CUMHURİYETİN 100. YILINDA TÜRKİYE ELEKTROMEKANİK SANAYİİ

CUMHURİYETİN 100. YILINDA TÜRKİYE ELEKTROMEKANİK

SANAYİİ

Avni Aydoğan Elektromekanik Sanayiciler Derneği Genel Sekreteri [email protected]

Ulusal egemenliğimizin temel taşı, ekonomik bağımsızlıktır. Ekonomik bağımsızlık ise ancak gelişmiş, dışa bağımlılığı olmayan bir sanayi ile mümkündür. 14 Şubat 1923 tarihinde İzmir’de yapılan 1. İktisat Kongresi Açılış Konuşmasında Mustafa Kemal Atatürk; “Tam bağımsızlık için şu kural vardır: Ulusal egemenlik, ekonomik egemenlik ile sağlamlaştırılmalıdır. Bu kadar büyük amaçlar, bu kadar kutsali görkemli hedefler kağıt üzerindeki kurallarla, istek ve hırsla oluşamaz. Bınların tam gerçekleşmesini sağlamak için tek kuvvet, en kuvvetli temel ekonomidir. Siyasi ve askeri zaferler ne kadar büyük olursa olsun, ekonomik zaferlerle taçlandırlmazsa isteneh verim ve sonuç elde edilemez” söylemi ile genç cuhuriyete hedefler göstermişti.

100 yıllık Cumhuriyet tarihimizde; elektriğin üretilmesi, iletilmesi ve dağıtılması ile ilgili tüm alt sektörleri içeren elektromekanik imalat sanayimiz, çeşitli sorunları olmakla birlikte önemli gelişmeler göstermiş, bazı alt sektörlerde dünyada önemli yerlere gelmiştir.

Elektromekanik sektörü ile ilgili sanayi batıda, 19. yüzyılın ikinci yarısından itibaren kurulmaya başlamıştır. Ülkemizde ise söz konusu sanayinin batıdan üç çeyrek asır sonra yani 1930’lu yıllardan itibaren kurulmaya başlandığı görülmektedir.

1923 yılında cumhuriyet ilan edildiğinde kurulu güç 33 MW, kişi başına elektrik tüketimi 3.3 kWh idi. Elektrik sadece İstabul, Adapazarı ve Tarsus’ta

vardı. 2023 yılı başında bu rakamlar sırasıyla kurulu güç 104 bin 37 MW, kişi başına tüketim (yıllık) 3 bin 850 kWh’a ulaşmıştır. Kurulu güçteki ve kişi başına kullanımdaki bu gelişmeler çok doğal olarak elektriğin üretimi, iletimi ve dağıtımında kullanılan ekipmanların imalatı ile ilgili elektromekanik sanayinin de gelişmesine neden oluşturmuştur.

100 yıllık Cumhuriyet tarihimizde yaşanan önemli dönemler, tüm sanayi ile birlikte Türk elektromekanik sanayini de etkilemiştir. Bu dönemlere kısaca aşağıda yer verilmiştir.

Kuruluş Yılları (1923 - 1938)

Türkiye Cumhuriyeti kalkınma hamlesine çok ağır koşullar altında girmek durumunda kalmıştır. Birinci Dünya Savaşı 1918 yılında bitmiş olmasına rağmen Türkiye Cumhuriyeti bağımsızlığını kazanmak için varolma savaşı vermiştir. Bağımsızlığın kazanılması ve cumhuriyetin ilan edilmesi ile heyecan ve çoşku içinde kalkınma hamlelerine girişilmiştir. Bu dönemde; Osmanlı’dan kalan borçlar ödenmeye başlamış, dış ticaret gayet dengeli gitmiş 1928-1937 yılları arasında dış ticaret fazlası verilmiştir. Ancak bu dönemde gözle görülür bir sanayileşme ve sermaye birikimi olmamıştır. Özel teşebbüs büyük bir sermaye birikimi yaratamamıştır. Bunun üzerine büyük sermaye yaratma işini Devlet üzerine almış ve Devlet iktisadi işletmelerinin kurulması girişimlerine başlanmıştır. Türkiye’nin birinci ve ikinci sanayi

plânları, bu dönemde

dış açık ekonominin tüm

yapılmıştır.

dengelerini bozmuştur.

II. Dünya Savaşı Yılları (1939 - 1945)

Enflasyon yükselmiştir. 1953 yılında toplanan 1. İstişari Enerji Kongresi,

1939 yılında savaş

elektrik enerjisinin ürebulutlarının ortaya

timi, iletimi ve dağıtımı

çıkması ile yatırımlar

konularında önemli kaertelenmeye başlararların alındığı bir kongmış, savunma harre olarak tarihe geçmştir.

camalarını ön plana çıkaran tedbirlere yönelinmiştir. Savaş

Durulma Yılları (1959 - 1961)

ekonomisi nedeniyle

Gittikçe hızlanan enf-

Sanayi Teşvik Kanulâsyon ve dış ticaret açığı

nu yürürlükten kaldıkarşısında geniş bir isrılmıştır. 1941 yılında sınırlarımıza dayanan

Tarsus HES

tikrar politikasına geçilmiştir. Bu kapsamda; büyük

savaş, ekonomiyi olbir devalüasyon yapılarak

dukça zorlamaya başlamış, enflasyon yükselmiştir.

paranın değeri düşürülmüş, kredi muslukları

1943’ün sonlarına doğru savaşın sonunun yaksıkılmıştır. Ekonomi durgunluk içine girmiştir.

laştğı anlaşılınca yatırım eğiliminin güçlendiği görülmüştür.

Planlı Kalkınma Dönemleri: (1963 -….)

Savaş Sonrası (1946 - 1950)

Türkiye, 1963 yılından itibaren demokrasi düzeni içinde 5’er yıllık plânlı kalkınma dönemlerine

Dünyada savaşın sona ermesi ülkeyi rahatlatmagirmiştir. 1. Planlı Kalkınma Dönemi 1963-1967

mış, toprak bütünlüğünü tehdit eden istekler

yıllarını kapsamış, takip eden yıllarda devam

ve baskılar savunmanın ağır yükünü ekonomide

etmiştir. Planlı kalkınma dönemlerinde yapılan

hissettirmeye devam etmiştir. Ertelenen talepplanlar, sadece ekonomiye yönelik olmamış, toplerin gündeme gelmesi ile sanayi mallarına olan

lumun tüm alanlarda kalkınmasını ve gelişmesini

talep hızla artmıştır. Ülkede gelişmiş bir imalat

hedeflemiştir.

sanayinin olmaması nedeniyle ithalatın serbestleştirilmesi, savaş yılları sırasında artan altın ve döviz rezervlerin erimesine neden olmuştur. Bu dönemde özel banka kuruluşlarının arttığı, yeni yatırım eğiliminin yükseldiği görülmektedir.

1960 yılı kayıtlarına göre Elektrik Makina Cihaz ve Malzemesi İmalat Sanayi ile ilgili sanayi siciline kayıtlı kurumların kapasiteleri aşağıdaki gibidir. (Kaynak: 1. Kalkınma Planı)

Enflâsyoncu Genişleme Yılları (1951 - 1958)

Savaş sonrası sıkıntılarının giderilmesi ve dış yardımın artması ile Türk ekonomisi dinamik bir döneme girmiştir. 1950-1953 dönemi, Türk Ekonomisinde, büyük bir canlılığın ve bolluğun yaşandığı bir dönem olarak görülür. Sanayide ithal ikamesi politikasına geçilmiştir. Bu dönemde ithalat artmış, tarımda makineleşmenin etkisiyle tarım gelirleri yükselmiş, dünyadaki konjektörün de katkısıyla ekonomide büyük bir canlama ve gelişme, yatırımlarda artış yaşanmıştır. Ancak bu parlak dönem çok sürmemiş, gittikçe büyüyen

ÇEŞİDİ

KAPASİTE BİRİM

Elektrik Motoru

Generatör

Transformatör (Takat)(400 tane 250 kVA’lık trafo)

100.0

kVA

Elektrik Kabloları

Yüksek ve alçak gerilim güç kablosu

İç tesisat kablosu

661,1

Asanasör ve kaynak kablosu 0,3

Telefon kablosu

Elektrik Sayacı

Telekomünikasyon sanayi cihazları

Verici radyo cihazları-telsizler

0,5

Elektrik dağıtım ve iletim şebekesi Cihazları

Şalter

90,5

Elektrik tablosu

2,4

Sigorta

Sokak lambası

İç Tesisat Malezmesi

Elektrkli zil

360,0

Fişler, prizler

1725,0

Sigortalar

Bakalit elektrik malzemesi 4346,6

Peşel ve berkman boruları 15,7

Bin tane Bin tane Bin tane Bin tane

Bin tane Bin tane Bin tane Bin tane Bin km.

NOT: Yukarıdaki tanım ve ifadeler, 1. Kalkınma Planı’ndan aynen alınmıştır.

Yukarıdaki tablodan da görüleceği üzere 1960 yılında Türkiye’de ciddi bir elektromekanik sanayiiden bahsetmek mümkün değildir. Ürün çeşidi oldukça az, kapasiteler oldukça sınırılıdır. 1960 yılından sonra özellikle planlı kalkınma dönemleri ile birlikte ülke sanayi ve elektromekanik sanayiinde önemli gelişmeler olduğu görülmektedir.

Cumhuriyet dönemini de kapsayan elektrik üretimi, iletimi ve dağıtımı ile ilgili olarak yaşanan önemli gelişmeler, tarihsel sırada iki ayrı tabloda aşağıda belirtilmektedir. Bunların ilki kurum ve kuruluşlar bazında yaşanan gelişmeler, ikincisi ise elektromekanik sektöründeki ilkleri içermektedir.

Kurum ve Kuruluşlarda Yaşanan Gelişmeler

1888 1902 1913 1926 1926 1933 1935

İlk elektrik enerjisi Haliç Tersanesinde kullanıldı.

Türkiye’de ilk elektrik tesisi olan 2 kW gücündeki hidrolik santarl Tarsus’ta kuruldu.

Cumhuriyet tarihinin ilk elektrik üretim : santralı, 15 MW kurulu gücü ile İstanbul

Silahtarağa’da kuruldu.

İlk elektrik dergisi olam AMELİ ELEKTRİK, İstanbul’da yayın hayatına başladı.

İstanbul boğazında orta gerilim kablo ile bo: ğaz geçişi yapıldı. Anadolu yakasına elektrik verilmeye başlandı.

: İller Bankası kuruldu.

: Etibank kuruldu.

Çatalağzı termik santralı kuruldu. Çata1948 : lağzı-İstanbul arasında 154 kV enerji nakil hattı yapıldı.

Kuvvetli Akım Elektrik Dağııtm Tesisatının 1956 : Bakım, İşletme ve Tesisine Dair Talimatname, Resmi Gazetede yayınlandı.

1957 : Devlet Su İşleri kuruldu.

1963 : Enerji ve Tabi Kaynaklar Bakanlığı kuruldu.

1970 : Türkiye Elektrik Kurumu (TEK) kuruldu.

Keban HES işletmeye alındı. KEBAN 1974 : HES-İstanbul arasında çift devre 420 kV enerji nakil hattı tesis edildi.

1956 yılında yayınlanan TALİMATNAME 1978 : yerine Elektrik Kuvvetli Akım Tesisleri

Yönetmeliği yayınlandı.

Belediyelerdeki elektrik işletme ve tesis hakkı, TEK’na devroldu.

Türkiye Elektrik Kurumu (TEK), Türkiye

Elektrik Üretim İletim AŞ (TEAŞ) ve Türkiye Elektrik Dağıtım AŞ (TEDAŞ) olmak

üzere ikiye ayrıldı.

Elektrik Kuvvetli Akım Tesislseri Yönetmeliğinde önemli değişiklikler yapıldı.

Türkiye Elektrik Üretim İletim A.Ş. (TEAŞ); Türkiye Elektrik İletim A.Ş. 2001 : (TEİAŞ), Elektrik Üretim A.Ş. (EÜAŞ) ve Türkiye Elektrik Ticaret ve Taahhüt A.Ş (TETAŞ) olarak üçe bölündü.

Elektrik Piyasası Kanunu, Resmi Gazetede 2001 : yayınlandı. Elektrik Piyasası Düzenleme

Kurulu (EPDK) kuruldu.

2004 : TEDAŞ, özelleştirme kapsamına alındı.

2009 : 21 dağıtım şirketinin özelleştirmesi başladı.

İlk nükleer santral olan Akkuyu Nükleer Güç Santralının 1.ünitesinin temeli atıldı.

Elektiğin üretimi, iletimi ve dağıtımı konusunda yapılan mevzuat çalışmaları, yeni kurulan kamu kurum ve kuruluşları, Türk elektromekanik sektöründe de gelişmelere neden olmuştur.

Özellikle 2000 yılında Elektrik Kuvvetli Akım Tesisleri Yönetmeliği’nde yapılan önemli değişiklikler ile dönemin kural koyucu konumunda olan TEDAŞ ve TEİAŞ yönetimlerinin özel sektörle kurduğu yapıcı ilişkiler sayesinde;

• Elektrik şebekelerinde çağın gereği yeni bir çok ürünün kullanımının önü açılmış,

• Yeni ürünler yeni yatırımları devreye sokmuş, yabancı sermaye yatırımları artmış,

• Sektörde üretim ve teknik farkındalık anla-

mında birçok değişimler yaşanmaya başlamış,

• Biriken bilgi birikimi ve deneyimler firmaları yurt dışında daha güçlü hale getirmiş, teknoloji transferi de dahil olmak üzere ile birçok ortak yatırım gündeme gelmiş, dış satım önemli ölçüde artmıştır.

Elektromekanik Sektöründe Yaşanan Bazı İlkler

1934 1935 1937 1947 1948

1955 1957

1959 1961

1962 1963 1964 1964

: İstanbul Kauçcuk Kablo Sanayi tarafaından ilk sahra tipi kablo üretimi yapıldı.

: İlk peşel boru imalatı

: Kablo başlığı, kofre, ek buatı imalatı

: Bakalit zil butonu ve buat imalatı

: Özengili ayırıcı imalatı

: General Electric tarafından ilk ampul fabrikası kuruldu.

: KAVEL Kablo kuruldu.

: RABAK Elektrolitik Bakır Tel Fabrikası kuruldu.

: Dağıtım Trafosu imal etmek üzere ETİTAŞ kuruldu.

: İzolatör üretmek için Çanakkale Seramik Fabrikası kuruldu.

: Sıemens-Koç ortaklığı ile SİMKO kuruldu.

: Elektrik motoru üretmek için GAMAK kuruldu.

: Fiş-priz imalatı başladı.

: TÜRKKABLO kuruldu.

: AG Sigorta üretimi başladı.

: Dağıtım ve Güç Trafoları üretmek için ESAŞ kuruldu.

: Sıemens tarafından Mudanya’da kablo fabrikası kuruldu.

: Dağıtım ve Güç Trafoları üretmek için BEST Trafo kuruldu.

: Alçak gerilim ölçü trafoları üretmek için ALCE kuruldu.

: Dağıtım ve Güç Trafoları ile orta gerilim şalt ekipmanları üretmek için AEG-ETİ kuruldu.

: Orta ve Yüksek gerilimgerilim ölçü trafoları üretmek için EMEK ELEKTRİK kuruldu.

: Elektrolitik bakır ve bakır ürünleri üretmek için SARKUYSAN kuruldu.

: Türbin ve orta gerilim şalt malzemesi üretmek için TEMSAN kuruldu.

: Orta gerilim Kesici üretmek için DİSAŞ kuruldu.

2004 2008

: EKOSİNERJİ tarafundan Türkiye’de ilk SF6 gazı yalıtımlı Ring Ana Ünitesi (Rrmu) üretildi.

: ENPAY tarfından dağıtım ve Güç Trafolarında katı yalıtım malzmesi olan TRANSFORMER BOARD ilk kez üretilmeye başladı.

2022 Yılsonu İtibarıyla Elektromekanik Sanayinde Varılan Noktanın Rakamlarla İfadesi

ÜRETİM DEĞERİ (TL)

ÇALIŞAN SAYISI

GİRİŞİM SAYISI

NACE REV.2 KOD

ALT ANA GRUP ADI

Elektrik motoru, jeneratör, transformatör, elektrik anahtarlama ve kontrol/kumanda teçhizatları imalatı

271 2.242 50.696 ~ 57.200.000.000 TL

Kablolar, iletkenler ve gereçleri imalatı

273 871

39.934

64.300.000.00

TL

Kaynak: 2021 TÜİK verileri

Silahtarağa Santralı

ELEKTRİK MÜHENDİSLİĞİ Alt Sektörler Olarak 2022 Yılsonu İtibarıyla Dış Ticaret Verileri

Sonuç

1. Elektrik üretim, iletim ve dağıtım ekipmanları imalat sanayi 100 yıllık cumhuriyet tarihimizde büyük bir gelişme göstermiştir.

2. Yatırım ortamına getirilen teşvikler ve ülkenin dinamik yapısı sayesinde yerli sanayi ile birlikte dünyada sektörün önde gelen firmalarının Türkiye’de faaliyete geçirdikleri üretim tesisleri ile ülkemiz bazı alt sektörlerde Avrupa, Ortadoğu ve Afrika’nın elektromekanik sektöründe üretim üssü haline gelmiştir.

3. Ülkemizde imal edilen ürünler dünyanın dört bir yanında alıcı bulmaktadır. İhracatta en büyük pazar Avrupa Birliği olarak karşımıza çıkmaktadır.

4. Toplam ihracat 2022 yılı sonunda 8.5 milyar dolara ulaşmıştır. Özellikle güç ve dağıtım transformatörü ile alçak ve yüksek gerilim kablo ihracatında Türkiye dünyada ilk 10 ülke arasına girmiştir.

5. İhracat büyük oranda ithalata bağımlıdır. Bu durum neredeyese artık kısır bir döngüye dönüşmüştür. Bu döngüden kurtulabilmek için ana hammade ve ara ürünlerin ülke içinde üretilmesi gereklidir. Katma değeri yüksek üretimler için yüksek teknoloji gerektiren alanlara yatırım yapılmalıdır.

6. Elektromekanik bir ürünün ilgili standardına uygunluğunun belgelenmesi, söz konusu ürünün standardında istenen tüm testlerin

akredite bir test laboratuvarında yapılmasıyla mümkün olmaktadır. İhtiyaçların yönlendirmesiyle bazı tip deneyleri; TSE, TÜBİTAK UME, TEİAŞ, Elektrik Dağıtım Şirketleri, imalatçı bünyesindeki laboratuvarlar ve kurulmuş olan özel sektör laboartuvarlarında (yani yurt içinde) yapılabilir hale gelmiştir. Ancak ilgili standartlarda yer alan tüm tip deneyleri dikkate alındığında özellikle anma gerilimi 1 kV’un üstündeki teçhizatlar için tanımlanan testlerde bir bütünselliğin halen oluşmadığı görülmektedir. Enerjide gerçekleşmekte olan dönüşüm dikkate alındığında, ortaya çıkacak yeni teçhizatların geliştirilmesi ve ilgili standartlara uygunluğunun kanıtlanabilmesi için ülkemizde bağımsız akredite sertifikasyon süreci çok daha önem kazanmaktadır. Bu nedenle 9. Kalkınma Planı’ndan bu yana tüm planlarda yer alan Yüksek Gerilim Güç Laboratuvarının kurulması için tüm paydaşların kararlı biçimde hareketi önemlidir.

7. Anma gerilimi 1kV’un altındaki ekipmanların ilgili ulusal ve uluslararası standartlara uygun olarak tip deneylerinin yapılabileceği akredite laboratuvar sayısı, 3’ü geçmiştir. Özel sektör tarafından yapılan yatırımlarla gerçekleştirilen söz konusu laboratuvarlar sayesinde sektör, birçok deneyi araştırma ve geliştirme aşamalarında yurt içinde yapabilmiş, teknik bilgi ve becerilerini geliştirmiştir. Elektromekanik sektörün gelişiminde özel sektör tarafından kurulan bu laboratuvarların katkıları yadsınmamalıdır.