ODA TARİHİNDEN

TELEKOMÜNİKASY ON Y ATIRIMLARININ SAPTANMASI

Derleyen: Fikret YUCEL(*)

Bir taraftan insanların uzak mesafelerden muhtelif şekillerde haberleşmeleri için gösterdikleri büyük talep diğer taraftan telekomünikasyonun bir memleket ekonomisi üzerindeki önemli etkisi bu alana yapılacak yatırımları çok büyük sevi yelere çıkarmaktadır. Bu nedenle yapılacak yatırımların ana hedeflere uygun ve hizmetlere cevap verecek şekilde yapılma sını sağlamak amacı ile ciddi çalışmalar yapmak gerekir. Bu makalede bu alanda gözönünde bulundurulması gereken hu suslara genel olarak değinilmiştir.

1972 yûında Elektrik Mühendisliği Dergisinin

188. sayısında Fikret YÜCEL imzası ile yayınlanan yazıda, Türkiye'nin o dönemdeki haberleşme alanındaki yatırımları üzerinde duruluyor. Kısaltarak yayınladığımız bu yazıda, bu alandaki yatırımların planlanmasında izlenen genel yöntemler ve bu alanda gözönünde bulundurulması gereken noktalara değiniliyor.

(*) PTT Araştırma Laboratuarı

GENEL

T elekomünikasyon mühendis liği alanındaki gelişmelerin başlangıcı, insanların çok eski zamanlardaki her türlü uzaklıktan ve her an karşılıklı ha berleşme isteklerine dayanır.

Bu istekler bugün, genel olarak, modern haberleşme sistemleri, özellikle telefon sistemleriyle karşı lanmaktadır. Meydana gelen tekno lojik gelişmeler ve yukarda sözedi len isteğin daima canlılığını koruma sı sonucu, haberleşme şebekeleri gittikçe büyümüş ve yoğunlaşmıştır. Öyle ki, bugün her türlü naberin (te lefon, telgraf, resim, bilgi v.s.) kıta lararası nakli kolaylıkla gerçekleşti rilebilmektedir. Özellikle uydu repe törler alanında meydana ge:en ve gelmesi beklenen gelişmeler ve is teklerin dayanılması güç baskısı so nucu, telefon haberleşmesinde, ya k.n bir gelecekte, dünya çapında bir otomatik arama gerçekleştirilebile ceği anlaşılmaktadır.

Telekomünikasyon alanına yapıla cak yatırımların sadece tüketiciden gelen isteklere dayandırılamayacağı açıktır. Bugün gelişmiş veya geliş

mekte olan bütün memleketler, kaynakların aşan telekomünikas yon hizmetleri büyümesi eğilimi ile karşı karşıyadır. Bu bakımdan özel likle gelişmekte olan memleketler için, ekonomi ile haberleşme hiz metleri arasında bağıntılar kurmak çok önemlidir. Ekonomide üretim faktörleri (sermaye, iş, enerji) ya nında telekomünikasyon ve ulaştır ma hizmetleri, verimliliği geniş ölçü de arttırıcı ve hayat standartını yük seltici olarak çok önemli rol oynar.

Yatırımları için sermaye yetersizliği ile karşı karşıya bulunan, gelişmekte olan memleketler için milli yatırım kaynaklarının ne kadarının teleko münikasyon alanında kullanılacağı na karar vermek çok önemli bir ko nudur.

17. ve 18. asırlarda meydana gelen endüstriyel devrimi dışında kalma sonucu ortaya çıkan, ekonomik ola rak geri kalmış ülkelerin telekomü nikasyon hizmetleri yönünden ortak tarafları, bu hizmetlerin gerek tüke ticinin ödeme gücünün, gerekse merr,ıe ket ihtiyaçlarının gerisinde kalmış olmasıdır. Bu durumda çok lüzumlu bazı servisler bile karşıla namamıştır. Telefon için karşılana

mayan istekler çoğu kez karşılana bilenlerin üstündedir.

Bir taraftan bazı bölgelere hizmetin hiç götürülmemiş olması, diğer ta raftan isteklerin çok geç karşılana bilmesi nedeniyle gizli kalmış karşı lanmayan isteklerin varlığına kesin olarak bakılabilir. Bütün bu isteklerin tamamının kısa süre içinde karşılan ması, kaynakların tümünün teleko münikasyon hizmetleri alanında kul lanılması ile mümkündür ki, buna hiçbir hükümet rıza göstermez.

Telekomünikasyon yatırımlarının ge nel kalkınma politikasına uygun ola rak yapılması gerekir. Milli politikanın üretimi arttırma ve sosyal entegras yon gibi çeşitli amaçları olabilir. Po litikada amaçlara verilen ağırlık de recesi telekomünikasyon yatırımları nın şekil ve miktarına etki eder. Bu bakımdan politika seçimi tam bir açıklıkla yapılmalıdır. Bu gerek mak ro seviyedeki plâncıların işini, ge rekse çeşitli sektörel projelerin ya pılmasını kolaylaştırır.

Gelişmekte olan ülkelerde çeşitli ekonomik bölgeler arasındaki ha berleşme ihtiyacını karşılayan alt veya tesislerine ait telekomünikas yon yatırımlarının öncelikle yapılarak memleketin ekonomik, sosyal ve politik alt yapısının teşkilini tamam lamak genellikle tavsiye edilir. An cak, plânlayıcıların bir sorunu da pahalı telekomünikasyon yatırımları karşısında uygun bir finansman dö nüşünün sağlanmasıdır. Bu bakım dan yatırım stratejisini öyle tayin et mek gerekir ki, hizmet gelişimi bütün memleket veya gözönünde tutulan bölge için optimum olsun.

EKONOMİK BÜY ÜKLÜKLERLE TELEKOMÜNİKASY ON ARASINDA BAĞINTILAR

Telekomünikasyon isteklerinin tah mininde ve yatırımlarının tayininde ekonomik bazı indislerle telekomü nikasyon arasındaki münasebetlerin bilinmesi büyük kolaylık sağlar. An cak, herşeyden evvel bir ülkenin haberleşme imkânları bakımından durumunu ifade eden bir indise ihti yaç vardır. Bu amaç için, yüz kişiye düşen telefon sayısı olarak tarif edi len "telefon yoğunluğu" kullanılır. Bir ülkenin tamamı için bir telefon yo

Dir ülkenin ekonomik durumunu ve gelişmesini sabit olarak ifade eden kullanılması en yaygın büyüklük toplam veya fert başına düşen gayri safi milli gelirdir.,, ğunluğu verilmekle beraber, muhte lif bölge ve şehirler için de ayrı ayrı telefon yoğunlukları ifade edilebilir. Bu indisin kullanılması o kadar yay gınlaşmıştır ki, bu gün ülkenin genel ekonomik durumunu gösteren bir büyüklük olarak kullanılabilir. Bir ülkenin ekonomik durumunu ve gelişmesini sabit olarak ifade eden kullanılması en yaygın büyüklük toplam veya fert başına düşen gayri safi milli gelirdir. Bu sebeple telefon yoğunluğu ile gayri safi milli gelir arasında bir bağıntı kurmak uygun dur. CCITT'in 1964 Cenevre toplantısın da alınan kararla telekomünikasyon alanında ekonomik çalışmalar yap mak amacı ile kurulan özel çalışma grubu (GAS5) bu alandaki çalışma ları sonucu bazı bağıntılar elde et miştir. Şüphesiz, ekonomik kanun lar ve ekonomide elde edilen bağın tılar bir takım bozucu etkilerin teelri altındadır ve bir fizik kanununun ideal alanda sahip olduğu doğruluk, yaklaşık da olsa, yoktur. Çok sayıda ülke için; muhtelif yıllar da, dolar ile ifade edilen fert başına düşen milli gelir ile telefon yoğunlu ğu arasında logartimik skalada line

er bir bağıntı elde edilmiştir.

y = kxa

Burada y telefon yoğunluğu, x ise, fert başına düşen milli gelirdir, k ve a sabiteleri her memleketin kendi tarihi gelişimi gözönünde tutularak o memleket için elde edilebildiği gibi belirti bir yıl ve dünya ülkelerinin tü mü için geçerli olmak üzere de bu lunabilir. Bunların elde edilmesinde en küçük kareler (least squares) yöntemi kullanılır. Bu yöntem, ista tistik değerlerin iki büyüklük arasın daki bağıntıyı gösteren değişim eğ risinden olan sapmaların (hatalar) kareleri toplamının minimum olması ile sağlanır.

Yukarıdan açıklandığı gibi, katsayılar minimum kareler metoduna göre ve her ülke için ayrı ayrı bulunabileceği gibi, dünya ülkeleri için belirli yıllara ait olmak üzere de elde edilebilir.

Şekil 1'de aralarında Türkiye'nin de bulunduğu 30 ülke için 1955, 1960 ve 1965 senelerine ait telefon yo ğunluğu ile fert başına düşen gayri safi milli gelir arasındaki bağıntı gösterilmiştir. GAS 5'in yaptığı ça lışmalar sonunda elde edilen bu ba ğıntılarda en küçük kareler yöntem uygulanmasında elde edilen ilişki katsayısının (r) giderek (1)'e yaklaş

y

•

*

1 1 ••

S/t f/

Şelf/7 1.

334 383 384 ELEKTRİK MÜHENDİSLİĞİ

tığı görülmektedir.

akış bir matrisin elemanları ile ifade

Görülüyor ki, fert başına düşen gayri safi milli gelir ile telefon yoğunluğu arasındaki çok sıkı bir ilişki bulun maktadır.

Bir ülkenin milli ekonomisi pânlanırken, genellikle gayri safi milli hasıla için bir hedef saplanır. Plân dönemi sonunda dünya ölçü leri içinde bu gelire uygun olarak sahip olunması gereken telefon yo ğunluğu tayin edilebilir. Bu yapılır ken önümüzdeki 10 15 yıl içinde dünyada fert başına düşen milli gelir ile telefon yoğunluğu ilişkisinin sabit

edilebilir. Matrisin elemanları eko nominin her sektörünün diğerlerin den satın aldığı ve onlara sattığı mal ve hizmetin dolar olarak karşılığını ifade eder. Mutlak değer olarak elde edilen bu girişler bir sektörün toplam çıkışına oranlanarak giriş katsayıları bulunur. Tablo 1 'de Amerika Birleşik Devletlerinde on ana sektöre tele komünikasyon hizmetleri giriş kat sayıları verilmiştir. Bu tablo her sek törde 1 dolarlık bir çıkışa karşılık te lekomünikasyon hizmet girişinin do lar olarak değerini göstermektedir.

kalacağı kabul edilir. Bununla büyük bir hata işlenmiş olmaz. Ancak, yu karda da işaret edildiği üzere, kısa

Telekomünikasyon giriş katsayıları:

bir sürede bütün bekleyen isteklerin karşılanması ve dünya ölçülerine Sektör

Katsayısı

uygun bir telefon yoğunluğuna va

rılması, gelişmekte olan bir ülke için, —Tarım

0,0023

haberleşme alanına çok büyük yatı — Madencilik

0,0010

rımlar yapılmasını gerektirir. Gene GAS 5 tarafından yapılan ça lışmalarla çeşitli ülkelerin telekomü nikasyon alanına yaptığı yatırımların

— inşaat — imalat — Ulaştırma ve Haberleşme

0,0034 0,0040

0,01,04

gayri safi milli hasılaya oranı tesbit — Elektrik, Gaz ve Sıhhi Tesisler 0,0027

edilmiştir. Şekil 2'de 1954 1964 se — Ticaret

0,0105

neleri ortalaması olarak muhtelif ül — Mali Müesseseler ve Sigortalar 0,0087

keler için bu oranlar gösterilmiştir. — Devlet Hizmetleri

0,0147

Bu makro yöntem yanında telekomü — Devlet Teşebbüsleri nikasyon yatırımları içinde tahminde

0,0031

bulunabilmek için bir başka yol, eko Tablo 1. nomide girış çıkış analizleri yapmak

tır. Bu suretle evvela telekomünikas yon hizmetlerine olan toplam istek ta yin edilir, sonra da bu isteği karşıla maya yeterli telekomünikasyon ci hazlarının miktarı tahmin edilir.

Ekonomik incelemelerde giriş ve çı kış analizleri endüstriden endüstriye mal ve hizmet akışını tesbit eder. Bu

Bu tablo yardımı ile çeşitli ekonomik sektörler için ön görülen çıkışlara alt telekomünikasyon ihtiyacı tayin edi lebilir. Yapılacak iş çıkış değeri ile yukardaki katsayıları çarpmaktır. Bu yol ile elde edilen toplam teleko münikasyon geliri, telefona ek ola rak teleks ve telgraf gelirlerini de

kapsar. Ancak bu

bir ülkenin toplam

telekomünikasyon

geliri olmayıp sade

ce iş yerlerine ait

ihtiyacı göstermek

'•'

tedir. Buna konut

ihtiyaçlarını da ek

m

lemek gerekir.

Telefonu örnek olarak alırsak, bir

i

telefonun konut ve ya iş telefonu oldu ğunu ayırt etmekte

Şekil 2.

bazı güçlükler var

dır. Bu ayırımın yapılabildiği kabul edilirse, Amerika Birleşik Devletle rinde uzun yıllar boyunca elde edi len istatistikler sonucu bulunan Şe kil 3'deki eğriden faydalanılarak toplam telekomünikasyon gelirini tahmin etmek için bir düzeltme kat sayısı elde edilebilir. Örneğin, iş telefonlarının sayısı top lam telefonların %60'ı ise, iş telefon larında elde edilen ve yukardaki tablo yardımı ile bulunan gelir topiam gelirin %82'sini oluşturuyor demektir. Buna göre gereken düzeltme yapılabilir. Bu yolla tayin edilen toplam teleko münikasyon ihtiyacını karşılamak üzere yapılması gereken yatırım, gene istatistiklerle elde olunan am pirik bir bağıntı ile elde edilir. Bu da yapılmış yatırımlarla gelir arasındaki orandır. Amerika Birleşik Devletleri ve isveç'de bu oran 3:1 olarak tesbit edilmiştir. Gene Amerika Birleşik Devletlerinde bu oranın 20 yıldan beri sabit kaldığı görülmektedir. Geniş Latin Amerika ülkelerinde ya tırım/gelir oranının 2:1, bazı Orta Amerika ülkelerinde ise 5:1 olduğu tesbit edilmektedir.

Bu oran bilinince tesbit edilmiş bu lunan gelir tahmininden yatırımlar topamı elde edilir.

Makro seviyede bir ülkede toplam kaynakların çeşitli sektörler arasın daki dağılımında bir denge sağlan masına çalışıldığı gibi, telekomüni kasyon sektörü içinde de yatırımla rın uygun şekilde dağıtılması gere kir. Gene GAS 5'in belirttiğine göre esas telefon postası kurulması için yapılması gerekli yatırımlar Tablo 2'deki gibi dağıtılmalıdır.

ilâve edilen her esas tele fon postası maliyeti %'si

Lokal şebeke ve telefon postası 45,4

Lokal ve şehirlerarası

telefon santralleri

31,5

Şehirlerarası devreleri

23,1

100,0

Tablo 2.

383 • 384 ELEKTRİK MÜHENDİSLİĞİ

" Telekomünikasyon

d ü

Ş«*mtcr «fası Santra 1 Ulah Mesai* Kablosu

Şekil 3.

alanına yapılacak yatırımların bir ülkenin ekonomisi üzerindeki önemli etkisi memleketimizde

Otomatik Santral T

°

ı 370.0OM

^

Bina 50,0 DM

b_ u

( Kablo v* Abont * Hatlı

IİC.COM

Diğer taraftan Almanya'da Nordrhe in VVestfalen eyaleti Ekonomi ve Ulaştırma Bakanlığının 1956 sene sinde yaptırdığı etütler bu senelerde Federal Almanya'da bir esas telefon postası ilâvesi için yapılması gerekli yatırımın 3630 DM olması gerektiğini göstermiştir. Bu yatırımın dağılışı Şekil 4'de görülmektedir.

TÜRKİY E'DE DURUM

Bugün memleketimizin telekomüni kasyon hizmetleri bakımından duru mu tipik bir gelişmekte olan ülke manzarası göstermektedir. Telefon postası yoğunluğu 1,6'dır (1971 se nesi). % 7'lik bir kalkınma ve % 2,5'lik bir nüfus artışı hızı ile 1977 senesinde fert başına milli gelirin kabaca 492 dolar olacağı hesap edilebilir. 1965 senesine ait ilişki (correlation) faktörünün korunduğu varsayılırsa, Şekil 1'den milli gelire uygun telefon postası yoğunluğunun 4,6 olması gerektiği elde edilir. Bu ise, bu süre içinde 1.528.000 teleon postası ilâvesi demektir. Haberleş me yatırımlarına ait projelerin yapıl masını kolaylaştıran böyle bir telefon sayısı ile işe başlayabilmek için şu iki soruya olumlu cevap vermek gere kir:

a. Bu sayıda telefon postası dağıtı mı için kâfi istek var mıdır?

b. Genel ekonomik politikada, makro seviyede haberleşme ala nına bu yatırımın yapılması mümkün müdür?

uzun yıllar anlaşılamamıştır. tf

Halen karşılanamayan isteklerin büyük sayısı göz önünde tutulur, hele yeni alanlara hizmet götürül mesi de ön görülürse a sorusuna olumlu karşılık alınacağı kuvvetle tahmin edilebilir.

Yapılan tetkikler memleketimizde bir esas telefon postası tesisi için ge rekli yatırımın yaklaşık olarak 15.000 TL olduğunu göstermektedir. Buna göre 1977 yılında 4,6'lık bir telefon yoğunluğuna erişebilmek için yapı lacak yatırımın 22,94 Milyar TL'sına varacağı hesap edilebilir. Bu, mem leketimiz için erişilmesi mümkün ol mayan bir rakkamdır. PTT Genel Müdürlüğü tarafından hazırlanan bir proje daha gerçekçidir ve 1977 yılı sonuna kadar toplam olarak 433000 telefon postası ilâvesini öngörmek tedir. Bu suretle 1977 yılında telefon postası yoğunluğu 2.05 yani o tarih teki dünya ortalamasının 1/5'i ola caktır. Bu noktaya erişebilmek için dahi yapılması gerekli toplam yatırı mın 12,488 Milyar TL'sı olduğu he saplanmaktadır. Kanaatimizce bu seviyede bir yatırımın yapılması da mümkün değildir. Ancak, memleke timizde bir esas telefon postasının maliyeti hakkında tesbit edilen rak kamın doğruluğu hakkında tered dütlerimiz vardır. Bu rakkamın daha küçük olması gerektiğine, ayrıca

İ

t< Ttiitat ICC.COM

Ttlalon PoıUst (r

• C.CDM 15=

Şekil 4.

aşağıda açıklanacağı üzere daha da düşürülmesinin mümkün olduğuna inanıyoruz.

Telekomünikasyon alanına yapıla cck yatırımların bir ülkenin ekono misi üzerindeki önemli etkisi mem leketimizde uzun yıllar anlaşılama mıştır. Bunun en canlı örneği, 1954 '964 yılları ortalaması olarak bu alana yapılan yatırımların gayrı safi milli hasılanın ancak % 0,1'ini teşkil etmesidir. PTT Genel Müdürlüğün ce hazırlanan projenin gerçekleşti rilmesi için yapılması gerekli toplam yatırım ise gayri safi milli hasılanın % 1,28'ine eşittir. Bunun da Şekil 2'ye göre çok yüksek bir oran oldu ğu ortadadır.

Diğer taraftan, memleketimizde tele komünikasyon sektörü içindeki yatı rımların dengeli bir şekilde yapıldığı da söylenemez. Önce isteklerin so nucu olarak, özellikle büyük şehirler de, uzak mesafe haberleşmesi için tedbir alamadan mümkün olduğu kadar fazla telefon postası tesis et mek mecburiyetinde kalınmaktadır. Bundan başka Nato alt yapı yatırım projelerinin daha ziyade askeri ihti

336 383 384 ELEKTRİK MÜHENDİSLİĞİ

yaçlar göz önünde bulundurularak hazırlanmış olmaları bazı bölgelerde tersine bir durum, uzak mesafe bağ lantılarında fazlalık, yaratmıştır. Memleketimizde çeşitli ekonomik sektörlerin telekomünikasyon yö nünden giriş çıkış analizleri hakkın da yapılmış bir araştırmanın var ol duğuna dair bilgimiz yok Aynı şekil de iş telefonlarının toplam gelirin yüzde kaçını sağladığının tesbit edilmiş olduğunu da sanmıyoruz. Bu konuda diğer ülkelerde yapılmış araştırmalardan yararlanılabilir.

Yukarıda verilen açıklamalardan anlaşılacağı gibi, yurdumuzda tele komünikasyon hizmetleri bakımın dan, çok mütevazi hedeflere var mak için dahi, yapılması gerekli ya tırımlar buna ayrılabilen kaynakların imkânlarını aşmaktadır. Bu kaynak ları yeterli kılmak için alınması ge rekli tedbirler başında yurdumuzda telekomünikasyon cihazları sanayii nin kurulması gelmektedir. Burada bu sanayinin kurulması ile elde edi lecek diğer faydalara değinecek de ğiliz. Ancak telekomünikasyon sa nayiini diğer bazı sanayi kolları ile mukayese eden Tablo 3'ü vermekle yetiniyoruz. Bu tablodan da görüle bileceği gibi telekomünikasyon sa nayii hassas mühendislik işlerinden

"Diğer taraftan, memleketimizde telekomünikasyon sektörü içindeki yatırımların dengeli bir şekilde yapıldığı da söylenemez ,> sonra insan gücünden en fazla isti fade eden sanayii koludur, insan gücü dışında, diğer bakımlardan en az güce ihtiyaç gösterir. Yurdumuzda telekomünikasyon ci hazları alanında otomatik ve manüel santraller, telefon makineleri, tele fon kabloları imal eden bazı girişim ler mevcuttur. Bunlardan bazıları

Tablo 3.

Sanayi kolu

Toplam

Sermaye Gûç Tabii gaz

Su

üretim Malzeme yatırım ihtiyacı ihtiyacı ihtiyacı

Telekomünikasyon Metalürji Makina ve mekanik cihazlar Elektrik makinaları Hassas mühendislik işleri Madeni eşya Kimya Kâğıt Besin Tekstil

100 294,5

133,9 176,7

89,1 132,8 247,7 184,5 360,1 109,8

100 408,1

147,6 222,2

83,9 164,4 369,1 238,8 555,7 126,8

100 395,7

139,2 133

94,3

428,8

241,2 126,5

100 1164

100 2286

100 6103,4

111,8 142,2

45,7 0,04

115,5 —

62,1 122,8 815,2

188,6 174,6

17,7

3,7

2165,9

21,5

89,6 56,9 3093,1 4479,3 1208,6 220,7

Türkiye'nin bütün ihtiyacını karşıla yabilecek seviyede imalat yapabile cek potansiyele sahiptir. Uzak me safe bağlantılarında kullanılan elektronik telekomünikasyon cihaz ları ise kısmen PTT Araştırma La boratuarında imal edilmektedir. An cak bu kuruluşun kendi alanında memleket ihtiyacına cevap verecek bir seviyeye gelmesi için alınması gerekli tedbirler vardır. Yurdumuzda profesyonel elektronik cihaz sana yiini yakından ilgilendiren bu husus ları başka bir yazımızda açıklamak istiyoruz.

KAY NAKLAR

. CCITT, "Economic Studies at the National Level in the Field of Telecommunications", (1964 1968), ITU.

Björn VVellenius: "On the Role of Telecommunications in the Development of Nations", IEEE Transactions on Communications, Vol. COM 20, No. 1, February 1972.

Paul

Dreher:

"Telephone

Engineering and Political Economy",

Siemens Reports on Telephone

Engineering, 2/3 69.

Josef Lennertz: "Einfluss des Ansbaugrades und Benutzungs grades nachrichtentechnischer Einrichtungen auf die Gesamt wirtschaft", VVestdeutscher Verlag 1958.

Jipp: "Berechanbare Grössen in der Volke und Verkehrsvvirstschaft", R. Oldenbourg Verlag, 1962. L. L. Bower: "Telecommunications Market Demand and Investment? Requirements", Telecommunication Journal, Vol. 39 111/1972.

Imre Varadi: "Possibilities of Establishing Telecommunication Industry and Planning of the same with special Reference to developing Countries", UNIDO.

"1968 1982 Esas Telefon Postası İhtiyaçları Tahmini Raporu", PTT Genel Müdürlüğü Teknik İşler Dai resi Başkanlığı, 1969.