ELEKTRİK ENERJİSİNİN KULANILMASINDA RASYONİLİZASYON

f) İller Bankası'nın terroo ve hidro ener ji işlerine ait ihale ilânlarının mecmuada ya yınlanması temin edilmelidir.

III. Mecmuanın dağıtımı: a) Mecmua her ay yayınlanmalıdır. (Mad dî ve teknik sebeplerle şimdilik iki ayda bir çift sayılar halinde yayınlanmaktadır).

b) Mecmua muntazaman yayınlanmalıdır.

c) Mecmua gecikmeden okuyucularına gönderilmelidir.

d) Mecmua dışarıda da satılmalı, arzu edenler bedeli mukabilinde istedikleri sayıyı satın alabilmelidirler.

Yukarıda sıralanan bu talep ve dileklerin mecmuayı yönetenlere yol göstereceği, onla rın çalışmalarına ışık tutacağı aşikârdır. An cak ,bu taleplerden bir kısmının Oda'nın mad dî imkânları ile bağlı olduğu, reklâm ve ilân gibi hususların ise bunları verecek Müessese ve Firmaların arzusuna bağlı olduğunu bura da belirtmek isteriz.

Son olarak,, mecmuanın iyi yolda olduğu nu, daha da gelişeceğini yazmak suretiyle ça lışanları teşvik eden okuyucularımıza da te şekkür etmek isteriz.

Elektrik Enerjisinin Kullanılmasında Rasyonalizasyon

Avrupa ekonomik komisyonu elektrik enerjisi komitesinin yayınlarından kısalttığı mız bu yazıda Avrupa memleketlerinde elek trik enerjisinin kullanılmasının rasyonalizas yonunda ne gibi tedbir ve usullere başvurul duğu incelenmektedir. Memleketimizde bu hususta ciddi bir çalışma yapılmamakta ol ması dolayısıyle, konunun ilgi çekeceğini sa nıyoruz.

Elektrik enerjisinin kullanılmasındaki rasyonalizasyonun üç yönü vardır.

1 — Elektrik enerjisi üretiminin rasyo nalizasyonu;

2 — Elektrik enerjisinin, nakil ve dağıtıl masının rasyonalizasyonu;

3 — Son kullanıcı tarafından elektrik enerjisinin kullanılmasının rasyonlaizasyonu.

Elektrik enerjisi üretiminin rasyonalizasyonu: Elektrik enerjisi üretiminin rasyonalizas yonu, ilkel enerji şekillerini en az maliyetle ve en fazla verimli olacak bir şekilde elektrik enerjisi haline çevirmektir. Yük değişmeleri nin bilhassa termik enerji santrallarmda ve rim üzerinde kötü tesirleri olduğundan; yük eğrilerini düzeltme yollarını aramak da üre timin rasyonalizasyonudur. Her iki enerji

E. M M. 39 40

Yazan: Korkut ÖNGÜN Y. Müh. E. I. E.

şekline de ihtiyaç olduğu yerlerde, elektrik enerjisi ile ısıyı ortaklama kullanmalıdır.

Oto prodüktör sanayi müesseseleri tara fından üretilen enerjinin verimi de üretimin rasyonalizasyonu problemleri arasına girer.

Elektrik enerjisinin nakil ve dağıtılmasının rasyonalizasyonu :

Elektrik enerjisinin dağıtılması sırasında ki kayıblar, iletkenlerdeki elektrik akımınının karesi ile orantılıdır. Bu itibarla enerji nak linde rasyonalizasyonun amacı elektrik akı mını en küçük değerde tutabilmek üzere çok yüksek gerilimli ve kifayetli enerji nakil hat ları ile ve dikkatli bir şekilde enerjiyi dağıt maktır. Elektrik akımı güç faktörüne bağlı olduğuna göre, bu faktörü bire en yakın bir değere yükseltmeye çalışmalıdır. Hat kayıb ları yük faktörüne de bağlı olduğuna göre, yük eğrilerini düzeltmek de verimli bir şekil de enerji naklinin icaplanndandır.

Elektrik enerjisinin kullanılışının rasyonali zasyonu :

Elektrik enerjisinin kullanılışının rasyo nalizasyonu en verimli elektrik makina ve cihazlarının en verimli bir şekilde kullanıl ması demektir.

Elektrik enerjisinden daha verimli bir şekilde faydalanmak konusunda başlıca üç çalışma gurubu ayrılmaktadır.

— Elektrikten verimli bir şekilde fayda lanmak hususunda kullanıcının ilgisi ni uyandırmak için yapılan reklam.

— Elektrikten verimli bir şekilde fayda lanmak isteyen kullanıcılar için tek nik araştırma ve konuşmalar.

— Elektriğin israfından kaçınmak üzere kullanıcıların tabi tutulduğu kayıt ve şartlar.

Reklâm; halka, yayın, filimler, dersler, gösteriler, sergiler ve^ konferanslar ve yarış malar yolu ile yapılır. Bu çalışmalar memle ketten memekete değişmekte ve' ençok ev iş lerinde elektriğin kullanılması alanında geliş mektedir.

Enerjinin ziraat ve endüstriye tatbiki bil hassa istişare ve araştırma konusu olmuştur. Birçok memleketlerde bu işlerle uğraşan la boratuvarlarla donatılmış araştırma merkez leri kurulmuştur.

Elektrik enerjisi üretimi nakil ve dağıtıl ması, kayıbları güç faktörüne ve yük faktö rüne bağlı olduğu için yükün rasyonalıizas yonu için harcanacak herhangi bir çalışına bu iki faktörün düzeltilmesine kayacaktır. Bu sebeple elektrik enerjisinin kullanılmasının rasyonalizasyonu aşağıda gösterildiği gibi beş safhada incelenecektir.

I yük faktörünün düzeltilmesi.

II Güç faktörünün düzeltilmesi.

III Elektrik makine ve cihazlarının ve riminin artırılması.

IV Elektrik makinelerini verimli bir şekilde kullanmak.

V Elektrik yerine başka enerji şekil lerinin konulması.

I — Yük faktörünün düzeltilmesi:

Hemen bütün memleketlerde kullanıcı nın yükünü dengelemesi için iki terimli tari feler tatbik edilmektedir. Ayrıca diğer bir ga ye de zirve saatlerinde kullanılan enerjinin k"Wh fiatını yükselterek bu saatlardaki kul lanma oranını düşürmeye çalışmak ve zirve saatlan dışında düşük tarife tatbik etmek suretiyle de, bu saatlardaki üretimi teşvik et mektir.

Elektrik enerjisinin bazı kullanma şekil lerine (meselâ su ısıtma) gayet düşük bir ta

rife tatbik etmekle de, gece yükünün geliş mesine çalışılmaktadır. Zirve saatlan dışın da yükü artırmanın diğer bir yolu da bazı en düstrilerin fazla miktarda elektrik kullanma sını gerektiren çalışmalarını gece yapmağa mecbur etmektir. Bu çalışmalar otomatıkleş tırilmek suretiyle kolaylıkla yapılabilir. .

Bazı elektrik müesseseleri de, bazı müş teriler için, azami yük aşıldığı zaman cereya nı otomatik olarak kesen yük tahdit edici ci hazlar kullanmaktadırlar.

II — Güç faktörünün düzeltilmesi;

Endüstri tarafından yaygın bir şekilde kullanılmakta olan transformatör ve asenkron motorların ikaz edilebilmeleri için belirli bir reaktif akıma ihtiyaç vardır. Bu reaktif akım makuıa üzerindeki yüke pek küçük bir ölçü de bağlı olduğundan, az yük altında veya boşta çalışma halinde güç faktörünü dü şürmektedir. Makinalara bağlanmış olan kon dansatörler ile bu makinalan ikaz etmek için gerekli reaktif akım karşılanabilir. Bazen de bir fabrikanın muhtaç olduğu reaktif cereya nın bütünü senkron kondansatör takımı ile merkezî bir noktadan karşılanır. Macaristan gibi bazı memleketlerde, sanayi santrallann da bu kondansatörlerin konulması şart koşul muştur.

III — Verimin artırılması:

Birçok Avrupa memleketlerinde sanayiin kullandığı elektrik, toplam elektrik üretimi nin üçte ikisinden fazlasını teşkil ettiğinden bunun verimini artırmak suretiyle rasyonali zasyonun temin edilmesi sağlanır.

Fabrikanın çalışmasını durduracak veya bir hâdiseye sebep olacak herhangi bir fazla yükten kaçınmak üzere sanayicilerde yüksek güçlü motor ve transformatörlerin kullanıl masına doğru bir eğilim vardır. Normal yük lenmemiş olan transformatör ve motorlann verimi düşük olmakta ve kötü bir güç fak törü ortaya çıkmaktadır. Bundan dolayı an cak transformatör ve motorlann güçleri nor mal yüklerine uygun olduğu takdirde verim artırılabilir.

Birçok fabrikalarda iç elektrik tesisleri nin büyümesi fabrikanın kullandığı elektrik enerjisinin artışı ile paralel) olarak gitmemiş tir. Bunun sonucu olarak elektrik sistemi daimî fazla yük altında kalmaktadır.

IV Elektrik makİT>alftrnw verimli bir şekilde kullanmak:

Elektrik motorlarından takat alan maki nalan verimli bir şekilde kullanmak için alı

E.M.M. 38 40

nacak ilk tedbir sürtünmeden doğan kayıblar dan kaçınmaktır. Bunun için de dikkatli bir bakım ve yeter şekilde bir yağlama gerektir. Herhangi bir şekilde mihaniki nakilden kaçın mak suretiyle daha fazla bir verim elde edile bilir. Her müstakil hareketin ayrı bir motor dan takat alması gerektir.

Bugün bile bazı memleketlerde, motorla rı boşa çalıştırmak suretiyle dikkatsizlikten dolayı oldukça önemli miktarda elektrik ener jisi lüzumsuz yere harcanmaktadır. Bu iti barla sanayide elektrik enerjisinden alınan verimi artırmak üzere işletme teşkilâtının düzeltilmesi şarttır.

Birçok hallerde, bir fabrikada yapılan teknik işlerin i^nel olarak kritik bir t'üdü, «•tektrikten tasarruf etmeı için daha birçok imkânların var olduğunu gösterecektir.

V — Elektrik yerine başka enerji şekillerinin konulması:

Enerji ekonomisi bakımından daha iyi bir verimin temin edilmesi mümkün olan yerlerde, elektriğin yerine başka enerji şekil lerini geçirmeye çalışmak suretiyle elektrik enerjisinin rasyonalizasyonu sağlanır.

Elektrikle yapılan muameleler yerine elektrikten faydalanmadan yapılan muame leler konulduğu takdirde, verimin artırılması için alınan tedbirlerin ne dereceye kadar ye ter olduğu, üretimin birimi başına özel elektrik enerjisi kullanılmasının azalması ile ölçülür.

Bu arada şunu da kaydetmek gerektir ki, elektrik yerine başka enerji şekillerini koy mak birçok hallerde sadece akademik bir mevzu olarak kalmakta, halbuki diğer enerji şekilleri yerine elektrik enerjisinin geçiril mesi, daha yüksek bir verim sağlamaktan çok çeşitli başka avantajlar temin etmektedir.

Elektrik enerjisi rasyonalizasyonu İçin teşki lâtlar :

İngiltere, SSCB, İsveç, Romanya, Maca ristan gibi bazı memleketlerde elektrik ener jisinin rasyonalizasyonu için teşkilatlar ku rulmuştur. Buna mukabil Avusturya, Finlan diya, Fransa, İtalya, Lüksemburg, Hollanda, İsviçre ve Yugoslavya gibi diğer bazı memle ketlerde, elektrik müesseseleri, elektrik sana yi ve bazı ticari birlikler diğer çalışmaları yanında elektrik enerjisi rasyonalizasyonu ile de uğraşmaktadırlar.

Memleketimizde de 1955 yılında kurulmuş olan «Elektrik İşleri Etüt İdaresi» bu kabil bir teşkilâttır. İdarenin kuruluş maksadı 2819

E. M M 39 40

sayılı kuruluş kanununun 2 nci maddesinde açıklandığı şekilde şöyledir:

«Madde 2 — E. I E. İdaresinin göreceği işler şunlardır:

a Memlekette bulunan su kuvvetleri ve diğer enerji kaynaklarını inceleyerek elektrik üretimine en elverişli olanlarını tespit etmek.

b Şehir ve kasabalara, fabrikalara, ma denlere, demiryollarına ve çiftliklere gereken elektrik enerjisini en ekonomik bir suretle temin edecek etütler ve verimlilik hesapları nı yapmak.

f Elektrik santralarının maliyet ve sa tış hesaplarım incelemek, bunların rasyonel ve verimli çalışıp çalışmadıklarını kontrol et mek, ileri memleketlerdeki bu gibi kurumla rın verimlilikleri ile karşılaştırmak ve santral lanmızın verimini artırmak için Hükümetçe alınacak çareleri araştırmak.»

İngilterede iki teşkilât vardır. Enerji ba kanlığına bağlı Yakıt Verimi Şubesi (Fuel Efficiency Branch) ve Yakıt endüstrisi tara fından finanse edilen Milli Sanayi Yakıt Verimi Servisi (National Industrial Fuel Ef ficiency Service) «NİFES».

Bu iki teşkilât yakıttan en fazla verimi almak suretiyle faydalanmak gayesi ile çalı şırlar. Bunlardan birincisi yakıttan ekonomi yapmak maksadıyla finansman için devletin istikraz yapması gibi resmi projeler hazırla makta, muntazam bültenler yayınlamaktadır. İngilterede ayrıca elektrik enerjisinden ye ter şekilde faydalanmak konusu ile ügili bir takım endüstriyel ve profesyonel teşkilâtlar da vardır.

SSC Birliğinde Elektrik Enerjisi Üretimi Bakanlığına bağlı bir teşkilât elektrik enerji sinden ekonomik ve verimli bir şekilde fay dalanmayı ve ilgili yönetmeliklere uygun ola rak hareket edilmesini sağlamakta, aylık bül tenler yayınlamaktadır. Buna ilâve olarak bölge elektrik servislerinde kendi bölgelerin deki kurumların yönetmeliklere uygun olarak hareket edip etmediklerini kontrol eden uz manlar vardır. Bu uzmanlar gerekli talima tı verecek ve alınması icap eden tedbirler» tavsiye edebilecek kabiliyettedirler. Bu çalış malarla sanayi yükü için güç faktörü 0,95 e yükseltilmiştir.

Sovyetler Birliğinde Müesseseler her yıl. enerji kullanılışının rasyonalizasyonu için. iç teşkilâtlarında yapılan değişiklikleri ve tek nik tedbirlere ait bir rapor hazırlamaktadır lar. Bu raporlar bu suretle elde edilecek olan ekonomiye dair kWh alarak tafsilât ihtiva et mektedir.

Endüstride elektrik enerjisinin dağıtıl ması üretim birimi başına spesifik sarfiyat standartlarına dayanan bir plâna göre yapıl maktadır. Bu standartlar her yıl, bazı teşeb büsler tarafından elde edilen sonuç ve geliş meye göre hükümet tarafından tespit olunur. Spesifik sarfiyatı standart ölçüden aşağı dü şürmeyi başarmış olan müesseselerin memur larına prim verilmektedir. Bundan başka, spesifik enerji sarfiyatını mümkün olduğu kadar azaltmak için, hükümet endüstriler arasında yıllık yarışmalar tertip etmektedir. Bu çalışmalar ile meselâ el kaynak makinele ri yerine otomatik kaynak makinelerinin ko nulması, kaynak için enerji kullanılmasın da % 61 nisbetinde bir düşüklük sağlamıştır. Magnezyum alaşımlarının eritilmesinde direnç fırınlan yerine endüksiyon fırınlarının kulla nılması enerji kullanılışını eski miktarın % 4O'ı nisbetıne indirmiştir. Sovyetler Birliğin de mahsul birimi başına spesifik sarfiyatın düşürülmesi endüstri için genel olarak % 22,8 i bulmuştur.

îsveç te 1927 yılında âmme elektrik mü esseseleri ile elektrik endüstrisi temsilcileri elektrikten rasyonel bir şekilde faydalanma kurumunu (Society for the Rational Use of Electricity) «FERA» kurmuşlardır. FERA'nın başlıca amacı teknik ve ekonomik görüşler den, elektriği doğru bir şekilde kullanmak hususunda halkı aydınlatmak ve elektrik ka zalarının önüne geçilmesi hususundaki yö netmelik esaslarıdır. Üç ayrı dergi yayınla nır. Elektrik ile mesleki bakımdan ilgili oku yucular için aylık bir dergi, çiftçiler için üç aylık bir dergi, şehir ve kasabalarda ev abo neleri için üç ayda bir çıkan dergi.

FERA bunlara ilâveten elektrik müesse selerinin reklâm ve yayın merkezleri için öğ retici malzeme; ilk ve orta okul öğrencileri ile öğretmenler için özel kurslar hazırlamak tadır.

Elektrik enerjisinin yeni tatbik şekilleri ve emniyet tedbirlerine dair toplantılar da tertip edilmektedir.

Romanya da elektrik enerjisi şubesinin enerji kontrollüğü elektrik enerjisinin kulla nılmasının rasyonalizasyonu için gerekli stan dartlar, talimatlar ve kanunen tatbik1 edile cek hükümleri hazırlamaktadır. Bundan baş ka, bir kontrol teşkilâtı olarak alınan tedbir lerin tatbikat ve tesirini kontrol etmektedir. Bu hükümlerin kullanıcılardaki tatbikatı; doğrudan doğruya ve etraflı olarak elektrik müesseseleri tarafından kontrol edilmekte dir.

Enerji kontrollüğü, tesislerin tadıl edil mesine ait kararlar, tarife tedbirleri; çeşitli endüstrinin istediği elektrik yükünün koordi

nasyonu ile güç faktörü ve yük eğrisinin şeklini değiştirmeyi başarmıştır. İstatistik ve ilmi incelemelere dayanan spesifik elektrik sarfiyatlarına ait standartlan yapmak ve ağır endüstrirıin enerji kullanırken alacağı tedbir leri tavsiye etmek suretiyle endüstride spesi fik elektrik sarfiyatını azaltmaya çalışmıştır.

Romanya'da dört yıllık bir kampanyadan sonra petrol sahalarına verilen güç faktörü 0,64 den 0,74 e yükseltilmiştir. Aynca üretim birimi başına spesifik sarfiyatın genel düşük lük nisbetı toplam sarfiyatın % 21 ini bul muş; zirve yüklerinde % 5 nisbetinde bir al çalma olmuştur.

Macaristan Halk Cumhuriyeti Hükümeti, elektrik temini problemlen ile uğraşmak ve ilgili bakanlık ile elektrik kullanıcılan ara sında doğrudan doğruya teması sağlamak ü zere OVILLEF elektrik kontrol teşkilâtını kurmuştur. Elektrik buhranı olduğu bir za man kurulmuş olan bu teşkilât, elektrik ke silmelerine engel olmak üzere, büyük müşte rilerin yük şemasını önceden tâyin etmek su retiyle yük eğrilerini dengelemeye çalışmış tır. Bu teşkilâtın çalışması sonunda yük fak töründe % 85 nisbetinde bir düzelme olmuş ve üretim verimi artmıştır. OVILLEF aynı za manda, endüstrinin elektrik kullanmasını kontrol etmeğe ve elektrik donatımında ve bu donatımın çalışmasında değişiklik yapma ğa yetkilidir. Tarifeler üzerinde incelemeler yapmakta ve enerji kullanılması konusunda öğütler vermektedir. Macar fabrikalarında bazen bir yük şeması da mecburi kılınmıştır. Bundan başka kullanılabilecek enerji mikta n, üretim birimi başına spesifik sarfiyat stan dartlarına dayanmaktadır. Bazen tatbik edi len tarife, kullanılan güç faktörüne de bağ ladır. Alınan tedbirlerle Macaristanda günlük yük faktörü % 85 olmuştur. Ağır sanayi tara fından kullanılan elektrik enerjisinin güç faktörü de, 0,85 i hattâ 0,90 ı geçmektedir.

Avusturya'da elektrik müesseseleri «Avus turya Elektrik Müesseseleri Birliğinde» top lanmıştır. Aylık OZE adlı bir dergi yayınla yan teşkilât, elektrik ekonomisi, elektrik ile ısıtma ve köylerin elektriklendırilmesi gibi iş lerle uğrasan bir takım ikinci derece komite ler kurmuştur.

Finlandiya'da, Finlandiya Elektrik Mü esseseleri Birliği, tek tip hale sokulmuş tari felerle, bütün köy ve ev elektrik abonelerine dağıtılan üç aylık bir dergi ile reklâm yapar ve elektrik enerjisi kullanılışının rasyonali zasyonuna çalışır. Endüstri için tek tip ve iki terimli bir tarife vardır. Diğer kullanıcılara ise kwh başına nisbeten düşük bir Ücret re yıldık sabit bir ücrete dayanan bir tarife tat bik edilir. Ev ısıtma işlerinde fazla elektrik

K.M.M. 88 40

gücü kullanılmasına engel olacak gayet yük sek bir sabit ücreti haiz olan önleyici biT ta rife vardır.

Finlandiya'da İkinci Dünya Harbinden evvel, yılda tanm işlerinde kulanlılan elektrik enerjisi miktarı 20 ilâ 40 kWh/hektar olduğu ve en bariz zirve yüklerinin Ağustos ve Eylül aylarında harman dövme zamanında görüldü ğü bildirilmektedir. Köylerin elektnklendiril mesının gelişmesi ve uygun tarifelerin hazır lanması ve tatbiki, lüzumsuz zirve yüklerine yer vermeden yılda t a n m işlerinde kullanılan elektrik enerjisi miktannı 80 ilâ .100 kWh/hek tar'a çıkartmıştır. Şehirlerde elektrik ocakla nnın gittikçe fazla kullanılması, belediye elektrik işletmelerinin yük faktörünü düzelt miştir

Fransa'da özel bir kurum olan Teknik ELektrik Birliği, elektrik enerjisinin üretimi ve dağıtılmasında kullanılan malzeme ve ci hazlara ait kaideleri incelemektedir. Bu bir lik Fransız Standardizasyon Birliği ile bir likte çalışmakta ve incelemeleri elektrik ener jisi ile ilgili bakanlıkça tasdik edildikten son ra yayınlanmaktadır. Rasyonalizasyon bakı mından, elektrik endüstrisinde kullanılan akım tiplerinin standardızasyonuna büyük bir önem verilmektedir 24 Haziran 1950 gün lü bir Bakanlar Kurulu Karan ile ayar vol tajlan tespit edilmiştir.

Hollanda'da, bütün elektrik enerjisi ter mik olarak istihsal edilmekte olduğundan elektrik enerjisinden venmli bir şekilde fay dalanmanın ekonomik önemi büyüktür. Elek trik müesseseleri satış ve reklâm servislen yolu ile çalışmaktadırlar. Aynca, bu müesse seleri bir araya toplayan birlikler, ve bu bir likler tarafından ısıtma, kimya ve aydınlat ma gibi bazı ihtisas alanlanndakı problemle rin incelenmesi için kurulmuş, olan teşkilât lar, elektriğin kullanılışının rasyonalizasyonu ile ilgilidir. Bu teşkilâtlann muntazam bir araştırma programı vardır, bültenler ve der giler yolu ile elektrik kullanmadaki emniyet ve ekonomiyi artırmaya doğru reklâm faali yeti yöneltilmiştir

Lüksemburg'da yüksek Elektrik Meclisi diğer çalısmalan yanında elektrik enerjisinin kullanılışının rasyonalizasyonu ile de uğra şır. Bu alandaki çalışmalar, uygun tarifelerin hazırlanması ve tatbikinden ibarettir

Görüldüğü gibi üretim birimi başına spe sifik enerji sarfiyatı, başarılmış olan rasyo nalizasyonun ölçülmesi için faydalı bir en deks olmaktadır. Bu endeksin hareketi bu alanda yapüan ilerlemeyi göstermektedir Bundan başka, aynı malı yapan çeşitli fabri kalann üretim birimi başına spesifik enerji

E. M. M. 98 40

sarfiyatının karşılaştırılması bazı imalât mu amelelerinin daha verimli olmasını sağladığı gibi, elde edilmesi mümkün olan enerji ka zancının ölçülebilmesini de sağlamaktadır.

Memleketimizde, elektrik enerjisinin üre timi, nakil ve dağıtılmasının yukarda açıklan dığı gibi rasyonalizasyonuna E. 1 E. İdaresi ve Sanayi Vekâleti Enerji Dairesi tarafından ça lışılmaktadır. Bu husus bilhassa tesislerin pro jelerinin yapılması sırasında yapılan etütler le temin edilir. Enerji Dairesi kendisine tas dik edilmek üzere gönderilen enerji üretimi nakil ve dağıtılması projelerinin enerjiyi en verimli bir şekilde üretmiş ve dağıtılmış olup olmadığına bakar. Memleketimizde elektrik enerjisinin kullanılmasının rasyonalizasyonu konusunda toplu bir kontrol teşkilâtı yoktur. Elektrik israfından kaçınmak üzere kullanı cılar herhangi bir kayıt ve şarta bağla değil lerdir. Bu hususta kurulmuş resmî ve özel bir teşkilât mevcut olmadığından yayın yoluyla bazı tavsiyelerde de bulunmak mümkün ola* mamaktadır.

Yük faktörünün düzeltilmesi için son za manlarda iki terimli tarifelerin geniş ölçüde tatbikine başlanmıştır. Güç faktörünü, 0,8 0,9 arasında tutmaya endüstri müesseselerini mecbur eden hükümler ve cezalar enerji sa tış tarifelerine konulmaktadır (1). Bu tedbir lerden iyi sonuçlar alınmaktadır.

Elektrik makinalannın verimli bir şekil de kullanılması ile bu makinalann veriminin artırılması konusu üzerinde ancak ilgili işlet meler durmaktadırlar. E. t E. İdaresinin de bu konuda bazı münferit çalışmalan olmuş tur.

Memleketimizde üretim birimi başına spe sifik enerji sarfiyatının ölçülmesi ve bu sar fiyatın azalmasına yardım edenlere pirim ve rilmesi büyük devlet işletmelerinin bazılarında «Rasyonel Çalışma Pirimi» esasl'an içinde tat bik edilmekte idi. Ancak bu, işletmenin kendi sahası ve iş programlan içinde kalmakta idi.

Elektrik enerjisinin kullanılmasındaki ras yonalızasyonun değerlendirilmesinde en şü mullü endeks olan üretim birimi başına spesi fik enerji sarfiyatının devamlı olarak ölçül mesi elektriğin verimli bir şekilde kullanıl dığını anlamak için şarttır.

Bu itibarla memleketimizde bu endeksi muntazam aralarla tespit ederek, hareketle rini yakın bir ilgi ile takip ve bunu temin et mek üzere teşkilât kurmak faydalı görülmek tedir.

(i) Güç faktörünün düzeltilmesi Konusunda bak, : Elektrik Mühendisliği Mecmuası yıl 2, sayı 19