,5

4,7

4,2

3,1

2.8

25 30

40 50

20 25

30 35

CSDH TAHMİNLERİ ENERJİ K U U M U M GELİR ESHEKLİSİ

GÜNEY 1 : Latin Amerika+Kuzey Afrika+Orta

Doğu+Güneydoğu Asya=Orta gelirli gelişen ülkeler

AF+GA MPA KUZEY GÜNEY PEB

MPB DÜNYA

: Sahra güneyi Afrika+Güney Asya : Merekiz Planlı Asya : Kuzey 1 + Kuzey 2 : Güney 1+AF+GA+MPA = Üçüncü Dünya : Pazar Ekonomisi Bölgesi = Kuzey 1+Güney

1+AF+GA : Merkezi Planlı Bölge = Kuzey 2+MPA : Kuzey+Güney =PEB+MPB

CELIK

\ . ENERJI Y ETERLILISI /

•PETROCUBU FIYATLARı • ENERJİ FA TU l U l A l t l

Sosyalist bloktaki büyük değişikliklerle tarihe geçecek olan 1989 yılının sonlarında yapılan bu çalışmada temel alınan bu sınıflamanın 2020 yılına dek çok değişeceği kesin, ancak toplumların altyapılarının, dolayısı ile enerji tüketimlerinin, politik olaylar kadar hızla değişmeyeceği de aynı kesinlikle söylenebilir.

1. Enerji Sistemi ve Onu Etkileyen Sistemler

2. ENERJİ İSTEMİ 1985 2020 arasında dünya enerji tüketimi %50 75 ara sında artacaktır. Çiz.4 te dünya birincil enerji isteminin (talebinin) 1973 ile 2020 arasındaki değişimi gösterilmiş tir. Yalnızca 47 yıl gibi çok kısa bir dönemde istemin 2 kat artması (1973 te 6 GTEP, 2020 de 12 13 GTEP) karşı karşıya olduğumuz sorunun büyüklüğünü açıkça göster mektedir. Ancak Şek. 3 te gösterilen gerçek ve öngörü len istem artış değerleri de bizi bir ölçüde iyimserliğe yö neltebilir. 1960 75 döneminde %4.6 olan birincil enerji tüketim artışı 80 li yıllarda %1.8 e düşmüştür, 2000 li yıl larda artış hızı en çok %1.6, daha büyük bir olasılıkla %1.3 dolayında olacaktır. Son yıllarda enerji tüketiminin artış hızının düşürülmesindeki en önemli etken enerjinin çok büyük bölümünü tüketen sanayileşmiş ülkelerde sağlanan tasarruflardır. 1973 ile karşılaştırıldığında 1985 te 1 GTEP enerji, başka bir deyişle tüketimin %15 i, daha ileri teknoloji kullanarak tasarruf edilmiştir, 2020 yılında tasarrufun 6 10 GTEP olabileceği tahmin edilmektedir.

2. Enerji Üretim/Tüketim Durumuna Göre Yapılan Bölgesel Sınıflama

2. 1 . ENERJİ Y EĞİNLİĞİ Tasarrufun artması ve enerji kullanım yeğinliğinin azal ması sonucu kişi başında enerji tüketiminde de 2 0 2 0 ' y e dek fazlaca bir değişme olmayacaktır. 1989 da 1.6 TEP/ adam yıl olan tüketimin 2020 de de bu değerde kalacağı öngörülmektedir. Şek.4 te gösterilen kişi başına tüketi min gelişmesinde dikkatinizi bir kez daha varsıllar ile yoksulların arasındaki farka çekeriz, bu gün var olan 6.6 katlık fark ileride de 5.5 5.7 kat olarak var olacaktır. Enerji kullanım verimi arttıkça enerji kullanım yeğinliği de azalmaktadır. Enerji yeğinliği son yıllarda sık kullanılan bir tür verimlilik tanımıdır, bir ülkedeki kişi başına enerji tüketimini o ülkenin ulusal gelirine bölerek elde edilir, biri mi KEP/USD (kg eşdeğer petrol/dolar cinsinden GSMH) dir. Şek.5 ten görülebileceği gibi enerji yeğinliği tüm ülke lerde 1960 dan bu yana düşmektedir, ancak Şek.5'in bize asıl gösterdiği sanayileşmiş, varsıl ülkelerin enerjiyi yoksullara göre çok daha büyük bir verimlilikle kulan

ELEKTRlKMÜHB4DlSLlĞk372

(GTEP

6 14

İ 10 •

^

s* .

"'

DUNY A

'•

L_

1973 1980 1965 1969 • 2000

3. Dünya Birincil Enerji Tüketimi

6 5

1.

KIŞI BASINA 1 UKETIM

—." * • SIN

0 1960

1973 1980 1985

GÜNEY 2020

4. Kişi Başına Enerji Tüketiminin Gelişmesi

1.0 o

00 o» 0.9

o en

0.8

û. UJ

0.7

*** 0.6 '.

I ;— — —*v.

z 0.5 "S

>

> 0.4

UJ 0.3 z UJ 0.2

^^^

GÜNEY

^~~^~~~CT « S I N

^* İL

0.i • 1960

1973 19801985

5. Enerji Kullanım Yeğinliğinin Gelişmesi

makta olduklarıdır. 1960 da %68 olan bu verimlilik farkı 1989 da %40 tır, 2020 yılına doğru yine sanayileşmiş ül kelerin lehine %50 80 dolaylarına biliçlendirilmesi yönün deki yatırımları bu gruptaki ülkeler yapmaktadırlar. Yine de enerjinin 2020 yılında 1960 dakine göre %70 daha ve rimli kullanılacağını bilmenin iyi yönlerini de göz ardı et memek gerekir. İyiye doğru her katkı hepimiz için o denli gerekli ki..

Şek.6 da Dünya enerji tüketiminin bölgelere dağılımı Şek.2'deki tanımlara uygun olarak gösterilmiştir. Kuzey 2 olarak tanımlanan Doğu Avrupa ülkelerinin dünya tüke timindeki paylarının'1960 2020 gibi görece uzun bir dönemde ayın (%20) kalmasının, oysa aynı dönemde diğer sanayileşmiş ülkelerin (Batı Avrupa+Kuzey Ameri ka) tüketim paylarının %57 den %40 a düşmesinin açık laması da yukarıdaki verimli kullanamamaktadırlar. Glas nost yelinin değiştirdiği Dünya (ve elbette enerji) politikaları sonucu kredili ve ucuz Sovyet enerjisinden yararlanmalın zora girecek olan Doğu Avrupa ülkeleri enerji verimliliklerini artırmanın yolunu tez bulamazlarsa sanayileri bundan çok olumsuz etkilenecektir.

2.2. N Ü F U S ARTIŞI = EN B Ü Y Ü K S O R U N

Hızlı teknolojik gelişmelere ve bu gelişmelerin eskiye göre daha hızla üçüncü Dünya ülkelerine aktarılmasına karşın Şek. 4 ve 5 te durumun bu ülkeler için yakın gele cekte de daha iyi olmayacağı görülmektedir. Bunun da bir tek açıklaması vardır: Nüfus artış hızının çok fazla oluşu. 1985 2020 aracında Kuzey ülkelerinde nüfus yalnızca %18 artarken Güney ülkelerinin nüfusu %77 ar tacaktır. Bir başka deyişle 1985 de yoksullar dünya nü fusunun %74 ünü oluştururken 2020 de %81 ini oluştura caklardır. Özetle dünyada yoksulluk aratacaktır. Belki de planlamacıların tüm diğer işlerini bırakıp yalnızca nüfus palnlaması ile uğraşmaları insanlığın geleceği bakımından en yararlı iş olacaktır. Çağımızın en tehlikeli bombasının "Nüfus Bombası" olduğunu ileri sürenler bize kalırsa hiç de yanılmıyorlar (3). Anadolu gibi çok zengin bir toprak parçasında yüzyıllardır oturup ta hala " Neden olmuyor? Niçin bizde yok? Benim ondan ne eksiğim var?... "diye sorup duran biz Türkler en iyi biliriz o kor kunç nüfus artışının etkilerini.. Öyle değil mi? Yanlış mı? Ama biz hiç yanlış yapmayız ki..

2.3. HANGİ Y AKITLAR? 1960 2020 yılları arasında dünya tüketimini karşılamak için kullanılan/kullanılacak olan yakıtlar Şek.7 de göste rilmiştir.

* Katı Yakıtlar: Günümüzdeki %28 lik payını 2000 li yıllar da da aynen koruyacaktır. Kaynakların bolluğuna karşın özellikle çevresel etkilerinin olumsuzluğu 1985 te 2 GTEP olan tüketimin 2020 de 3 3.5 GTEP e artışında önemli koruma önlemlerinin alınmasını zorunlu kılmak tadır.

*Petrol: Günümüzdeki payı %32 olan petrolün gelecek teki payının da %28 30 dan az olmayacağı hemen hemen kesin. 1985 te 2.5 GTEP tüketilen petrolün 2020 deki tü ketimi 3.2 3.5 GTEP olarak öngörülüyor. Bu artışta Güney'in rolü önemli olacak, Kuzey ülkeleri 2020 ye dek petrol kullanımlarını kararlı düzeylere getirip burada sabit tutacaklar, ancak gelişmekte olan ülkelerin istemlerinde ki artışın sürmesi nedeni ile 2020 de Dünya petrolünün %45 i Güney tarafından tüketilecektir, oysa Güney'in bugünkü payı %26 dır. 1973 şokundan sonra kopartılan büyük karamsar fırtınalarının tersine petrol yakın gele cekte de insanların en büyük enerji kaynağı olmaya devam edecektir.

'Doğal Gaz: Payı halen %18 dolayında olan doğal gazın güvenilir rezervlerinin ve Doğu Batı arasındaki ticari iliş kilerin artışı bu kaynağın payının gelecekte de %20, hatta %25, olacağını göstermektedir. Üstelik yandığında diğer fosil yakıtlara göre daha çevre dostu bir yakıt ol ması doğal gazın önemli bir üstünlüğüdür.

* Hidroelektrik: Kuzey'de su kaynaklarının, Güney'de de mali kaynakların sınırlı oluşu nedeni ile bugünkü payı %5 olan bu kaynağın gelecekteki payının da aynı olması beklenmektedir.

'Nükleer: Büyük yatırım maliyetleri, TMI, Çernobil gibi fe laketler, ışınetkin atıkların sorunları vb. kamuoyunda o denli büyük tepkiler doğurdu ki bugünkü %4 payın yakın gelecekte de en çok %7 8 olacağı sanılıyor. Oysa nük leer yakıt rezervleri yeterli.

* Ticari Olmayan Kaynaklar: Bir yandan nüfus artışı, öte yandan çağdaş tekniklere geçişin zorluğu bu gruptaki kaynakların payının azalmasına izin vermiyor. Üçüncü Dünya'nın enerjiisinin %33 ü bugün bu kaynaklardan sağlanıyor, 2020 de de pay %25 ten az olacağa benze miyor. Şek.7 den de görülebileceği gibi grubun dünya ölçeğindeki payı gelecekte de hidro, nükleer ve yeni kaynaklardan daha çok olacaktır. Grubun günümüzde %13 olan payının 2020 de de aynı olması beklenmekte dir.

* Yeni Kaynaklar: Uzun dönemde çok önemli olan bu kaynakların geliştirilmesi son yıllarda enerji fiyatlarının düşmesi nedeni ile yavaşlamıştır. Enerji yoğunluklarının az olması da bu kaynakların kullanıma geçirilmesini ge ciktirmektedir. Yakın gelecekteki paylarının %1 2 den çok olmayacağı öngörülmektedir.

1973 petrol krizinden sonra "Yenilenebilir Enerji Kaynak ları" olarak gruplandırılan "Hidro+Yeni Kaynaklar+Ticari Olmayan" enerji kaynaklarının paylarının önemli ölçüde artacağı sanılmıştı. "Sert Enerji" olarak adlandırılan "Fosi/+Nükleer" kaynaklara karşı bu grubu "Yumuşak Enerji" olarak adlandıranların beklentileri çeşitli nedenler le gerçekleşmedi. Yenilenebilir kaynakların payı 1985 te

6. Dünya Enerji Tüketiminin Bölgesel Yapısı

SBIARYO İL 4500

«NO

& °JS0

|

I 3000

J500 s

S »00 fi ıs»

soo

'»«

nn ıMO m

n»

«atı Yakıtlar «trol

Do|al 0u

MlklMr Ticari Olaayan Hldro Yani Hamaklar

*>»

MTBP 4500

SENARYO S ı N

••"'

A

IMO

1İ73 IMO 1M

Katı Yakıtlar

# Doğal Gaz m Ticari OİMyan . . . . . Hidro f Yani Kaynaklar »M

7. Dünya Enerji Tüketiminin Yakıtlara Göre Dağılımı

ELEKTRİK MÜHENDİSLİĞI<372

Çizelge 4. DÜNYA BİRİNCİL ENERJİ İSTEMİ Birim= MTEP

1973 3470

1985 3610

İL 4350

SIN 4025

İL 4840

SIN 4130

Merkez Planlı Sanayileşmiş Ülkeler ,

TOPUM Sanayileşmiş Ülkeler

1220 4690

1740 2265 2150 5350 6615 6175

2885 2520 7725 6650.

1030 1635 1505

2530 2215

Geçiş Dönemindeki ÛçûncD Dünya

1300 1095

490 .

785 1220 1110

1970 1600

TOPLAM Üçüncü Dünya '

2320 3645 3355

5800 4910

DÜNYA TOPLAM

7670 10260 3530

13525 11560

(80)

(100) (134) (124)

(176) *

(151)

% 18 te kaldı, 2020 de de %19 20 dolayında olacağı öngörülüyor.

3. ENERJİ ÜRETİMİ

Üretim tüketime koşut olarak gelişmektedir. Üretimin 2/3 si fosil yakıtlardır, bu oranın 2020 de de aynı olacağı öngörülmektedir. Çiz. 5te üretim değerleri ile, Şek. 8'de de bölgelerin üretimdeki payları ile dikkatinize sunulan durumu kısaca irdeleyecek olursak:

* Güney'in üretimdeki payı artacaktır. 1985 te %40 olan payın 2020 de %50 ye artacağı hesaplanmaktadır. Özel likle Güney V in yakında Dünyanın en büyük üreticisi olacağı öngörülmektedir.

* 1973 te payı %45 olan petrolün payı 1985 te %35'e düştü. Ancak düşüş hızı artık azalmıştır. 2020'de petrol %30 ile yine en büyük p'aya sahip kaynak olacaktır.

* Güney 1 ülkeleri (bknz. Şek.2) bugün olduğu gibi 2020' de de en büyük petrol üreticileri olacaklardır, bu payın %90 nın da OPEC ülkelerine ait olduğunu anımsatalım. Kuzey ülkelerinin payı ise sürekli azalacaktır.

* Enerji tüketiminin, dolayısı ile fosil yakıtların tüketiminin yakın gelecekte önemli ölçüde artacağının kesinleşmesi nin getireceği sorunların başında atmosferin olumsuz et

kilenmesi gelmektedir. Karbondioksitin sera etkisi nede ni ile atmosfer sıcaklığının artışı dünyamızın en ciddi so runlarından birisidir. 2020 yılında 1985 yıimdakinden %40 (Senaryo. SIN) %70 (İL) daha çok karbondioksit atmos fere atılacaktır, bu kirliliğin %60 nı da sanayileşmiş ülke ler üreteceklerdir.

* Mevcut eğilimler sürdüğü sürece herkes için ivedilikle yapılabilecek en önemli eylem her ölçekte, her yerde enerji tasarrufunu anırmaktır.

4. SONUÇLAR WEC riskleri ve sınırlamaları saptayıp stratejik planlama yapanlara yardım için her beş yılda yaptığı kapsamlı ça lışmasında vardığı sonuçları irdelerken karşılaştığı en önemli belirsizlikleri üç ana başlıkta toplamıştır, bunlar aşağıda kısaca özetlenmiştir.

4 . 1 . İSTEMDEKİ BELİRSİZLİKLER A. DIŞ ETKENLER Hem sanayileşmiş ülkelerde, hem de Üçüncü Dünya ül kelerinde nüfus artış hızlarında, bunun yanında ekono mik büyüme hızlarında beklenmedik değişiklikler olabilir. Daha az enerji yoğun sanayilere geçiş hızı kestirileme mektedir. B. ENERJİ YEĞİNLİĞİ Tüm sanayileşmiş ülkelerin enerji yeğinliğini sürekli ge

Çizelge 5. DÜNYA BİRİNCİL ENERJİ ÜRETİMİ Birim = MTEP

Merkez Planlı Sanayileşmiş Ülkeler

TOPLAM Sanayileşmiş Ülkeler

Geçiş Dönemindeki Üçüncü Dünya

TOPLAM ' Üçüncü Dünya

DÜNY A TOPLAM

1985 2965

İL 3519

1955 2513

4920 6032

1681 2668

816 1281

3068 4825

7988 (100)

10866

036)

3237 2351 5588 2529

80S 1157 4494 10082 (126)

İt

•m

3069 2686

7115 6118

3765 3304

• 1381 1160

2055 1653

7401 6117

14316 12235 (179) (153)

liştirecekler, Üçüncü Dünya'nın da bu yolda çaba göste receği varsayılmıştır. Olumsuz koşullara karşın enerjinin daha verimli kullanımı için herkesin aynı çabayı göster mesi biraz iyimser bir varsayımdır.

100%

hO SU 0 !D

İli ili

İl .

y t |

MPA AF+GA 1 GUNEY 1

•I 1 § KUZEY 2

II 11I II I 1 H

1 KUZEY 1

i 1 1960

11']

I98S

M.M Ji 1 •

2000 ^ 11

2020 Tl.

2020 STN

8. Dünya Enerji Üretiminde Bölgelerin Payları (%)

C. ÜÇÜNCÜ DÜNYANIN ARTAN İSTEKLERİ Üçüncü Dünya'nın artan nüfusu ve ekonomik gelişme is teği yakın gelecekte tüm dünya ekonomisinin biçimlendi recek en kuvvetli etkendir. Bu yazıda AF+GA olarak gösterilen ülkelerin durumlarında yakın gelecekte de bir düzelme olacağı beklenmemektedir.

4.2. SUNUMDAKİ BELİRSİZLİKLER A. ÇEVRE SORUNLARI Başta fosil yakıtlar olmak üzere nükleer ve ticari ol mayan kaynaklar da pek çok çevre sorunun nedenleri dir. Sorunların köktenci çözümleri yoktur.

B. MALİYET Büyük borçlarla bunalan Üçüncü Dünya ülkelerinin borç larının yarısına yakın bölümünün enerji yatırımlarından kaynaklandığını belirtmek yeterli. Salt bu nedenle bile gelecekte ilk yatırımları daha büyük olan hidro ve nükleer projelerinin daha az gündeme geleceği öne sürülebilir.

C. KAYNAKLAR Hidrokarbon kaynaklarındaki son olumlu gelişmeler ve petrolle doğal gazın fiyatlarının uygun düzeylere inmesi yeni kaynakların araştırılması ve geliştirilmesi çalışma larını yavaşlattı. Nükleer kaynakların kullanımı hızla azaldı.

4.3 JEOPOLİTİK BELİRSİZLİKLER

A. KAY NAKDffllN VE ÜRETİM MERKEZLERİNİN DAĞI LIMI Enerji tüketimi Kuzey ülkelerinde yoğunlaştığı gibi hidro karbon üretimi de Güney 1 ülkelerinde yoğunlaşmıştır. OPEC tarafından denetlenen petrol fiyatları gelecekte de dünya ekonomisi için en önemli belirleyicilerden birisi olacaktır.

B; ENERJİ SİSTEMLERİNİN YENİDEN DÜZENLENMESİ Enerji kesiminde geleceğin yapılanması daha verimli yö neticilikle gerçekleşecektir. Yeni tekniklerin yaşama geçirilmesinde, pahalı ar geçalışmalarının yürütülmesin de, uluslararası standartlaşmada, kaynakların çeşitlen dirilmesinde, uluslararası enerji.alışverişlerinde yeni yö netsel yapılar gereklidir. Bu yeni yöneticiler yalnızca enerjinin üretimi, dağıtımı ve tüketilmesi ile uğraşmaya caklar, aynı zamanda parasal kısıtlamaların ve çevre so runlarının artan baskıları ile yeni enerji politikaları gelişti receklerdir.

C. GELECEĞE HAZIRLANMA Günümüzde enerji fiyatlarının ve sunumun büyük tüketi ciler için uygun olmasının geleceğe dönük çalışmaları 1970'li yıllara göre oldukça azalttığı bir gerçektir. Ar ge çalışmalarındaki bu gevşemenin 2Û20'li yıllarda acısını çekmemek için tüm ülkelerin yeni kaynak geliştirme ve verimlilik artırma çalışmalarını hızlandırarak sürdürmeleri gereklidir.

manıza yardımcı olmak isteriz. Dünya birincil enerji tüke timinde Türkiye'nin payı 1973'te %0.41, 1985'te %0.54 idi. 2000 yılında payımızın %0.8 dolayında olacağını söy leyebiliriz. Türkiye ile ilgili ayrıntılı bilgi edinmek için okur ların (4) numaralı kaynağa baş vurmalarını öneririz.

KISALTMALAR G : Giga, M :Mega (milyon) İL : Ilımlı senaryo, SIN: Sınırlı senaryo GSMH : Gayrı Safi Milli Hasıla (Ulusal gelir) TEP : Ton Eşdeğer Petrol=10 milyon kcal USD : Amerikan doları

KAY NAKÇA 1. VVorld Commission on Environment and Develop ment, Our Commom Future, Oxford University Press, Oxford (1987) 2. WEC Conservation and Studies Committe, Global Energy Perspectives, 14th Congress, Montreal (1989) 3. Ehrlich, P.B., Die Bevölkerungsbombe, Fischer Verlag, Frankfurt (1973) 4. Dünya Enerji Konferansı Türk Milli Komitesi, 1988 Enerji Raporu, Ankara (1989)

D.IŞBİRLİĞI YA DA ÇATIŞMA Enerjinin fiyatlanmasında güç gösterileri yerini görüşme lere bırakacak mı? Sanayileşmiş ülkeler ve gelişmekte olanlar birbirlerini bütünlediklerini anlayacaklar mı? Her iki taraf da enerji sorununa uzun dönemli mi bakacak, yoksa olayların akışına mı bırakacak? 2020 yılında Afri ka'nın güneyindekilerle güney Asya'da yaşayanların sayısı 3 milyara ulaşınca onlara ucuz enerji sağlanabile cek mi? Tüm bu soruların tüm politikacılar arasında tam bir ortak bilinçle tartışılıp en uygun çözümlerin üretile ceğini düşünmek elbette çok zor. Ama denenmesi de artık zorunlu.

Ahmet Zafer SOLAKOĞLU

Bu yazının amacı bir durum saptamasını Türkiye ka muoyuna aktarmaktır. Çalışmayı yapan WEC (Dünya Enerji Konferansı) in çözüm için uğraşanlara yardım için hazırladığı bu belgenin kesin çözümler önermesi bekle nemezdi, zaten uzmanlarda bundan kaçınmışlardır. Her toplumun çözümünü kendi insanları bulur, uygular. İle tişimin anlaşmayı ve bilinçlenmeyi hızlandırdığı çağımı zda uluslararas' uzmanların hazırladığı bu yeni belgenin bizim düşünce ufkumuzu da açacağına inanıyoruz.

Bu yazıda yalnızca dünyanın enerji sorunu tartışma ko nusu edilmiş, okurun Türkiye'yi yazıdaki gruplamalarda doğru yerlere oturtabileceği varsayılmıştır. Küçük bir anı msatma ile Dünya ölçeğindeki yerimizi daha iyi algıla

Ankara'da 1955 yılında doğan A. Zafer Solakoğlu 1981 yılında ADMMA'yı bitirdi.

Odamız 10 007 no'lu üyesi olan Ahmet Zafer SOLAKOĞLU1 nu kaybettik.

AİLESİNE. YAKINLARINA ve ODAMIZ CAMİASINA BAŞSAĞILIĞI DİLERİZ.