TÜRKİYENİN KUZEY-BATI BÖLGESİNDE ELEKTRİK ENERJİSİ İSTİHLAK DURUMU VE GELECEKTEKİ ENERJİ TALEPLERİNE DAİR DÜŞÜNCELER

ODA KONFERANSLARI : 1

YAZAN ':

E. R. WOOLLEY Ebasoo Servloes Incorporated

Burada sizlerle karşı karşıya Türkiyenin elektrik alanındaki gelişmelerini münakaşa etmek fırsatını elde etmiş olmaktan çok mem nunum. Konuşmamın konusu, son zamanlar da ziyaret ettiğim 27 vilâyet merkezi ve 100 küsur şehir ve kasabada elektrik istihlâki ba kımından edindiğim intibaları ihtiva etmekte dir. Mevzubahis olan bölge Kuzey Batı'dır fe birçok hususlarda memlekıetin mütebaki kısımlarına da benzemektedir. Gezi esnasında işletme müdürleri ve mühendisleri, ticaret o dalan başkanları, belediye reisleri, enerji işle rile ilgili diğer zevat ve valilerle temaslar ya pıldı.

İlgililerin geçmişte kendi topluluklarına enerji temininde karşılaştıkları müşkülleri müdrik olarak, mevcut maniaların ortadan kaldırılabileceğinden ümitvanm ve böylece Türkiyenin de gelecekte elektrik tekniğinin sağladığı imkânlardan istifade edeceğinden eminim.

Elektrik işletmeleri ile 36 senedenıberi te masım oldu. İlk olarak mensup olduğum işlet me A B D.'nde idi ve Meksika'ya da enerji sat maktaydı. Hududun her iki tarafında elektrik siz veya küçük dizeller veya buhar makınaları ile elektriklenmiş pek çok şehir ve kasabayı zi yaret ettiğimi hatırlarım. Bunlar, o zamanlar, Türkiyede halen ziyaret ettiğim şehir ve kasa balardan ve bir kaç yıl önce Yunanistanda gördüğüm yerlerden pek faiklı değildi. Son bir kaç yılda mezkûr yerlerin bazılarını ziya ret etmek imkânını bularak elektrik sahasında kaydedilmiş olan tekâmülü müşahede ettim. İstisnasız, sözü geçen yerlerin elektrik nakil sistemleri ile elektriğe karıştığınım gördüm.

Türkıyenin yeni enerji nakil sistemini kurmuş olması iyi bir başlangıçtır. Bu sayede memleketin belli başlı meskûn merkezleri, na kil sistemile termik ve hidrolik büyük bölge santrallanna bağlanmıştır. Memleketin eko nomisine hadim olarak kurulan büyük sana yiler de ayni sistemden beslenmektedir.

Türkiyenin Kuzey Batı Bölgesinde Elek trik Enerjisi İstihlâk Durumu ve Gele cekteki Enerji Taleplerine Dair Düşün celer

ÇEVİREN

Ali ATTEKtN Y. Müh. E İ. E.

Müstakbel gelişmeler için düzgün plânlar yapılmakla beraber, müşahedelerime göre, elektrik ihzar sektörünün bir safhası, yani enerji dağıtım safhası, enerji üretim ve nakil safhalarına nazaran geride bırakılmıştır. Do layısile ev ve ticaret abonesi istihlâki geri kal mıştır. Halen enerji dağıtım işlerinin de naza rı dikkate alındığını bilmekteyim. Bu cümle den olarak, 15 şehrin dağıtım tesislerini İslah etmek üzere son zamanlarda kredi temin edil miştir. Diğer kasabaların da tesislerini inkişaf ettirmeğe matuf yardımların temini için çalış malar yapılmaktadır. Çok zaman geçmeden enerji dağıtım saf hasmın diğer safhalarına ayak uyduracağından eminimi.

Elektriğin kolayca kullanılmasına engel olmuş ve halen de tesirleri devam eden bazı faktörlerden 12 tanesini burada zikretmek ye rinde olur:

1 — Bir kısım yerlerde santral küçük ol duğundan enerji talebi karşılanamamaktadır. Mevcut abonenin fazla enerji kullanması tah dit edilmekte ve yeni abone kaydı yapılma maktadır.

2 — Bir kısım kasabaların enerji dağıtım tesisleri aşırı derecede fazla yüklüdür. Bazı yerlerde ise dağıtım şebekesi belediye hududu içinde kalan bir kısım meskûn yerlere götürül •memiştir. Son zamanlarda yapılmış bazı şebe keler bütün kasabayı kaplamamaktadır. Bir kısım şebekeler, ancak bir kaç yıl önce ikmal edildiği halde bugünkü enerji talebine kifa yet etmemektedir.

3 — Yüzlerce kasaba ve köy elektriksizdir.

4 — Belediyelerin mahdut finansman kaynaklan dolayısile mevcut şebekelerin İslah işi ve yeni sistemlerin kurulması gecikmiştir.

(Bu yazı, 22 Mart 1960 günü saat 15 00 17 30 ara sında. Elektrik Mühendisleri Odasınca E İ. E İda resi Konferans salonunda tertiplenen bir toplantı da E. ~İ E. İdaresinin Amerikalı müşavirlerinden Mr B R. Woolley tarafından verilen ve Y. Müh: Ali Aytekin tarafından Türkçey/e çevrilen konfe ransın metnidir ) "

E. M M. 39 40

5 — Bir kısım kasabalarda bir fabrika bu lunuşu ve bunun santralından ikinci derecede halkın istifadesi imkânı mevcut olduğundan dolayı halk elektriğe kavuşabilmiştır.

6 — Bir kısım yerlerde günün bazı saat lannda şebekeye enerji verilmemektedir

7 — Bir kısım belediyeler,, kasaba hudut ları dışına enerji vermekle ilgilenmemektedir. Kanunlar enerji dağıtma yetki ve vazifesini belediyeye vermiştir ve nihaî müstehlikin kul landığı enerjinin hemen hemen bütünü bele diye işletmelerince dağıtılmaktadır

8 — Halkın bir çoğunun geliri düşük ol duğundan, abone asgarî miktarda enerji ala bilmektedir.

9 — Büyük bölge sistemlerine bağlı olmı yan münferit isletmeli yerlerde elektriğin sa tış fiyatı yüksektir.

10 — İthal tahditleri dolayısıle elektrik cihazı ve teçhizatı adeden mahduttur. Bir kaç tip cihaz memleket içinde imal edilmek tedir.

11 — Elektrik cihazlanle teçhizatı, ithal edilmişse gümrük dolayısıle, imal edilmişse imalât kapasitesinin küçüklüğü ve malzeme maliyeti dolayısile pahalıya satılabilmektedir

12 — Bazı hallerde sistemin bakımı kifa yetsizdir ve yedek parça tedariki müşküldür.

Şimdi de, halen yapmakta olduğum 10 yıllık enerji istihlâk tahminlerinde kullanmak maksadile nasıl ve ne gibi bilgiler topladığım konusunda biraz izahat vereceğim

Tetkik etmekte olduğum Kuzey Batı böl gesinin bütün kasabaları hakkında geçmiş 10 yıla ait istatistikî bilgileri topladım.

Bundan sonra da, bölgedeki bütün önemli merkezleri, küçük kasabaları, yol üzerindeki köyleri ve pek çok büyük sanayii ziyaret et tim.

Bu teknik gezilerin gayesi, memleketi ta nımak, halkın geçim tarzını öğrenmek ve böl ge hakkında bizzat bilgi sahibi olmak idi. Bu gezilerden sonra Ankara'da bankalar, sanayi lerin merkez teşkilâtları, Vekâletler gibi mü esseselerle temaslar yapılarak gezi esnasında noksan kalan bilgiler tamamlandı ve gezi es nasında temini imkânsız olan hususlar öğre nildi.

Bunu takiben Ankarada büro çalışmasına başlarken bazı ESAS FARAZİYELER yürüt tüm. Böyle faraziyelere istinat etmeksizin tah

E M M 39 40

min yapılamaz Bunların başlıcalan aşağıda 10 madde halinde verilmiştir :

1 — Halen bölge sistemine bağlı bulunan şehir, kasaba ve köylerdeki enerji dağıtım te sisleri takviye ve tevsi edilerek halkın ihtiya cını normal olarak karşılıyabilecek bir duru ma getirilecek.

2 — Halen münferit ışletmeli olan yer ler bölge sistemine bağlandığı zaman, bun ların enerji dağıtım tesisleri ihtiyaca cevap verir duruma getirilecek.

3 — Bölge sistemine bağlı belediyeler ci varındaki köylere enerji verilebilmesi için belediyeler veya diğer bir teşkilât vazifelen dirilecek.

4 — Büyük sanayi abonesinin kendi ihti yacı için enerji üretimi yapmıyarak bölge sis teminden enerji satınalmasını teşvik etmek üzere, elektriğin satış fiyatı makûl ve düşük bir seviyede olacak.

5 — Elektrikli cihaz, motor ve sair ütili zasyon teçhizatı makûl bir şekilde fiyatlandı nlmış olarak piyasada kâfi miktarda buluna cak.

6 — Arzedilen enerjiden halkın lâyıkile istifade edebilmesi için iç tesisat ve cihazlann temininde bir kredi sisteminden istifade edi lecek.

7 — Sanayilerin kuruluşunda ilgili ma kamlarca yer tesbitinde tarafsız hareket edi lecek.

8 — Büyük merkezlerle köylere enerji ve rilmesi işlen, Elektrik işleri Etüd İdaresince açıklanan programa uygun olarak devam etti rilecek

9 — Bölge sistemlerinin enerjisi bollaşm ca, halen münferit santrallardan beslenen sa nayilerin bölge müesseselerinden enerji satın alması için ga.yret sarfolunacaık.

10 — Enerji dağıtım tesisleri projelerine konan tahdit edici hükümler veya talimatın tatbikinden vazgeçilecek.

İyi tahmin etmede rolü olan diğer bir hu sus daha vardır. Bu da istihlâkin tasnifidir. Bir bina tuğla gibi parçalardan yapıldığı gibi istihlâkta muhtelif tasnif unsurlarından te rekküp eder Binanın sağlamlığı bunun un surlarının selâbetıne bağlıdır. Enerji tahmin lerindeki sıhhat te keza bu tasnif unsurlarını iyice bilmemize dayanacaktır.

Türkiye'de istihlâk dört sınıfa ayrılır. Bundan ne kastedildiği aşağıdaki izahatla

meydana çıkacaktır. Herbir sınıfın tahmini nin nasıl yapıldığına da ayrıca işaret olun maktadır :

1 — Ev ve ticarethane istihlâki: Evlerde muhtelif şekillerde kullanılan elektrik ile dükkân ve ticarethanelerde aydınlatma ve küçük motorların sarfiyatı bu sınıfa dahil dir.

2 — Resmî daire istihlâki: Hükümet ve belediye bina ve dairelerindeki sarfiyata İh tiva eder.

3 — Sokak aydınlatma istihlâki: Sokak, park ve sahil aydınlatmasmdakı elektrik sarfiyatını ihtiva eder.

4 — Sanayi istihlâki: Mahallî işletme müesseselerince tesbit edilen bir sınırın üs tünde kuvvei muharrike kullanan abonelerin sarfiyatını ihtiva eder.

Tahminlerde kullanılmak üzere toplanan bilgiler, yutardaki tasnife uygun olarak tertip edilmiştir.

Ev ve ticarethane istihlâkini tahmin et mek için, 1950 1958 yıllarını ihtiva eden dev re tetkik ve tahlil edildi. Müstakbel ihtiyaçla rın tahmininde bu geçmiş zaman temayülü nazarı dikkate alındı. Mamafih, halen bölge sistemine bağlı olmıyan yerlerde elektrik fi yatlarının yüksek oluşu, istihlâke konan tah ditler, santral kifayetsizliği, istihlâkin geliş mesinin teşvik edilmediği hususları da gözö nünde tutularak, bu gibi yerlerde istikbalde mühim artışlar beklenmektedir. Nitekim, münferit yerlerin bölge sistemine bağlandı ğında, santral kifayetsizliği ye sair bazı tah dit edici faktörler kalkmış ve bu gibi yerlerde istihlâkin birdenbire çok arttığı müşahede edilmiştir.

Müstakbel ihtiyaçların tahmininde, abo ne başına istihlâk miktarı üzerinden gidilmiş tir.

Resmî dairelerin sarfiyatının muhtelif yerlerde mahallî şeraite göre değiştiği müşa hede edilmiştir. Bu sebeple her bir yer için hakim şartlara göre ayrı tahmin yürütülmüş tür. Askeriye tarafından kullanılan elektrik bu sınıfa konmuştur.

Sokak aydınlatmasındaki sarfiyatın mes kûn yerin büyüklüğüne bağlı olduğu görül mektedir. Bu bakımdan her meskûn yer ayrı olarak mütalâa edilmiş ve teknik gezi esasın daki müşahede ve temaslar ile istatistiklerden faydalanarak tahminler yapılmıştır.

Sanayi istihlâkine gelince, halen bölge sistemine bağlı olmıyan yerlerdeki sanayiler

ekseriya kendi üretim tesislerine maliktirler. 10 yıllık tahmin süresi boyunca Kuzey Batı da bölge sistemine bağlanacak yerlerdeki sa nayilerin müesses takat yekûnu 100.000 bey bir gücü kadardır. Bu yerler sisteme bağla nınca, mezkûr yükün büyük bir kısmı da sis teme mal edilmiş olacaktır.

Bu sebeple, elektrik işletmelerinden te min olunan miktar ve temayüllerin etüdüne ilâveten, bölgedeki bütün sanayilerin çevirici makina gücü ve çalışma süresi gibi hususlar da da bilgi toplandı. Büyük santral grupları nın hepsi ve küçüklerin de mümkün olanları cedveller halinde toplandı. Teknik gezi esasın da tipik olan muhtelif sanayiler gezildi. Bun ların mahiyeti ve müstakbel gelişme program lan temin olundu.

İşte, Kuzey Batının gelecek 10 yıldaki enerji ihtiyacını tahmin için, yukarda kısaca izah edilen usulden faydalanılmıştır. Şunu da ilâve edeyim ki bu usul, sadece A B D'nde de nenmiş ve iyi netice vermiş bir usul olmakla kalmamış, başka yerlerde de tatbik edilmiştir.

Şimdi de size Türkiyenin elektrik enerjisi ihtiyaçları hakkındaki görüşlerimi anlataca ğım. Sanayi istihlâkinin gelişmesi matlûp olan seviyeye ulaştığı kanaatindeyim. Bu sebeple mülâhazalarnm münhasıran ev ve ticarethane ihtiyaçlarına ait olacaktır. Bu sahadaki istih lâkin aitmasiledir ki Türkiye halkı daha mü reffeh bir hayata kavuşacak ve memleketin umumî iktisadiyatının inkişafına yardım edi lecektir.

Aşağıdaki cedvelde, Türkiye, Yunanistan ve A. B. D'nde (14 işletme firmasının ortala ması) «ev ticarethane» ve «sanayi» sarfiyat ları 1958 yılı için yekûnun bir yüzdesi olarak verilmiştir: .

Türkiye Yunanistan A.B.D.

Ev ve ticarethane

sarfiyatı

% 18

Sanayi sarfiyatı

% 76

Diğer sarfiyat

%6

Yekûn

% 100

Yunanistan ve A. B. D. nde evvela ticaret hane abonesi istihlâkinin yekûndaki nisbeti % 41 ve '% 44 gibi yüksek seviyelerde olduğu halde, bu nisbet Türkiyede % 18'de kalmıştır.

Kanaatimce şehir, kasaba ve köyleriniz deki ev ve ticarethaneler elektrik enerjisi için muazzam bir piyasa teşkil etmektedir.

Tetkik konusu bölgedeki en büyük şehir lerde abone başına yıllık istihlâk 400 500 Kwh civarındadır. Birkaç küçük köyde de sarfiyat ayni mertebededir Fakat adeden daha fazla o

E. M. M. 39 40

\an. diğer münferit işletmeli şehir kasaba ve

köylerde hal böyle olmayıp abonenin yıllık

sarfiyatı 100 120 KWh civarındadır. Bölge

sistemine bağlı bazı yerlerde de istihlâk ayni

derecede düşüktür.

•/

, Elektrik enerjisi piyasasındaki İhtiyaç ar tışını bazı misallerle izah edeyim; 1956'da.sis teme bağlanan büyük bir şehir'4350 kW pike sahipken bu rakam 1959', da 7500 kW. ol muştur. Bu % 70 bir artıştır. Eğer şehrin dağıtım .şebekesi kifayet etseydi bunisbet biraz daha artacaktı. Daha ufak bir şe hirde 1954'te pik 1100 KW 1959'da 2500.kW olmuştur. Artış nisbeti % 125'tir. Kuzey Batı sistemine dahil olmıyan fakat yeni bir santra la kavuşan bir kasabanın 1956'daki piM 165 kW iken 1959'da 400 kW olmuştur ki % 140 artışa tekabül eder. Bu kasabanın tesisleri '4 senede işba haline gelmiştir. Yeni enerji ar tışları için yeni tesislere ihtiyaç vardır.

Bu misallerden anlaşıldığı gibi,müsait im kânlar sağlandıkça meskûn yerlerin istiklâkı sür'atle artmaktadır. Yukardaki misallerde se çilen yerlerde büyük sanayi "yoktur. İlk ve rilen misale ait şehirde mevcut bir fabrikanın yükü rakamlarımıza'dahil edilmemiştir.

Müsait santral gücü ve şebekeden başka diğer bir faktör de elektrik istiklâkinin artı şına tesir eden faktörler arasında çok mühim dir. Bu da ucuz tarifeler tatbikidir. Yukarda misal olarak verilen her üç yerde de tarifeler 1956'da düşürülmüştü.

Sadece düşük tarifenin, elektrikten azamî istifade sağlamağa kâfi olduğu kanaatinde değilsem de tarifenin istiklâke tesiri aşikâr dır. Eğer fiyatlar düşükse halk daha bol elek trik sarfetmektedir. •

Tabiatüe istıklâkin artırılması için, .di ğer bazı tedbirlere başvurulması, bazı nok sanların giderilmesi ye.bu suretle mütekâ mil bir satış kampanyasına girişilmesi lâzım dır.

Benim tahminlerimde bir satış kampan yasının tesirleri nazarı dikkate alınmamış ol makla beraber, evlerle ticarethanelerde ener jinin mütevazi şartlar altında kullanılabilme si süretile elektrikle yaşamanın memleketin refahına hadim olabilmesi için yeter derecede enerji tesisleri kurulacağı faraziyesine yer ve rilmektedir.

Futbol Sahalarının aydınlatılması

YAZAN :

Jean de BACKER

Bugün bjr, futbol sahasının aydınlatılma sında muhtelif usuller vardır: Her aydınlatma nın kendisine göre bir hususiyeti olup teferru atına gör,e hususi bir çözümü icabettirir.

Bununla beraber aşağı yukarı bütün pra tik hallere kabili tatbik.umumi kanunların is • tihsali de hemen hemen mümkündür.

• Bir futbol sahasının aydınlatılması suali ni cevaplandırabümek .için problemin iptidai elemanlarından, hareket etmek icab eder.

Etüd edilen saha bir futbol sahası olduğu

na göre eb'adı tesbit edilmiş bir çimen saha

nın, seyirci ve. oyuncuların yâdırgarriıya'cakia

n şekilde gündüz ışığı gibi aydınlatılması ba

his mevzuudur.. ' _

Şimdi bu aydınlatmaya esas olan iki bü

yük kanuna gelelim. " •'

h M M. 39 ,40

J3J3RLEYEN i

Muammer ÖNOE T. ;Müh. PTT.

1 — Rahat bir görüş sağlayabilmek için kâfi bjr,ışık seviyesinde üniförm bir aydınlat ma

2 —' Bu aydınlatmanın seyirci ve oyuncu

ların gözlerini kamaştırmayacak şekilde temi

ni.

"

. ' '"

Miktarı kâfi aydınlatma ne demektir ? ön ce bunu etüd edelim,:

İyi bir cadde aydınlatmasında 3 '5 lüks' lük ışık şiddetine İhtiyaç varsa T&u bir futbol sahası için ne kadar olmalıdır,?

Pratik olarak bu iş için bir mimmûm

kriter bulunabyir.

_,,.,,

Muayyen bir mesafeden bir.,cismi seçebil mek için faraza 10 lüks'İük'.bır ışık şiddeti

«Belgelectro export» mecnajgı^smtliin .derlenmişti^.