YENİ BİR TEKNOLOJİ: YTTV

Ali Nihat Y AZICI*

GÖRÜŞ:

TTV konusu tüm dünyada her boyutuyla tartışılmakta, ancak ülkemizdeki elektrik mühendisliği topluluğunda

bu konu yeteri kadar bilinmemekte

dir. Bunun nedenlerinden birisi ülke

mizde bu alanda varolan yayınların

yetersiz kalmasıdır. Dünyada yayın

lanan dergi ve kitapların ise Türki

ye'ye gecikmeli gelmesi, gelse bile

maliyetinin büyük olması sorunun di

ğer boyutudur. Böylece ülkemiz mü

hendisleri, bu yeni teknolojileri izle

yebilecek olanaklardan yoksun ol

maları nedeniyle Dünya'da gelişen

teknolojilere karşı duyarsız kalmakta

dırlar.

teknolojiye yönelik olarak çalışan araştırma elemanı ise hemen hemen hiç yoktur. İlgili insanlar çalışmalarını ya kendi olanaklarıyla dünyada ya yınlanan dergi ve makaleleri izleye rek ya da bu konuda yurt dışında dü zenlenen toplantı ve fuarlara katılarak sürdürmektedirler.

Bu kişilerin bir kısmı üniversitelerde, bir kısmı ise kamu kuruluşlarında (TRT, PTT ve TGM) ve özel kuruluş larda çalışmaktadır. Ülkemizde YTTV ile ilgili bilgi sahibi olan kişi ve kuru luşlar, ne yazıktır ki, bu bilgileri Türk mühendislik topluluğuna aktarama makta; bu da ülkemizin bu son dere ce önemli teknoloji konusunu geriden izlemesine neden olmaktadır.

TRT Genel Müdürlüğü

Ülkemizde YTTV konusunda çalışan Son yıllarda, elektrik mühendisliğiyle kişi sayısı çok azdır. Bunlar arasında ilgili olarak düzenlenen ulusal kong

relerde üniversitelerimizin bu konuda yaptıkları çalışmalar bildiri olarak su nulmaktadır. Ancak bu bildirilerde kaynak olarak en yenileri 1990 yılına ait olan çalışmalar kullanılmaktadır. Oysa, YTTV gibi olağanüstü gelişme hızına sahip teknolojilerde 1990 yılına art yayınların bir kısmı bile eski kabul edilmektedir. Bu durumda YTTV tek nolojisi konusundaki araştırmaların başlangıç aşamalarını sanki bu gün yapılmış gibi vermek, bu konuda bil gilenme gereksinimi duyan bir toplu luk, açısından yanlış yönlendirmelere yol açacaktır.

Sonuç olarak, YTTV konusunda zi hinlerimizde oluşan sorulara yanıt çabasının bir uzantısı olarak okuya cağınız yazı ortaya çıktı. Bu çalışma esas olarak çok sayıda yabancı ve yerli kaynaktan yapılmış bir derleme dir. Bu kaynakların seçiminde, kay nakların güncel ve uygulamaya yö nelik olmasına özen gösterilmiştir. Bu yazı, YTTV konusunda bir ön bilgi lendirme yazısı olup, daha ayrıntılı yazılar oluşturulabilmesi için bir "alt yapı" sağlamayı hedeflemektedir.

Y TTV NEDİR?

Yüksek Tanımlamalı televizyon, YTTV (HDTV: High Definition Televi sion), 35 mm'lik sinema filmi kalite sinde, sinema boyutlarında görüntü

"YTTV dizgeleri 35 mm'lik film kalitesine eşit kaliteye sahiptir

Boyutları kullanılmakta olan dizgelerin yatay ve dikey boyutlarının karesine eşittir.

ye sahip olan ve Compact Disc kali tesinde stereo ses olanağı sağlayan bir televizyon dizgesidir. Kullanmakta olduğumuz televizyon dizgelerindeki satır sayısının iki katı satır sayısına sahip olan YTTV, 16:9 boyutlarında ekranlarda seyredilebi lecektir. Kullanmakta olduğumuz diz gelerde ise ekran boyutları oranı 4:3'tür.

YTTV'nin en önemli teknik özellikle rinden birisi renklerin (Kırmızı, Mavi, Yeşil : Asal renkler) ayrı ayrı taşın masıdır. Böylece kullanmakta oldu ğumuz sistemlerdeki renk hataları YTTV'de oluşmayacaktır.

Y TTV'nin üstünlükleri

YTTV'de görüntü ve ses kalitesi yüksektir.

YTTV'de ekran boyutları sinema daki gibidir.

YTTV'de görüntü 35 mm'lik sinema filmi kalitesindedir.

YTTV sayesinde elektronik sinema filmi teknolojisi ile sinema filmi kali tesinde artış sağlanarak giderler düşecektir.

YTTV ile Video Tiyatro adı altında bir servis sağlanabilir.

YTTV ile 4 sesli ve herbiri compact disc kalitesinde ses kalitesi sağla nabilir.

Y TTV Standartları Konusunda Oluşan Anlaşmazlıklar

Eğer bir ülke, CCIR'ın denetiminde olan bir konuda geliştirdiği bir dizge nin dünya standartı haline gelmesine istiyorsa bu konuda CCIR'a öneri gö türür. CCIR'da konu ile ilgili bir çalış ma grubu kurar ve bu grubun aldığı

300 383 384 ELEKTRİK MÜHENDİSLİĞİ

karar sonucunda önerilen dizgeyi ka bul eder ya da reddeder. Eğer birden fazla öneri sunulursa bu durumda CCIR bu önerileri de dikkate alır ve uygun bulursa standart olarak kabul eder.

işte, kendi YTTV standartlarının dünya standartı olarak kabul edilmesi için 1986'da Yugoslavya'nın Dubrov nik kentinde toplanan CCIR'a başvu ran Japonlar, 1974'deki CCIR'ın 27/ 11 sayılı sorusuna kadar YTTV'nın gelişme aşamasında yalnızdılar. CCIR'ın sorusu 'Eğer YTTV kamuya dönük yayınlar yapılan bir dizge olsa hangi teknik standartlara sahip olma lıdır ?" şeklinde idi.

Japonların ulusal yayın kuruluşu NHK'in teklifi üzerine CCIR, YTTV stüdyo standartlarını oluşturmak için bir çalışma grubu kurdu. 70'li yılların sonunda SMPTE (Hareketli Resim ve Televizyon Mühendisleri Topluluğu) ve kısa bir süre sonra da EBU (Avru pa Yayın Biriiği) bu alanda kendi bünyesinde özel çalışma grupları kurdular. 1983 yılının Mart ayında WBU (Dünya Yayıncılar Birliği) 4. Kongresi'nde genel YTTV standart larının belirlenmesinin önemi vurgu landı ve şu karar alındı:

"YTTV dizgeleri 35 mm'lik film kalite sine eşit kaliteye sahiptir. Boyutları kullanılmakta olan dizgelerin yatay ve dikey boyutlarının karesine eşittir. Yayıncılar ve izleyiciler yararına ge nel bir YTTV standardı belirlenmesi, aygıtların giderlerinde düşme, prog ram takasında ve teknik bilgi oluşu munda kolaylık ve özellikle oluşan teknik sorunlara uluslararası boyut larda çözüm sağlayacaktır."

Üç sene sonra Mayıs 1986'da Dub

rovnik'de toplanan CCIR, 1125/60 dizgesi doğrultusunda Japonların önerdiği YYTV dizgesi üzerine bir ra poru incelemeye aldı. 1988'e doğru ise CCIR genel YTTV stüdyo stan dartı için gereken çalışmaları yapma kararı aldı.

Ancak, Avrupa ülkeleri önerilen, diz genin var olan televizyon ve sinema standartları ile çelişmesi nedeni ile tepki gösterdiler. Japonların önerdiği standardın onaylanması durumunda Avrupa'da var olan dizgelerin işe ya ramaz hale geleceğini ve bunun Av rupa ülkelerine ağır bir ekonomik yük getireceğini savunuldular. Avrupa ül keleri, CCIR'dan 4 yıl süre istediler ve bu süre içinde Avrupa'nın kendine özgü standartları geliştireceğine ve bunun var olan YTTV standartları ile uyumluluk göstereceğine söz verdi ler.

Acaba YTTV konusundaoluşan bu iki temel yaklaşım arasındaki fark ney di?

Gerçekte anlaşmazlığın nedeni sa dece teknik farklılıklar olmadı. YTTV'nin oluşturacağı tüketici elekt roniği pazarının ekonomik boyutları anlaşmazlığın kaynaklarından birisini oluşturuyordu.

Dünyada varolan Y TTV dizgelerinin tanımı ve bulundukları konum

ABD, YTTV teknolojisi konusundaki uğraşını yersel (terrestrial) yayıncılık ta yoğunlaştırmıştır. Japonya ve Av rupa ise örneksel (analog) teknolojiye yönelik ve uydu ve kablo yayıncılığına uyarlanabilineceK YTTV çalışmaları peşindedir.

MUSETV:

NHK'in geliştirdiği ve sıklık kuşağı (frequency band) genişliği sıkıştırma dizgesi olarak düşünebilinecek olan "MUSE", Multiple Sub Nyqüist Sampling En coding sözcüklerinin kısalt masıdır. MUSE 1125/60 YTTV standardıdır. Bu dizge, yayın için 30 MHz'lik kuşak genişliğini dört sesi de iletecek şekilde 8.1 MHz'e indirgemektedir. MUSE uydu ve kab lo yayıncılığına yönelik bir dizge olup 12 GHz bandında bir uydu aracılığı ile gerçekleştirilir.

Japonya 1990 yılı içerisinde MUSE dizgesini denemiş ve başarılı sonuç lar almıştır. Japonya'da MUSE alıcı ları ve kaydedicileri satışa çıkmıştır. Kasım 1990'da gerçekleştirilen, Uluslararası Yayıncılık Aygıtları Fua rı'nda, Japon elektronik şirketleri MUSE ürünlerini sergilediler. Sergile nenler arasında Osaka kökenli Mat sushita Elektronik Şirketinin 36 inch'lik YTTV seti (4.5 milyon Yen) ve Tokyo kökenli Sony'nin 36 inch'lik seti (2.3 milyon Yen) vardı, sony'nin seti ayrı bir kod çözücüyü (1 milyon Yen) gerektirirken, Matsushita'nın seti bu çözücüyü zaten içermektedir. Bu gelişmelere karşın Japonya'da YTTV yayını günde bir saat olarak gerçekleştirilmektedir. Bu nedenle Sony ve Natsushita'nın düşündükleri satış miktarları şimdilik iyimser olarak değerlendirilebilinir.

Clear Vision: Japonların özel tele vizyon şebekeleri hali hazırda günde beş saat cear vision deneme yayın larını yapmaktadır. Bu teknikte, kulla nılmakta olan NTSC sinyaline YTTV

D İ Z G E LERİ N K ARŞ1L AŞT I R M A L I K A R A KT E Rİ STİ KL ERi

DİZGENİN SATIR GÖRÜNEN SATIRDAKİ SANİY EDEKİ ARAGEÇİŞ SANİY EDEKİ

EKRAN

RENK

ADI

SAY ISI SATIR

NOKTA

RESİM (INTERLACE) NOKTA SAY ISI BOY UTLARI OLUŞUM

SAY ISI

SAY İSİ

ORANI

(MİLY ON)

ORANI Y ÖNTEMİ

ACTV

MAC

MUSE

PAL

PAL+

SÜPER

29:97

SPECTRUM 787.5

59.94

1:1*

25.91 55.30 59.62 10.42 10.35 10.35

10.42 55.24

16:9 16:9 16:9 4:3 4:3 16:9

4:3 16:9

BİLEŞİK AYRIK AYRIK BİLEŞİK BİLEŞİK BİLEŞİK

BİLEŞİK AYRIK

Bu dizgede ilerleyen tarama (Progressive scanning) yöntemi uygulanmaktadır.

383 384 ELEKTRİK ' J A I MÜHENDİSLİĞİ «JVJL

bilgisi için ayrı bir taşıyıcı eklenir. Alı cılarda da satırlar iki katına çıkartılır. Nippon TV ve Kanada Y ayın Birliği clear vision dizgesinin deneme ya yınlarını Nisan 1991'de gerçekleştir mişlerdir. Bu gösterim 1991 yılında NAB'ın (Ulusal Yayıncılar Birliği) her Nisan'da Las Vegas'da düzenlediği toplantıda gerçekleştirildi.

ABD'de geliştirilen YTTV dizgelerinin kabul edilebilmesi için FCC'nin (Fe deral iletişim Birliği) onayının alınması gerekiyor. Geliştirilen sistemlerin şu anda kullanılmakta olan NTSC diz gesine tam uyumlu olması istenmek tedir. FCC, YTTV konusunda kesin kararını 1991 yılının ilkbaharında ve recektir. Buna karşın bu konuda en güçlü aday ZENITH firmasının geliş tirdiği Simulcast TV'dir.

SIMULCAST TV (EŞ ANLI Y AY IN): Bu dizgede şu anda varolan NTSC dizgesine ek olarak YTTV bilgisi ayrı bir kanaldan sayısal olarak aynı anda yayınlanmaktadır. Bu şekilde YTTV alıcıları, YTTV işaretini alabilmekte ve alışılagelmiş NTSC alıcıları da NTSC yayınını gösterebilmektedir, üstelik bu dizge yersel dizgelerle çalışabilmek tedir. FCC bu dizgeye oldukça sıcak bakmaktadır. Nisan 1991'de Las

PARAMETRELER

RESİM

DEĞERİ

Görüntü oranı

ÛC

Satır tarama biçimi

Interlace scanning 1050/2:1

2LU

Resim tarama hızı Kuşak Genişliği

Luminance 22 MHz

Chrominance 5.5 Mhz

29:97 Hz

Yatay Çözünürlük

Bir resim yüksekliği için

û.

Durağan

Hareketli Yatay Satır Süresi

660 satır 660 satır

Canlı satırlar

27.18 s

Karartma satırlarında 4.63 s

O

Canlı nokta sayısı

Luminance

V:Dikey

Chrominance H:Yatay

51.8 MHz

960(v)x1408(h) 480(v)x352(h)

SES

Kuşak genişliği

Hareketli seviye 85 dB

ZJ

VERİ

Resim verisi

Ses verisi

Eşzamansız veri ve text

Denetim verisi

Toplam veri hızı 16.40 Mb/s

15kHz 44.05 kHz

14.38 Mb/s 1.76 Mb/s 126kb/s 126kb/s

Y AY IN

FEC oranı

•art

Veri iletim hızı

16 QAM sembol hızı

130/154 19.43 Mb/s 4.86 MHz

Vegas'da yapılan NAB konferansında denemeleri gerçekleştirilmiştir.

Bu dizgenin en önemli özelliği, şu ana kadar kullanmakta olduğumuz dizge lerle tam uyumlu olan tek dizge olma sıdır. Simulcast sözcüğü Simultaneo us Broadcast (eş anlı Yayın) sözcük lerinden kısaltılarak elde edilmiştir.

ABD'de YTTV yayınları büyük olası lıkla 1993 yılında başlayacaktır. FCC'nin ABD'deki YTTV dizgesinin NTSC ile tam uyumlu olmasını iste mesi Japonların bu pazarda önemli bir sorunla karşılaşmalarına yolaç mıştır. Oysa Japonlar ABD'nin MUSE TV dizgesini benimseyeceğini öngö rüyorlardı.

Avrupa'da YTTV'nin gelişimi, ABD ve Japonya'dan çok farklıdır. Avrupa'da 12 AT ülkesinin tek bir YTTV pazarı için kuvvetli bir bilimsel ve teknik alt yapının oluşturulması gerektiğini ka bul ederek "tek senet" adı altında bir anlaşma imzalandı. 1985'de imzala nan bu senet ile Avrupa'da her ülke YTTV teknolojisi konusunda EU 95 (Eureka 95) projesine katkıda bulu narak hızlı bir şekilde YTTV'nin uy gulanmasını sağlayacaktır.

Avrupa'da YTTV teknolojisi uydu ve kablo yayınlarına yönelik olarak dü şünülmüştür. Geçmişte iki farklı dizge (PAL ve SECAM) olarak ikiye bölü nen Avrupa bundan dersini almış bir biçimde YTTV konusunda tam bir birlik içinde, ingiltere'nin bağımsız yayıncılık otoritesi (IBA lndependent Broadcasting Authority) tarafından geliştirilen ve önerilen yeni bir kodla ma standartı, hem PAL ve SECAM için uydu aracılığı ile iletişim sağla makta hem de YTTV için yüksek performans göstermektedir. MAC (Multiplexed Analogue Compo nents) adı altındaki bu standart ger çekte bir standartlar ailesidir.

MAC: Eureka 95 projesi içinde yürü tülen HD MAC çalışmaları, Avrupa'da kurulan ElG'nin (Avrupa Ekonomik Çıkar Grubu) destekleri ile yürütül mektedir. MAC ailesi, isviçre'nin C MAC dizgesini, ingiltere'nin D MAC dizgesini (kablo yayıncılığı için), Fransa ve Almanya'nın D2 MAC diz gesini içerir. YTTV'a yönelik MAC bi reyinin ismi ise HD MAC'dır.

HD MAC dizgesinde satır sayısı 1250, saniyedeki resim sayısı 25'tir. Tarama sıklığı ise 50 Hz'dir. HD

SİMİ _CAST

302 383 384 ELEKTRİK MÜHENDİSLİĞİ

MAC'da da ekran boyutları oranı 16:9'dur.

MAC'ın en önemli özelliği ses ve gö rüntünün bir çok bileşeninin birbirin den bağımsız olarak bir kuşak geniş liğinde gönderilebilmesi, daha sonra tekrar televizyon alıcısında birleştiri lebilmesidir.

Ekim 1990'da Lüksemburg'un RTL4 kuruluşu D2 MAC dizgesinde yayma başladı. Disk antene sahip olan izle yiciler bu yayını alabilmektedir. Kablo şirketleri bu yayınları PAL dizgesine çevirdikleri için izleyiciler görüntüler de hiç bir fark görmemektedirler.

1992'de ispanya'nın Barselona ken tinde yapılacak olan Olimpiyat Oyun ları HD MAC dizgesinde izlenecektir. 1993 ile beraber HD MAC türünde televizyon setlerinin satışı başlaya caktır. Devamlı HD MAC yayınları ise 1995 yılında başlayacaktır.

YTTV için gerekli kuşak genişliği dik kate alındığında yalnızca 10 GHz'in üzerindeki sıklıkların kullanılabileceği belirlenmiş ve 12,23,42 ve 85 GHz sıklık kuşakları DBS (Uydudan Doğ rudan Yayın) uygulamalarına ayrıl mıştır. Bu planlamanın amacı ülkeler arasında görüngenin paylaşımı için işbirliği sağlamaktır. Avrupa'da kabul edilen standart, MAC ailesidir.

Avrupa'da oluşturulan dizge de ABD'deki gibi alışılagelmiş televizyon dizgeleri ile tam uyumlu olacaktır.

Y TTV'DE UY UMLULUK

iki siyah kuşağın (dikey kuşaklar) arasında 4:3 boyutlarında görüne cektir.

Y TTV Konusunda Y apımcılık Çalışmaları

YTTV ile çalışmak isteyen yapımcılar oldukça istekli ve heyecanlı oldukla rını beli^iyorlar. Televizyon yapımcılı ğının getirdiği olanakları sinema filmi kalitesi ile birleştirmenin getirdiği bir heyecan bu. Bu alandaki sorunlar kamera ve mercekler üzerinedir. Gi derler hala çok yüksektir. Buna karşın gerek Avrupa'da gerekse Japonya'da YTTV için çekimler yapılmıştır, ital ya'da yapılan 1990 Dünya Futbol Kupası YTTV için çekilmiştir.

Y TTV'nin Ekonomik Boyutu

YTTV'nin ekonomik boyutuna iki yönden bakmamız gerekir. Birincisi izleyicinin alacağı YTTV alıcısıdır. Bugün MUSE TV'yi seyretmek için alınacak bir YTTV alıcısının fiyatı 3 milyon Yen (105 milyon TL) ile 4.5 milyon Yen (150 milyon TL) arasın dadır. Bu rakamlar izleyicilerin ço ğunluğu için astronomik rakamlardır. YTTV'nin ekonomik boyutlarının ikin cisini ise kuşkusuz yayıncı kuruluşa yüklenen giderler oluşturmaktadır. Yayıncı kuruluş stüdyo aygıtlarını YTTV yayını yapabilecek şekilde ye niden donatmak zorundadır. Bu gider oldukça yüklüdür. ABD'nin önde ge len yayın kuruluşlarından NBC'nin New York ve Burbank'daki

YTTV'de standartların gelişimi aşa masında tartışılan sorunlardan biri de yeni geliştirilecek alıcıların eski tele vizyon dizgelerine (PAL, SECAM, NTSC) uyumlu olup olmayacağıdır.

Avrupa'da geliştirilmekte olan HD MAC ve PAL+ dizgelerinde uyumlu luk ilk şart olarak koşulmuştur.

ABD'de geliştirilen Simulcast (Eş anlı yayın) dizgesinde uyumluluk sorunu tam olarak çözülmüştür. Şu anda kullanmakta olduğumuz 4:3 boyutla rındaki alışılagelmiş ekranlarda gö rüntüler "letterbox" denilen ve sine maskop filmlerde olduğu gibi ekranın alt ve üstünde oluşan iki siyah kuşa ğın arasında oluşacak ve 16:9 boyut larında görünecektir.

16:9 boyutundaki geniş boy ekran larda, varolan dizgelerin görüntüsü de ekranın sağ ve solunda oluşacak

stüdyolarını YTTV yayınla rını gerçekleştirilebilecek şekilde yenilemesi 500 mil yon ABD $'ına malolacak tır. Bu rakam 2.5 trilyon TL'sına eşittir.

Bu giderleri basit olarak in celersek

Kamera 14:1 zoomluk lens Monitör

140.000 175.000 30. 000

Sayısal VTR

300.000 $

Lin Videotape (63 dak.) 1.300.000 $

olduğunu görürüz.

YTTV alıcıları pahalı olmalarının yanı sıra fiziksel olarak da satılmaya çok elverişli değildirler. Örneğin Sony'nin geliştirdiği MUSE TV alıcısı 131 kg'd ir.

Y TTV UY GULAMALARI

EV TİY ATROLARI: Varolan elektro nik pazarında, büyük ekranlı görün tüleri duyarlı ses düzeniyle kaynaştı ran ev tiyatroları düşüncesi güç ka zanmaktadır. Bu konudaki ilk geliş meler hoparlör ve elektronik konu sunda bir seri yeni gelişmeleri uygu layan ve THX ev tiyatroları ses diz gesini kullanan Lucas Film Şirke ti'nden geldi. Lucas Film tarafından THX ürünlerini çıkarmak üzere ilk izin verilen şirket Technics, Seraucus, N.J.'dir. 1200$ gibi bir ederle satılan bu dizgeler THX denetleyicisi, 3 ste reo güç yükselteci, sol, orta ve sağ

EĞLENCE: Eğlence dünyası artık bir iş kolu haline gelmiştir. Hızla gelişen bu iş dalında resim kayıt uygulamaları geniş ekranlı projeksiyon dizgeleri ile bir çok eğlence dalında kullanılabilinir.

EĞİTİM: Resim teknolojisi, eğitim ve iş dünyasında geniş olarak kullanılan bir eğitim aracıdır. Resim bilgilerinin sayısal resim olanakları ile

YTRD çok kullanışlı bir araç olmaktadır.

TASARIM: Tasarımda, yüksek çözünürlükteki resim görüntüleri elektronik olarak işlenebilirlik bakımından çok güçlü bir araçtır. Alışılagelmiş resim dizgeleri, iş dünyasında tasarıma yönelik olarak yeterli olanak sağlayamazlar. Buna karşın YTRD, CAD aygıtları ile kullanılmaktadır ve tasarımların modellenmemesinde örnek bir uygulamadır. Bunun için görüntü, resim kayıt dizgelerinde yığılır ve bu ortamlarda dağıtılabilinir.

1f\A 383 384 • ELEKTRİK J U 4 MÜHENDISLIĞI

SUNUŞLARDA:

Pazarlama alanında yapılan toplu

gösterimlerde bilgiyi görüntülü olarak sunmak

en çok uygulanan yöntemlerden biridir. Bir

YTRD'nin geniş ekranlı biçimlerle, gerek ses

3r

gerekse görüntü anlatımı bakımından tartışılmaz bir üstünlüğü vardır.

REKLAMLARDA:

Bir ürünün inceliklerini anlatmak için en etkili yollardan biri tüketiciye görüntü ile seslenmektedir. YTRD bu alanda rakipsizdir Bir defileyi, sözle özellikleri anlatılamayacak bir ürünü YTRD ile sunmak olasıdır

BİLGİ GÖSTERGESİ: Yüksek tanımlamalı sayısal resim gösterme aygıtları, bilgi gösterge dizgeleri için en iyidir. Müzeler ve sergiler bunun için uygulama alanlarındandır. Görüntüyü tekrar tekrar ve üstelik resim kalitesinden en ufak bir kayıp vermeden geri alma olanağı, YTRD'nin üstünlüğünü gösterir. Görüntüye ulaşma hızının yüksek olması da ayrı bir üstünlüktür. YTRD'lerde özdevinimli tekrar işlevi yeralmaktadır. Kaydedilen bölgelere hızlı ulaşım, geri alma için süre kaybı olmaması kullanım üstünlüklerindendir.

hoparlörler bir alt woofer ve iki yan hoparlörden oluşur.

1991 yılının ilk günlerinde Mitsubishi Elektrik firmasının ABD satış kısmı 120 inch'lik arka görünümlü projeksi yon televizyon dizgesini tanıttı. VS 12001 modeli yaklaşık 20.000$ tutu yor. Bu set duvara yerleştiriliyor ve arkasında 2.4 metrelik bir derinlik ar ka projeksiyon dizgesi gerektiriyor.

Mitsubishi projeksiyon dizgesinin en önemli noktası, bozulmaları en düşük düzeyde tutan ve odak noktasının sağa sola yalpalanmasını engelleyen bir elektromanyetik odaklayıcı elekt ron tabancasıdır. Bu dinamik odakla yıcı devre, ekranın kenarlarında temiz görüntülerin oluşmasını sağlar. Sıvı soğutma ve optik kuplajlı mercekler, katot ışın tabancalarının ve mercek lerin çam yüzeylerdeki yansımalarını önler. Bu dizge 750 satırlık bir yatay çözünürlüktedir.

Ev tiyatro sistemlerinin video uyarla maları için Barco Inc. Kennesaw, Ga., Baco vision, 1500 c YTTV video pro

"Philips Şirketi, aksesuarları ile birlikte duvara monte edilebilen ya da zemin üzerinde durabilen arka görünüm üniteleri olan duvar ekranlarını üretti. „

AVRUPA TELEVİZY ON PAZARININ İNCELENMESİ

ALICI SAY ISI (%) 130.000.000 (82)

25.000.000 (16) 2.500.000 (1.5) 150.000 (0.5)

DAĞITIM ŞEKLİ Yersel Sistemler Kablo Orta güçlü uydular DBS aracılığı ile

STANDART PAL/S ECAM PAL/SECAM PAL/SECAM MAC

Y TTV DAĞITIM Y ÖNTEMLERİ

Y TTV Standartları

Avrupa

Kablo Evet*

Japonya

Evet"

ABD

Uydu Evet" Evet" Evet

Yersel Hayır Hayır Evet

Resim Kayıt Aygıtları (VCR)

* Ek bir kuşak genişliği gerekmektedir. " Yalnız DBS aracılığı ile olasıdır. *" VCR'larm üretim ve gelişim çalışmaları sürüyor Kaynak: WBN, Eylül 1991

306 383 384 ELEKTRİK MÜHENDİSLİĞİ

jektörünü tanıtmış bulunuyor (yakla şık 20.000$). izleyici bir düğmeye basarak 15.7 kHz'lik standart yatay tarama hızından 30 35 kHz arasın daki YTTV biçimindeki (format) bir hıza geçebilir. Projektörün optik çö zünürlüğü 2200 satır sayısında oldu ğundan YTTV her biçimin çözünürlü ğü ile uyum sağlayabilir. Kullanıcı is tediği ekran boyut oranını seçebilir. (Ya 4:3 ya da 16:9). Projektör Geliş miş Tanımlamalı Televizyon dizgele rinde kullanılan (EDTV) satır sayısını iki katına çıkartan düzenlerle uyum sağlayabilir.

Daha düşük fiyat seviyesinde, Philips Şirketi, Knoxville, Tenn. aksesuarları ile birlikte duvara monte edilebilen ya da zemin üzerinde durabilen arka görünüm üniteleri olan duvar ekran larını üretti. Bu kapsamdaki basit bir devre 199.5$ ederindedir ve ekranın çerçevesini ve ekranı koruyan slip on renk filtresi, hoparlörler ızgarası, ha va akımını kontrol eden dizge ve montaj kitapçığından oluşur.

Duvara monte edilmiş aletler ile ses ve resim bileşenlerini koruyan hava landırma elemanlarından oluşan diz ge 300 $'dır. Üç farklı boyda projek siyon yapan devreler üretilmiştir. 46 inch'lik (Model46LP40SA, 3000$), 52 inch'lik (Model52LP50SA,3300$), 61 inch'lik (Model61LP90SA,3700Ş). Bunların hepsi 50 watt gücündedir. Dolby pro logic ses dizgesi ile donatıl mıştır. Duvarın arkasında ortalama 75 85 cm'lik bir boşluğun montaj için gerekli olduğunu da belirtmek gerekir.

Y ÜKSEK ÇÖZÜNÜRLÜK GENİŞ EKRANDA DAHA ETKİLİDİR

"YTTV için çözünürlüğü artırmak, ge niş ekran kullanma ile daha etkilidir. Alışılagelmiş boyutlardaki ekranlarda yüksek çözünürlüğün getirdiği kalite farkını anlamak için ekranın içine ka dar girmeniz gerekir". Bu görüşün sahibi olan Dr. Joyce H.D.M. Weste rink, karmaşık görüntülerin algılan ması konusundaki araştırmasını he nüz tamamlamış bulunuyor.

Amerika Hareketli Resim ve Televiz yon Mühendisleri Topluluğu SMPTE, Dr. VVesterink ve Prof. Dr. Jaques A.J. Rouf'a karmaşık görüntülerin kalitesi konusunda yaptıkları deney sel çalışmalarının sonuçlarını yayınla maları nedeni ile ödül verdi.

i SAY ISAL

U

3 RESİM

KODLAY ICI

V

S E S

VERİ ÛRÜ

' SAY ISAL SES KODLAY ICI

VERI/ORÜ ' İŞLEMCİSİ

DENETİM KANALI " VERİSİ

DENETİM KANALI İŞLEMCİSİ

İLERİ DOĞRU HATA DOĞRULAMA KODLAY ICISI '

Y TTV VHF/UHF VEHİCİ İSTASY ONU (ABD'DE O M H 2 KUŞAK GENİŞLİĞİ İÇİN)

16. SEVİY E OUADRATURE GENLİK KIPLEY ICI

IF ÇIKIŞI

! VHF/UHF ' i VERİCİSİ

Y TTV VHF/UHF VERİCİ İSTASY ONUÖBEK ÇİZİMİ (ABD'DE 6 MHz kuşak genişliği kullanılmaktadır)

1 VHF/UHF TÜNER

ıl cr Q|R|Ş|

1 16 SEVİY E ! OU4DHATURF ' | GENUK DEMOOÜLATORÜ

İLERİ DOĞRU KOD çOZÜCÜ

EŞ UY UM/VERİ SEÇİCİSİ

UZAKTAN

DENETLEME BİRİMİ

J

: 71

/

KANAL SEÇİM

î

L

MİKRO

İŞLEMCİ

Y TTV ALICI AY GIT ÖBEK ÇİZİMİ

SAY ISAL KOD ÇOZÜCÜ

SAY ISAL SES KOD ÇOZÜCÜ

VERI/ORÜ KODÇOZÜCO

RESİM ÇIKIŞI

L » SES * ÇIKIŞI

VERİ ÇIKIŞI

Çalışma bir benzeşim (simulatbn) çalışmasıdır. Çalışma sırasındaki en büyük sorun gerçek bir YTTV setinin olmaması idi. Hareketli resimlerin, durağan resimlerden oluştuğu düşü nülerek bir grup deneğe görüntülerin arasındaki farklar soruldu. Alınan ya nıtlar arasında kurulan bağlantı ile sonuçlar elde edildi. Varılan sonuçla ra göre yüksek çözünürlük tek başına yeterti değil, aynı zamanda geniş ek ran gereklidir. Deneklerin hepsi geniş ekrandan görüntü izlemekten mem nun olduklarını söylediler. Ayrıca ge niş ekranda bozunumun etkisinin da ha az olacağı da bilinmektedir.

Sonuç:

YTTV uygulaması ülkemiz için şimdi lik oldukça sorunlu olacaktır. Ülke

PAL4:3

YTTV 5 . 3 3 : 3

TELEVİZYON ALICILARI 1995'DEN SONRA

TELEVİZYON ALICILARI

1991'İN ORTASINDAN SONRA

TELEVİZYON ALICILARI TELEVİZYON ALICILARI

1989'DAN BERİ

1960'DAN BERİ

BS"

»f'U

YAYINLANACAK PROGRAMLAR

YAYINLANACAK PROGRAMLAR.

D2 MAC 16:9 625 s a t ı r

JM

HD MAC 16:9 1250 s a t ı r

>AL+ (YERSEL)

625 satır

Geniş ekran iletim

D2 MAC Türer/Kodçözücü

D2 MAC Tüner/kodçöidicü

YTTV k a l i t e s i

mizdeki resmi yayın kuruluşu TRT, Avrupa Yayın Birliği'nin (EBU) kurucu üyesidir ve EBU'nun bu konudaki ça lışmalarına katılmaktadır. Ülkemiz ayrıca EU 95 projesi kapsamındaki gelişmeleri de izlemektedir. Türki ye'nin YTTV konusunda Avrupa'da oluşacak standartı seçeceğine kesin gözü ile bakabiliriz. Bununla beraber YTTV alıcılarının pazar fiyatlarının ol dukça yüksek olması halkımıza ge reksiz ve ağır bir ekonomik yük geti recektir. YTTV konusunda ülkemizin politikası beklemek olmalıdır. Bekle mek, ama beklerken de YTTV konu sunda yapılan bütün gelişmeleri izle mek bir zorunluluktur.

Yerli TV üreticilerinin, YTTV konu sunda üretim çalışmaları için araştır ma yapmaları desteklenmeli ve ülke miz YTTV dizgesine geçtiğinde, bu kuruluşların YTTV alıcısı ve kaydedi cisi üretimine hazır olmaları amaç lanmalıdır. Eğer ülkemizde YTTV ya yınları başladığında, YTTV alıcı ve kaydedicileri ülkemizde üretilmeye hazır değilse büyük miktarda bir kay nağın yurt dışına aktarılması söz ko nusu olacaktır.

YTTV gibi, standartların değişmesi nin bile çok hızlı olduğu teknolojiler de, ülkemiz gibi gelişmekte olan ül Kelerin bu durumdan zarar gördüğü ve sömürüldüğü geçmişte de gözlen miştir. Bu nedenle ülkemizin stan dartlar kesinlik kazanmadan ve alıcı ların fiziksel ve ekonomik koşulları el verişli duruma gelmeden bu sistemi uygulamaması gerekmektedir.

Tabii ki YTTV'nin gelişimi aşamasın da ülkemizin bu konudaki çalışmalara katılmasının, hatta gözlemci olarak izlemesinin bile tartışılmaz yararları vardı: 2O.yy'ın son ve en önemli tek nolojik gelişmesi olacak olan YTTV, teknik alanda çalışmalara katılınırsa,, ülkemiz mühendislerine yeni boyutlar kazandıracaktır. Üniversitelerimizin, THT'nin ve TV üreticisi kuruluşların bu konudaki gelişmeleri izlemeleri ve toplumun bu konuda bilgilendirmesi gerekmektedir.

YTTV teknolojisi her ne kadar yeni ve gelişmekte olan bir teknolojiyse de, ülkemizdeki elektrik mühendisliği topluluğunun bu konuda teknik ve sosyal boyutlarda bir tartışma ortamı oluşturması ve ülkemizin bu teknolo jideki rolüne, MÜHENDİSLERİN ka rar vermesi gerekmektedir.

KAY NAKLAR

•1) "HDTV ? NO, Süper TV", Shandle Jack, Electronics, s.31, Ocak 1991.

2) "Ali digital simulcast HDTV system", Taylor John, Zenith Backgruonder, 17 Aralık 1990.

3) "ATRC Consortium is now concentrating on digital simulcast HDTV system for terrestrial and cable use", ATRC yayınları, 13 Kasım 1990.

4) "HDTV: Preparing to happen", Screen Digest, s.9, Ocak 1991.

5) "Harmonization", Prof. Mark Krivochev, HDTV Nevvsletter, Eylül/Ekim 1990.

6) "The compatible delivery of HDTV to the home", Tonge G.J, J.R. Forrest and M.D. VVindram, Telecommunication Journal, Vol. 57, s. 689, Ekim 1990.

7) "First report and order", FCC yayınları, FCC 90 295, Eylül 1990.

8) "Interpolating interlaced television pictures", Ackroyd DM. and M.VVeston, Image technology, Kasım 1990.

9) "HDTV changes production ground rules", Pinto Fransecco, EBU review programmes, s.9, Mayıs 1990.

10) "HDTV: Systems Shape up", Screen Digest, Kasım 1990.

11) "Toward harmonization of broadcasting and non broadcasting", Bedford Ronald A, CCIR, IWP 11/9, Nisan 1991.

12) "HDTV: A view of the 1990 s", Air Waves, World Broadcast News, tarihsiz.

13) "Biz ne yapıyoruz?", Izbul Çetin, Radyo Televizyon Dergisi, s.27, Ma yıs 1988.

14) "Milyarlarca dolarlık yatırımlar boşa mı gidecek?", Geray Haluk, Radyo Televizyon Dergisi, s.24, Mayıs 1988.

15) "Live from Paris on show at Montreux", HDTV 1250/50 EU95 report, sayı 5, Haziran 1991.

16) "HDTV tunding helps put Zenith in red", TVB, Mart 1991.

17) "Cable television gears up for HDTV", Kershbaumer Ken, TVBroadcast, Nisan 1991.

18) "Comparative evaulations of HDTV sconning standarts", VVaters G.T., Barbieri G., s. 196, EBU technical documents No:244, Aralık 1990.

19) "Direct Satellite Broadcasting of HDTV in ihe 20 GHz frequency range", Dosch G, EBU tech. No:244, Aralık 1990.

20) "Experimental point

to

multipoint

digital

HDTV

transmission via satellite during

the Football VVorldcup 1990", EBU

tech. 244, Aralık 1990.

21) "MAC Directive: the EC first victory", High Def. Nevvsletter, 4 Temmuz 1991.

22) "Y üksek Tanımlamalı Televizyon", Büyüksaraç Nedret, PTT AR GE bülteni, Ocak 1991.

23) "Digital HDTV takes off", Luplow Wayne C, IEEE Spectrum, Ocak 1991.

24) "Y arının televizyonu", YAZICI AN., Radyo TV dergisi, Ekim 1991.

25) "2000'li yılların Radyo ve Televizyonu", Yarar Erkan, Radyo TV dergisi, Ekim 1991.

26)."Double resolution most effective on large screen", HDTV 1250/50 report of Eureka, sayı 5, Haziran 1991.

27) "The compatible way tö HDTV", HDTV 1250/50 report of Eureka, sayı 5, Haziran 1991.

28) "HDTV kavgası", Rigel Nurdoğan,

Ist.Üni.Bas.Yay.

Yük.Ok.,

Cumhuriyet Gazetesi, s.2, 8 Ekim

1991.

29) "HDTV standards", Ninomiya Yubhi, IEEE Communications Magazine, s.15, Ağustos 1991.

30) "HDTV standards", Habermann VVerner, IEEE Communications Magazine, s. 10, Ağustos 1991.

31) "FCC Policy on HDTV", Hassinger VVilliam H., IEEE Communications Magazine, s.23, Ağustos 1991.

32) "Industrial Application of HDTV". Bedford Ronald A., IEEE Communi cations Magazine, s. 25, Ağustos 1991.

33) "High Definition Television Studio Equipment", Connolly VVilliam G., s.42, Ağustos 1991.

34) "HDTV ve gelişimi", Gangal Ali, Elektrik Mühendisleri Odası Trabzon Bölge Temsilciliği Bülteni, Yıl.1, sayı

. 2, s.8, Ekim 1991.

310 383 • 384 ELEKTRİK MÜHENDİSLİĞİ