MARAŞ HİDRO-ELEKTRİK TESİSLERİ

Elektrik Tesisleri

Kemâl TAN Y. Müh San. Vek.

Bu yazıyı.. 1 — Memleketliniz çapında mühim, sayılmakta olan Maraş Hidro Elektrik tesisleri gibi tesislerin mey dana getirilmesinde, karşılaşılan müşküllerin ve bazı düşünce farklarının, memlekete İka ettiği zararlı neticeleri tebarüz ettirmek; 2,— Maraş Hidro Elektrik tesislerinin projelendirilme ve tesisi safhalarında yapılan teknik çalışmaları ve tesisin bilinmesi İcap eden teknik karakteristiklerini meslekdaşlanma bir örnek olmak üzere, izaha çalışarak hizmette bulunmak; 3 —. İşletme safhasında karşılaşılan ve ileride de karşılaşılacak müşkülâttan bazılarına ve işletmenin ekonomik neticelerine bir nebze temas ederek bu hususlaki tecrübe ve düşüncelerimle meslekdaş larımı ve İdarecileri elektrik İşletmeciliği ile mümkün olduğu kadar İlgilendirmek; gayesiyle yazıyorum

I — PROJENİN TARİHÇESİ VE MUCİP SEBEPLERİ

Maraş şehrinin elektrik ihtiyaca 1940 yılı na kadar Çeltik fabrikasında mevcut 219 Bey girlik termik santraldan 40 kW. takatinde enerji tahsis edilmek ve senevî 60.000 k'VTh. enerji istihlâki garanti edilmesi suretiyle be her kılowat saati 10 Krş. dan temin edilmekte iken 1940 yılında şehrin kenarındaki iki pına rın sularından faydalanmak suretiyle Beledi ye tarafından meydana getirilen 80 KW. lık Hidro Elektrik santralın faaliyetine şahit olunmaktadır.

Bu santralda biri yedek olmak üzere her biri 130 beygir ve 80 KW. güçte iki Türbin Generatör grubunda 400 volt ile üretilen ener ji, santralda mevcut bir transformatör vası tasile 6.000 volt'a yükseltilip yeraltı kablosu ile şehir içindeki indirici transformatör mer kezinde tekrar 380/220 volt'a düşürülerek tevzi edilmesi cihetine gidilmiştir. Bu santralın ku ruluşunda şehrin hakikî ihtiyacı gözönünde tutulmadığı veya tutulamadığı anlaşıldığın dan, santral daha ilk senede 80 KW. puvant yük ile yüklenmiş ve senenin ancak 8 ayında 80 KW. verebilen, 4 ayında ise su vaziyetinin müsaadesizi] ği sebebiyle azamî gücü 50 KW' a düşen bu santral yine zaman zaman çeltik fabrikasının takviyesi ile ve bir çok enerji taleplerinin tahditleri ile Maraş şehrinin elek trik ihtiyacını karşılamaya senelerce çabala mıştır.

Devrin 80 KW, Hidrolik santralını kuran Belediyesindeki Reis ve âzalarının, artık ihti yaçları kalmadığı zannettikleri o zamanki Çel

tik fabrikası başındakilere muhtemelen sat tıkları caka ve fiyaka da bu suretle pek kısa ömürlü olmuş ve müteakiben Hidrolik san trallardaki arızaların termik santrallara naza ran daha az olmasından dolayı, sadece Çel tik fabrikasında vukua gelen elektrik inkıta lan sebebile «bizim santral hiç arıza yapma dan arslan gibi çalışıyor» a inkılap etmiştir.

Santral takatinin azlığı dolayısiyle bir çok küçük sanayinin el ile çalışmaya devam et tiği görülmüştür Küçük san'at erbabı elek trik enerjisinden faydalanan civar (Gazian tep gibi) şehirlerdeki meslekdaşlarile rekabet edememeleri yüzünden san'atlannı bırakmak veya başka yerlere göç etmek zorunda kalmış lardır. Bu sebeple çok calibi dikkattir, ki Ma raş, Türkiye'de hele vilâyet merkezi olarak nüfusunda azalma görülen mahdut şehirlerin başında gelir. Nitekim şehrin muhtelif yılla rındaki nüfus sayımı neticelerine bir göz atı lacak olursa •

Yular

Maraşın merkez nüfusu

25.982

29.402

36.404

34.641

44.306

olmak üzere dalgalandığı ve ancak enerji bakımından imkân kazandıkça arttığı, aksi hallerde de azalmaya başladığı görülmektedir. Tarihin san'at, kültür ve kahramanlık mer kezi olan Maraş şehrine ve Marazlılara Cey han I gibi bol ve müsait enerjinin, nüfus ve

E. M. M. 89 40

ekonomik gelişmelerinde hayırlı ve feyizli olmasını biz Mühendisler candan temenni ediyoruz. Bu, Elektrik Mühendisliği bakımın dan çok mühim olan sosyal hâdiseyi ilgilile rin ibretle tetkik etmelerini ve bundan ibret alarak elektrik mevzuuna gereken önemi ver melerini,, tekrarlamaya bilmem lüzum var mıdır?

Maraşın 80 EW. lık 1.000 d/d 43 metre faydalı düşü ile çalışan, o günün büyük ve bugünün ise minik santralı da muhtelif yıl larda gücünün yettiği nisbette ürettiği ener ji miktarı olarak:

Yıllar

Puvant grüç (Kw.)

Enerji Hld.

(KWh.)

Enerji Dies. (kWh.)

1940 1941 1942 1943 1944 1945 1946 1947 1948 1949 1950 1951 1952 1953 1954 1955 1956 1957 1958

161.800

324.910

358.637

415.140

409.930

423.660

411.460

422.540

95 + 53

95+82 ' 400.000

95 + 85

90 + 85

90 +140 400.000

90 + 230 400.000

90+400 400.000

85+520 390.000

85+515 390.000

80 + 870 200.000

— — — — — — — — — 158.030 388.800 446.024 372.310 424.659 711.906 1.014.050 1.396 560 1.918.000 2.506.550

olarak neticelenmektedir ki 1940 senesinde bi nası 7.200 liraya İsmail Kocabaş, diğer tesi sat ve makineleri de «32.300» liraya Hamdi Ariel tarafından meydana getirilmiş olan mezkûr 80 KW. lık santral, 1948 senesine kadar yalnız başına, 1948 senesinden itibaren 1957 ye kadar Diesellerle birlikte vazifesine de vam etmiş ve galiba kendisinden bekleneni fazlasile yapmıştır.

Enerji kifayetsizliği sebebiyle bütün fren lemelere rağmen 1940 yılında 871 olan elek trik abonesi sayısı 1948 senesinde :

Senelik Abone İstihlâk adedi Kilowatsaat

Ev ve dükkân abonesi

Resmî daireler

Sokak tenviratı

Muharrik kuvvet

Parasız yakılan ve

• kayıplar

140.315 50.000 26.492

120.975

87.437

1.100

olmuş, muharrik kuvvet abonelerinin kurulu motor gücü de 398 beygiri bulmuştur. Muhar rik kuvvet abonelerine ancak gündüz ceryan verilebilmiş, tenvirat başlar başlamaz bunla rın ceryanı kesilmek suretiyle idare edilmeğe çalışılmıştır. Hele çeltik gibi kampanya ça lışması yapan fabrika veya sair sanayi grup larının çalıştığı aylarda gündüz ceryanı bile münavebe ile verilmesi gibi müz'iç bir çalış ma, ancak devam ettirilebümiştir.

Maraş buı halde iken civarından geçen Ceyhan nehri üzerinde bir santral kurulması mevzuunda yapılagelmekte bulunan çalışma lardan faydalanarak Elektrik İşleri Etüt İda resinin yapıcı bir zihniyetle ihzar ettiği avan proje 5/12/1949 senesinde Nafia Vekâletince tasdik edilmiştir. Projeyi ihzar edebilmek üze re şimdiki santral yerine, bu İdare elemanla rının yapmış olduğu ve güç hal ile ulaşabil dikleri Güvercinlik denilen yan mağara ti pindeki kayaların kovuklarında yatmak zo runda kaldıkları zaman, aralarında fareden pek sinirlenen arkadaşlarını, Goncoloz bura da pek çoktur, diye seyahatin eğlence mevzuu haline getirdiklerini ve seneler geçtiği halde bu hatıralarını hâlâ tekrarlamakta olan bu dâvanın mücahitlerini, bu nimetten faydala nanlar daima hatırlamalıdırlar.

Tasdik edilmiş bulunan projenin ana hat ları :

a) Maraş nüfusu 20 25 sene sonra 50 55 bine yükseleceği ve o seneler de Maraş'ta fi len nüfus başına düşen güç 2,5 wat, ev ihti yaçlarına verilen enerjinin miktarı da nüfus başına yılda 4 kWh. olduğunu anlıyoruz. Hal buki memleketimizde o tarihlerde nüfus başı na en az 10 Wat kabul edildiğine nazaran, Ma raş için de bunun kabulü suretiyle, Sanayi için de bazı tahminler yapılarak ihtiyacın dolayısiyle santral takatinin tesbiti ciheti ne gidildiği görülmektedir. Buna göre de Maraş'ın ihtiyacı:

Güç Yıllık enerji

KW

kWh.

Ev ihtiyaçları için

300 800.000

Resmî daireler için

80.000

Sokak tenviratı için

60 180.000

Küçük muharrik kuvvet

250 340.000

Remzi öksüz'ün çırçır,

Maraş Çeltik, Ali Araş

Çeltik ve Bakır, D.D.Y.

İstasyon, Buz ve Soğuk

hava deposu, İsmail O

ruç Bakır, Sanat Oku

lu, Kurulacak un fabri kası, ve diğer sınai te

sisler için

600 1.100.000

Şimdiye kadar kestirilme

si mümkün olamayan

sarf yerleri için

100 200.000

Toplam Kayıplar

1.360 2.700.000 140 300.000

İstihsal edilmesi gereken 1.500 3.000.000

b) Bu ihtiyacın karşılanması için beheri 500 kW. tâkatta üç adet Kaplan tipi türbin ve generatör grubu seçilmiştir. Üretilecek enerji 6,6/22 kV. yükseltici transformatörlerle 13,5 km uzunluktaki hava hattı vasıtasile Ma raşa nakledilecek ve Maraşta 22/6,3 kV. indi rici transformatörlerle şehirdeki 6kV. luk mevcut şebekeye bu enerji verilecektir.

c) Ceyhamn sulan Maraş'ın takriben 15 km. kuzey batısına rastlayan kısmında inşa edilecek bir kabartma bendi ile kanala alına cak ve 3.280 metre uzunluğundaki bu kanal ile santrala akıtılmak suretiyle 10,90 m. lik brüt bir su düşümü elde edilerek bundan ener ji istihsal edilecektir.

d) Su tesisleri 20m3, suyu santrala, İ m 3 suyu da sulama işlerine olmak üzere 21 m3/sa niye su için hesap edilmiştir. Bu su ile san tralda 1500 kW. takat istihsali mümkün olaca ğı nazarı itibara alınmıştır.

e) Elde edilecek bol enerji ile doğrudan doğruya sulanamayan sahaların da pompajla sulanması cihetine gidileceği göz önünde tu tulmuştur.

Maraş Ceyhan hidro elektrik tesisleri EİE'nin bu projesi üzerinde TAMİŞ firmasına 3.214.420,85 keşif bedelinden ihale tenzilâtı ya pıldıktan sonra dahi 3.638.161,08 liraya olmak üzere, bazı tadilât ve tevsiatla ihale edilmiş tir. Bundan sonra mezkûr firma tarafından

mahallinde ve o günkü durum nazarı itibare alınarak tatbikat projesinin ihzarına başlan mıştır.

Evvelâ yer teslimi için 22.4.1950 tarihin de teşkil edilen İller Bankasından Y. Müh. Muhittin KULİN, Mehmet USLU, Bayındır lık Bakanağından Y. Müh. Allı ORHON; EİE. İdaresinden Y. Müh. Mustafa YUM ve Kemal NOYAN ile TAMİŞ firmasından Y. Müh. Kari WAGNER'in yapmış olduğu incelemeler ne ticesinde :

1 — Arazi müşkülâtından dolayı sulama tesislerinin projenin % 39 bedelini teşkil etti ği göründüğünden, kanal santralının terk edi lerek yerine bendi yükselterek bir bent san tralı inşa edilmesini,

2 — Santralda tesis edilecek türbo gene rator gruplarının senenin 9 ayında mevcut ve yetişecek su ile çalışabilecek ve Maraş'ın ye niden tesbit edilecek enerji ihtiyacını karşılı yacak tarzda tâdil edilmesini,

3 — Bent yerinin yapılacak sondajlar ne ticesine göre esaslı ve kat'î olarak tesbit edil mesini, tavsiye etmişlerdir.

Bu arada her bakımdan Maraş'a nazaran ileri bir durumda bulunan Gaziantepliler de projeye ilgi göstermeye başlamışlar ve Cey han'dan mümkün olan azamî takat ve ener jinin elde edilmesi ve bunu An tep ile Maraş arasında taksim edilmesi fikrini ileri sürerek müracaatlarda bulunmuşlar bunun üzerine o zamanın İçişleri Bakanlığınca 1952 yılında teşkil edilen, Bayındırlık Bakanlığı mümessi linin de katıldığı, bir hey'et santralın Antep lılerin istediği gibi her iki şehre ceryan vere cek tarzda ele alınmasını uygun görmüş ve bu fikir Başvekâletçe de tasvip edilmiştir.

Bu fikir ve tavsiyelerin ışığı altında aza mî güç ve enerji elde edilmesi etüd edilen Ma raş Ceyhan I santralı, halen inşa edilen du rumu ile ele alınarak intaç edilmiştir.

II — TEKNİK HUSUSİYETLER

A) HİDROLİK:

Ceyhan nehrinin istisnaî feyezan sarfiya tı, nehrin yağış sahası F = 8580 km2, olarak harita üzerinde hesaplanmış ve Prof. Dr. İng. Oehler'in Misis civarında 1935 yılında yaptı ğı tecrübelerle a = 0,444 değeri esas alınarak, Kresnik formülü ile hesaplanmış ve

E M. M. 38 40

32 0,5 + F

. F = 0,444

0,5+8580 = 1310 m3/San.

bulunmuştur Ayni rejimde olan Seyhan için

1936 da tayin edilen (a) emsali 0,588in Cey han için de aynen kabulü halinde Qmai = 1730 m3/San. çıkar ki istisnaî feyezan sarfi yatı 1500 m3/San. olarak kabul edilmiştir.

Santral binasının ve barajın yerini tesbit için E.İ.E. Mütehassısı Dr. H. Kleinsorge ta rafından yapılan sondaj tecrübelerinin neti cesinde Maraş'ın 15 Km. batısında ve Güver cinlik mevkiinin 200 m. kadar menba tara fında halen santralın inşa edildiği zeminin tatbik edilecek enjeksiyon neticesinde su geçirmez bir hale ifrağının mümkün olacağı tâyin edilmiştir.

Ancak bu sıralarda Gazdantep'e de bu santraldan neryan verilmesi bahis mevzuu ol

ması sebebiyle İller Bankası'nca Tamiş Fir masına verilen direktife müsteniden, bu fir ma tarafından, nehrin muhtelif aylardaki de bisine tâbi olarak elde edilmesi mümkün takat ve enerji tesbit edilmiş ve bunun neticesinde (Şekil: 1) de gösterilen diyagram ihzar edil miştir. Bu diyagramdan da senevi üretilebile cek enerji miktarı, üç adet makine ile 3679 kV' V güç ve senevî 26,8 milyon kilovat saat enerjiden ibaret bulunduğu anlaşılmıştır.

Ceyhan nehrinin Maraş'a 14 Km. deki kı lavuzlu rasat yerinde 1941 senesinden 1956 senesine kadar yapılan rasatlara göre kayde dilen 16 değerin ortalaması alınmak suretiy le yapılan hesap sonucuna göre elde edilen akım değerleri ve bu akımın generatör randı manı % 88 alınması suretiyle beher m3 su ile elde edilebilecek ortalama gücün tesbiti için evvelâ Q = Im3/saat alınarak hesaplanan

N = 9,8 Q. H Rt Re = 9,8 x 10 x 0,94 x 0,88 =' » «1 Kw.

Şekil: 1

UOO0

4500 •t o o o

4 AtlAJZ

birim, sarfiyat gücü emsali ile yine bu birim sarfiyatın 30 günlük bir ayda 58320 KWh ener jiye tekabııl edeceği hesap edilmiştir. Bu esas

lara göre 16 senenin ortalama değerlerile el de edilmesi mümkün neticeler •

Aylar

Toplam Akım

Mil M3

Ekim

Kasım

Aralık

Ocak.

Şubat

Mart

Nisan

Mayıs

Haziran

Temmuz

Ağustos

Eylül

Toplam 2.511

Q

Azamî Akım

77 120 130 122 233 310 375 " 292 101 59 36 30

"mln

Asgari Akım M3/sa.

26,5 28 35 42 48 81 108 05 56 36 28,5 28

Sırf hidrolik imkân olarak

Qm

elde edilmesi mümkün olan

C\ v t" ft 1 n mn_

Vf L t t U İ U l l A

Akım Ortalama güç

Toplam enerji

(N = 81Q)kW (58.320xmii.M3) kWhXlO»

32 39 52 58 99 139 200 160 75 44 31,5 28

2590 3160 4210 4700 8100 11260 16200 12960 6080 3565 2550 2270

1.585 1.900 3.030 3.380 6.775 8.105 11.670 9.330 4.375 2.570 / 1.845 1.633

55.198

olarak görülmekte iseler de anî feyezan dal galan sebebiyle taşan Ceyhan nehri suları nın akümüle edilebilmesini mümkün kılacak bir baraj arkası golü bulunmaması, feye zanla gelen suların ekonomik bir işletmeye tahsisi imikânı elde edilmesi projede derpiş edilmemiş olması itibariyle, Tamış firmasının kabul ettiği 1720 PS. takatinde 3. Türbin generatör grubu seçilmesi iktiza etmiştir. Bu üç grup senenin 7 ayı tam yükle çalışabile ceğine göre halen iyi bir koordinasyon ile senevi 30 milyon k'Wh. enerji üretilmesi müm kün olduğu görülür.

B) İNŞAAT:

1 — BENT:

Düşümü temin maksadıle Ceyhan su se viyesi, santralın yanında yapılan bir bentle alçak su seviyesine nazaran 10,25 m. yüksel tilmiştir .

Lüzumlu akış genişliği, herbın 13 m., iç genişliğinde 3 menfeze taksim edilmiştir. Aza mî feyezanlar her üç kapağın açılması ile tehlikesizce atlatılabilir. Kapakları kaldıran vinç tertibatı her ihtimale karşı, kapakların açılmasına rağmen husule gelecek kabarma tehlikesi düşünülerek yükseğe konulmuştur.

Bent ve santral inşaatı için proje ihzar edilirken, her türlü işletmede su seviyeleri ile tekmil bendin şekli, Almanya'da >Karls

ruhe Teknik Üniversitesinden Prof. Dr. Boess tarafından, esaslı model tecrübelerine tâbi tu tularak, tesbit edilmiştir.

Gerek kapaklar, gerekse kapak üstü su seviyesini ayarlayan müteharnk klapeler elek trikle ve icabında el ile müteharrik bir vinçle tahrik edilmektedir. Kapak kısmının tamir ve ya kontrolü için ön tarafını kapatmak mak sadiyle her kapağın ön tarafına parça parça hususî yuvasına indirilebılen 15 ton ağırlığıh da 6 adet batardo kirişinden ve bunlan yer lerine yerleştirebilen gezici bir vinçten müte şekkil bent menfezi kapama tertibatı da ya pılmıştır. Batardo müteharrik kirişleri her üç menfeze ayn ayn konulmak üzere bent'in sol kenarındaki bir düzlüğe yerleştirilmiştir.

İnşaatın temeli tamamen kaya üzerine oturtulmuştur. Bent santralı olan bu santral da normal zamanda bent arkasında su seviye si, kapak müteharrik klapesi üst kotu olan £>C4,35 kotundadır. Kapakların muhtelif vazi yetleri halinde, ve eşiğin yükseltilmesi halle rinde de model üzerinde su seviyeleri tahkik edilmiş ve 1500 m3/saniye feyezan seviyesi için bulunan su seviyeleri,

Alt su seviyesi İki kapak açık bir kapak kapalı Üç kapak açık Alçak su seviyesi 20m3/sa.

sarfiyatta

502,94 m.

505,10 m. 503,91 m.

494,00 m.

E. M. M. 38 40

Kapakların mesnedi bulunan bara] beton ayaklarından ortadakiler 4,50 m. sol kenarda ki 3,5 m. genişliktedir Sağ taraf ayağı ise san tral binası ile bitişik olup inşaat icaplarına göre eb'atlandırılmıştır.

2 — SANTRAL BİNASI :

Santral binasının içi 11,00 m. genişlikte ve 27.10 m uzunluktadır Santral türbin dai resi döşeme kotu 501,10 m. kotunda olup bu raya üç adet 1250 kW takatinde dik akslı Kap lan türbinleri yerleştirilmiştir. Santralın ar kasında türbinler için 3 tane 5,5 m. genışbkte su alma ağzı mevcuttur. Su alma ağızlan önü ne birer ince ızgara yer almıştır. Çamur geçi di olarak 1 m. genişliğinde ve 1,5 m. yüksek liğinde bir boşluk bırakılmıştır.

Şalter odası ve trafolar yan tarafda fazla hafriyat bulunması "sebebiyle santralın ön ta rafına yerleştirilmiştir. Şalter odası kapalı ve 7,5 m genişliktedir, ön tarafında açık hava tipi trafolar ile Petersen bobini mevcuttur. Şalter odasının sol tarafında türbin seviye sinde akü batarya odası, atelye, otomatik te

lef On, mühendis ve makinist için birer oda mevcuttur. Bu sol kısmın üst ıkı katında iki aile için lojman inşa edilmiştir. Santral ve baraja ait resimler Şekil: 2 de gösterilmiştir.

3 — G6 kV. ENERJİ NAKİL HATTI VE MARAŞ TRAFO POSTASI:

Enerjiyi santral açık hava trafolarından 66 kV. olarak Maraş'a nakletmek üzere inşa edilen hava hattında 3 x 70 mm2 kesitli çelik alüminyum tel kullanılmış ve direkler galva nizli çelik profil kafeslerden imal edimiştir. Santıal yen ve Ceyhan nehrinin ve Maraş şehrinin durumu 1/500.OO0 mıkyaslı şekil: 3 deki krokide gösterilmiştir.

Maraş indirici trafo istasyonu trafo ve şalterleri açık saha tipinden olmak üzere in şa edilmiş ve ilende Gazıantep'e ceryan veri leceği düşünülerek çelik portıkde yer bırakıl mıştır

Hava hattı 2 sı santral çıkış ve Maraş tra fo girişi olmak üzere 71 direk ile 13472 m mesa. feyi kat ederek Maraş trafo istasyonuna vasıl

Şekil •. 2 Santral ve bendin genel görünüşü

Şekil: 3 olmaktadır. En büyük açMık santrala 2225 m. mesafedeki 12 No. CW ASPEZ + 2) direği üe 13 No. lu T (Spez + 0) direği arası olup 830 metredir.

C) TEKNİK HESAPLAR :

Hava hattı teknik hesaplan en ince te ferruatına kadar yapılmış olup bir tatbikat projesi yapacak arkadaşlarımıza faideli olaca ğı düşüncesiyle kısaca temas edilmesi ciheti ne gidilmiştir.

C 1 — HAVA HATTI:

KESİTİN SEÇİLMESİ :

Maraş için 1500 kVA ve Gaziantep için de 3000 kVA gücün nakli kabul edilerek 70 mm. çelik alüminyum iletkenlerde korona için kri tik voltaj Peek formülü ile hesap, edilmiştir.

Ukr = 0,78 . b . r . log d/r burada

b: Barometre yüksekliği (Cm. cıva sütunu) r: İletken yan çapı (Om.) d : İletkenler arası mesafe (Cm) olup Maraş için b = 66 cm. normal şeraitte ve hava hattının geçtiği 1000 m. Rakım da r = 0,58 Cm. d = 365 Cm.

Ukr = 0,78 66.0,58 log 0,58

= 83 kV

bulunmuştur ki hattın gerilimi 66 kV. < 83. KV.

olup koronaya karşı emniyetle kullanılabilir.

Gerilim düşümü ise :

Ne . L. 100 AU% =

Cos0o + X.Sin0e)

1 Ne.L.100

r0

(X . Cos 0 e

Formülü ile hesaplanmış olup burada :

Gazl Maraş'a antep'e

Ne = Taşınan güç (MVA) 4,5 3,0

L = Taşıma mesafesi (Km) 13,5 80,0

Ue = İşletme gerilimi fazlar

arası

(KV) 66 66

Cos0e= Güç faktörü q = İletken kesiti (mm2)

0,8 0,8

ro/q 0,437 0,437 r0 = İletkenin özgül direnci (ohm. mm2/km)

X = İndüktif iletken direnci

(ohm/km.) 0,41 0,41

Maraş'a kadar bu formül ile :

AU%

4,5. 13,5. 100 (0,437.0,8 + 0,41.0,6) 662

1 4,5 .13,5 . 100

(

(0,41. 0,8 — 0,437 . 0,6)2

6Ö2

0,82 %

Gaziantep'e kadar ise : 3.80.100 (0,437 . 0,8 + 0,41 . 0,6) 66*

1 + bulunur.

( Ö62

(0,41.0,8 — 0,437. 0,6)J 3,25 %

Gaziantep'e kadar toplam

AU = 0,82 + 3,25 = 4,07 % bulunur ki bu da trafoların ayar sının için dedir.

Güç kaybı ise

Ne . L. 100r,

AN% =

N

Maraş için :

formülü ile Ue2.Cos0)1q

4,5 .13.5 .100

AN % =

. 0,437 = % 0,76

662.0,8

Gaziantep için:

.0,437 = %3,01 662.0,8

olur ki toplamı % 3,77 bulunur ki normal kabul edilmiştir.

<3. M. M. 39 40

£. M M. 39-40

C 2 — ELEKTRİK KISMI TEKNÎK HESAP VE KIYMETLERİ:

a) ALTEBNATÖRLER :

Tamiş ihale projesine göre ilk teklif et tiği 300 d/d lık Kaplan türbinlerine 300/760 devir nisbetınde bir dişli tertibatile bağlı ve 750 d/d lık alternatörler düşünülmüş ise de projeyi tasdike yetkili Nafia Vekâleti bunun sebebini tahkik etmiş ve sebebin sadece, fir manın evvelce buna benzer bir santralda diş li irca tertibatlı bir bağlamaya göre proje ve tesisat yapmış olduğunu tesbıt ederek genera törün doğrudan doğruya türbine bağlanması ve 300 d/d olmasının kabulü ile projeyi tadi len tasdik etmiştir. Bu suretle dişli randıma nından tasarruf temin edildiği gibi hem pa radan tasarruf hem de işletme esnasındaki müz'iç dişli gürültüsünden kurtulmak müm kün olabilmiştir.

Buna göre tesis edilen 3 alternatörün 1000 m. den az bir irtifada ve azamî çevre sühuneti 45 C° de teknik karakteristikleri:

Normal gerilim Normal frekans Normal devir sayısı. Ambalman devir sayısı Atalet momenti Kendi ikazı normal âzami

6.300 Volt ± % 5 50 Hz. 300 d/d 750 d/d 24 t. m 3 83 V. da 15,7 kW. 97 V. da 21,5 kW.

10 saniyeden fazla darbe halinde türbin rotoru ve ekseni hidrolik itme ile taşıyıcı ya taklara gelen ilâve yük 25 Ton.

Randıman:

6300 V. normal gerilimde yatak sürtün meleri ve ikaz dinamosu kayıpları dahil ola rak

Cos 0 = 0,8 İçin 4/4 yükte % 94,2 ± % 0,6 8/4 » % 83,9 ± % 0.7 2/4 » %92,7 ± %0,8 1/4 » % 88,7 takriben

Cos 0 = 1,0 için 4/4 yükte ,% 95,8 ± % 0,5 3/4 » % 95,6 ± % 0,5 2/4 » % 94,7 ± '% 0.6 1/4 » 91,2 takriben

Gerilim değişmesi:

Nominal yükten boşta çalışmaya geçiş te devir sayısı ve ikaz sabit kalırsa Nominal gerilimdeki değişme :

Cos0 = 0,80 de A U % = 31 ± % 20 tolerans Cos 0 = 1.00 da A U %. = 22 ± ı% 20 tolerans

Kısa devre :

6300 V. luk normal gerilime göre boşa ça

lışma kısa devre nisbeti

Iko = 0,95

I

Boşa çalışma kısa devre akımı Iko =« 130 A.

Devamlı kısa devre akımı

Ik = 270 A.

Senkron reaktansı = % 105 tolerans ± '% 15

ip

Darbe kısa devre nisbeti:

= 10,3

in. V2

Darbe kısa devre akımı; ip 2000 A. Tole rans, ± % 20

Isınıma :

Azamî ısınma nominal yük ve 45 C° hava sıcaklığında:

Statorda (A izolasyon sınıfı) 50 C° ye Rotorda (B İzolasyon sınıfı) 80 C° ye çıkabilir.

Ana ikaz dinamosu: Nominal 15.7 kW. 83 V. devamlı azamî darbe 21.5 kW. 97 V. da 10 saniye

Yardımcı ikaz dinamosu: . Nominal 2.3 kW. 110 V. devamlı.

b) BLOK TRANSFORMATÖRLER:

Yağlı ve tekerlekli tabiî soğutmalı açık hava tipi, Buehholz rölelerini havi:

Nominal takati Frekans '

1500 kVA. 50 Hz.

Gerilim

6300/63000 Volt

yüksek gerilimde

± % 5 ayar

Bağlantı

Üçgen/Yıldız

Boşa çalışma kayıpları 7.100 W

Nominal yükte sargı ka

yıpları

12.100 W

Cos0 = 1.0 de gerilim dü

şümü

% 0,98

Kısa devre gerilimi

!%5,B

Nominal yükte randıman % 98/72

c) TOPRAK KISA DEVRE İTFA (Peter sen) BOBİNİ:

Yağ izoleli açık hava tipi kısa devre akı mını ölçmeğe mahsus ankastre akım trans

H. M. M 39 40

formatorü ile birlikte olup 100 Km. boyunda 66 KV.luk hava hattının toprak kısa devre si akımını kompanse etmek için konulmuştur. Tekmil ağırlığı 4.850 Kg. (net) olan bu bobin toprak kısa devresi vukuunda 750 kVA taka ti kompanse edebilmektedir. Mantel tipi trans formatörler gibi imal edilmiştir.

Elektrik tesisatının tek hatlı basit bir şe ması (Şekü 4) de gösterilmiştir.

Maraş indirici trafo istasyonundaki 2 adet transformatörde 1500 KVA Blok transforma törlerin aynidir.

d) KISA DEVRE HESAPLARI :

Yüksek gerilim şebekesinin herhangi bir yerinde husule gelecek darbe kısa devre al ternatif akım gücünün ve orada bulunan ke sicinin açması gereken gücün Maraş için he saplan, Münih Teknik Üniversitesi Elektrik Tesisleri ve Yüksek Gerilim Tekniği Enstitüsü Müdürü Prof. Dr. Müh. Hans Prmz'ın yeni bir buluşu olan «kapasite kafesleri vasıtasiy le yüksek gerilim şebekelerinin darbe kısa devresi alternatif afeım gücünün tesbiti» me todu ile yapılmıştır.

Meslekdaşlanmız için önemi muhakkak olan bu meselenin ana hatlannı izah ve tatbi kat olarak da Maraş projesinden bir iki hesa bını göstermeğe gayret edeceğim.

Bir yüksek gerilim şebekesinin kısa devre hesabı yapılacağı zaman en önemli cihet, ma kine transformatör ve hatların ve icabında sı nırlama bobinlerinin kısa devre reaktanslann dan beklenen kısa devrede darbe kısa devre alternatif gücü Nsw ve darbe kısa devre akımı IBW nın bulunmasıdır. Bu usul üe hesap yapı lırken şebekenin bütün reaktanslan ayni ge rilimde bulunacağı kabul edilir, veyahutta her reaktans kendi gücü ve dağıtım gerilimi ile ifade olunur. Bu suretle reaktansların kabul edilen bir gerilime ircaı, esasen karışık olan şebekelerde daha da karışık bir çok hesaplar la neticenin istihsalini güçleştirmiş olur.

Kapasite kafesleri usulünde ise şebekenin her reaktansı yalnız kendi darbe kısa devre alternatif gücü Nsw ile ifade olunur. Bu mün ferit Nswlerden şebekenin bütün darbe kısa devre gücü doğrudan doğruya hesap olunur. Bu usulde kısa devre yolunun omık direnci ihmal edilmektedir ki, bu da yüksek gerilim şebekeleri için bir mahzur teşkil etmez.

(N^ nominal güç ve (u8t) darbe dağılma gerilim nisbetlı bir generator, (N2) nominal güçlü ve (uk) kısa devre gerilim nisbetli bir reaktans üzerinden santralın bir toplama çu buğunu beslediği düşünülürse N* = N nomi

nal güçlü bir eşdeğer generatörün nısbî darbe dağılıma gerilimi:

N. uet* = olur ki, aynı eşdeğer generatörün darbe kısa devre alternatif gücü

N8W* = (N*/Ust) 100 =

100 N.

pay ve payda uBt ile bölünerek : (N/Ugt) .100

N *= 1 + ( N / u ^ ) 100/(N2/uk ) .100

(N/u^) . denirse

Tvr * __

100 = NBW, ve

N • N 8 W ]

SW2

(N2/uk)

_

100 =

.

Nsw, 1

•"8

a

neticesi elde edilir, bu da bize gösterir ki eş değer generatörün tekmil darbe kısa devre alternatif gücü N m ' nın N ^ , ve N9W2 darbe kısa devre güçlerinin resiproklarının topla mına eşittir. Bu da bir nevi süspetans topla mına benzediğinden bir fıktif kapasiteye benzetilmesi mümkün olduğu anlaşılır.

Binaenaleyh kısa devre yolunda mevcut bulunan, bütün reaktanslar burada olduğu gi bi fiktif kapasitelerle gösterilirse hesap bu kapasitelerin bir seri veya paralel bağlanması halinde yapılacak hesaplara intikal etmiş olur.

Kapasite bağlama şemasını yapabilmek için evvelâ kısa devre yoluna ait bütün reak tanslann darbe kısa devre güçlerinin tesbit edilmesi iktiza eder ki bunlar sırasile,

1. Generator ve Transformatör için :

NkW MVA olarak darbe kısa devre alter natif gücü

N MVA olarak nominal güç ast % olarak nominal gerilime göre dartoe dağılma gerilim nisbeti uk % olarak nominal gerinme göre kısa devre gerilim nisbeti.

alınarak Generatörlerde N s w = (N/u )8t 100 Transformatörlerde N6W =» (N/uk) . 100

2. Hat ve sınırlama bobini için: N MVA olarak darbe kısa devre gücü

65 »V

ISOO

ıw

ı I M kvft I

C«rh«n Hutro elehtrık Hntralı

M Araf H t dro elektrik

/eri

h.ıt eltvn l ı u ı p l ı n f i nIlJ» M

7«m «. 5/

Y « * ^ U A 456

U kV. olarak şebeke gerilimi

Hat reaktansı

ND MVA olarak Geçiş gücü

ND = y~3 U . İD

uk % olarak nominal gerilime göre kı sa devre gerilim nisbeti

alınarak

hatlarda NHW = l , l ( U / x )

Sınırlama bobini N6W = l,l(ND/uk)100

FormüJIen. ile hesap olunurlar.

Yüksek gerilimli hatların N^ değerleri bir tablo halinde verilmiş olup kablolarda bu de ğerler reaktansın büyüklüğüne göre 3 6 mis li kadar yükselir.

Yüksek Gerilimli Hatların N Değeri

Şebeke U kV

100 km için MVA olarak N w

Reaktans Xo > ' üç fazlı

üç fazlı

/Km. tek devre çift devre

0,4

2.75

5.5

11.00

22.0

24.70

49.5

55.50

111.0

99.00

198.0

333.00

666.0

1330.00

2660.0

0.35

4530 00

0.28

5660.00

N^ değerleri bulunduktan sonra, kısa dev re yolunda bulunan her reaktans için buna ait fıktif kapasite işaret edilir. Bundan sonra da kısa devre yenndeki tekmil kısa devre al ternatif gücü N6W kapasitelerin serî ve paralel bağlantı formülü kullanılmak suretiyle, N^ münferit değerlerinden hesap edilir.

Kapasite ağını kademe kademe basitleş tirmek için şekillen sık sık yıldızdan üçgene veya üçgenden yıldıza değiştirmek iktiza eder ki bu transfigürasyon

Üçgenden Yıldıza :

N8

Yıldızdan Üçgene :

N = N I N III / (N

N8WII

formülleri ile (diğer terimlerde dairesel per

mütasyon yolu ile tâyin edileceğinden yazıl

mamıştır) hesap edilir.

E M. M 39 40

Bu esaslara göre Maraş hidro elektrik te sislerinin prensip şeması Şekil 5 de görülen sistemin kısa devre hesaplan yapılırken na zarı itibare alınan hususlar:

1 — Eski şalter ve sigortaların kesme za manı sıfır kabul edilmiş ve bu suretle simetrik açma akımı darbe kısa devresi alternatif akı ma eşit olduğu kabul edilmiştir.

2 — Bundan başka :

a) Bütün generatörlerin tam ikazla hare kete geldiği, b) Dizel santralında iki generatörden bü yüğünün işletildiği, c) Kısa devre yolunun bütün açıcılan ça lıştığı, d) Ohmik rezistansların ihmal edildiği, e) Tesirli gerilim = generatörlerin nomi nal gerilimi = işletme geriliminin 1.05 misli itibar edildiği kabul edilmiş, N8W kısa devre alternatif güç lerinin tâyinine geçilmiştir.

Maraş dizel santralı :

1. 3 Generatör, h e r biri 250 KVA 400/231 V u s t = % 15 kabul ile 250 100 = 1670 KVA = 1.67 MVA 15 her generatör için

2. 1 generatör 185 kVA 400/231 V. u 8 t = % 15 185

— 100 = 1240 KVA = 1,25 MVA 15

3. 250 KVA lık 400/6300 V transformatör

uk = %6 250

N9W =

100 = 4160 KVA = 416 MVA

4. 80 KVA 400/6300 V transformatör

uk = % 3,5 80

N6W =

100 =• 2290 KVA = 2.29 MVA

Nçw sı büyük olan yani 250 KVA lık trans formatörün serviste olduğu kabul edilmiş

tir.

5. Dizel santralı ile (trafo II) arasındaki 6,3 KV luk 700 metre kablonun kapasitif reak tansı Xo = 0.1 ohm/km. olup faz başına toplam reaktans X = 0,1 x 0,700 = 0,07 ohm.

IT

• N s w = 1.1

= 1,1

= 625 MVA

0,07

6. Trafo I e giden b r a n ş m a n 6,3 KV. kablosu nun toplam reaktansı X = 0, N s w = 0

7. I ve II no. lu trafo istasyonlarının trans

formatörlerinin beheri için nominal güç

150 KVA, kısa devre 'gerilim nisbeti uk = % 3,5 olup

N,w =

Eski hidro elektrlk santralı:

1. Trafo II ile eski hidro elektrik santral ara

sı 6,3 KV. luk 800 m. kablo kapasıtif reak

t a n s ı Xo = 0,1 o h m / k m . olup faz başına toplam reaktansı

X = 0,800 km . X 0,1 o h m / k m = 0,08 ohm.

1,1 U2

1,1 x (6,3)2

0,08

= 546 MVA

2. Eski hidro elektnk santralın 2 generatörü

n ü n h e r bir 100 KVA 400/231 V. Ust = % 15 100

100 = 670 KVA = 0,67 MVA

3. Eski hidro elektrık santralı transformatörü

n o m i n a l gücü 150 KVA kısa devre gerilim

nisbeti uk = % 3,5 150

Teni Maraş Trafo İstasyonu :

1. Trafo II ile yeni Maraş trafo istasyonu ada

sındaki 6,3 KV. luk 1500 m. k a b l o n u n ka

pasitif r e a k t a n s ı Xo = 0,1 o h m / k m . o l u p buna göre faz başına toplam reaktans

X =* 0,15 o h m olur ki

(6,3)2

N8K = 1,1 — 0,15

= 291 MVA

2. Yeni Maraş trafo istasyonu trafoları 2 adet

b e h e r i 1500 KVA ve uk = % 5,6 olup 1500

100 = 26800 KVA = 26,8 MVA

5,6

3. Yeni Maraş trafo istasyonu dahilî servis

trafosu 20 KVA uk = % 4.1 olup 20

N s w ='

100 = 500 KVA = 0,5 MVA

4,1

Yeni Maraş Ceyhan I. hidrolik santralı:

1. 63 KV. hava h a t t ı : 13,4 + 1,0 = 14,4 km. q = 70 mm2 tek'devre "enerji nakil .hattının

Xo = 0,385 ohm/km. olup faz başına toplam reaktansı X = 0,385 x 14,4 = 5,54 ohm.

N 8 W = 1,1 5.54

= 788 MVA

2. Yeni Maraş santralının transformatörleri

3 a d e t beheri 1500 KVA ve uk = % 5,6 olup beher transformatör için

100 = 26.800 KVA = 26,8 MVA

5.6

3. Yeni Maraş santralı generatörleri 3 adet

h e r biri 1500 KVA gücünde ve u 8 t = % 15 olup her generatör için

Nw =

100 = 10.000 KVA = 10,0 MVA

4. Yem Maraş santralı dahilî ihtiyaç trans

formatörü 56 KVA ve uk = % 3,7 olup 56

NMW =

100 = 1600 KVA = 1,6 MVA

3,7

olarak hesaplanmış ve bu değerlere göre fık tıf kapasiteler «Maraş hidro elektrik tesisa tı kısa devre h e s a p l a n kapasite %alt şema s ı n d a gösterilmiştir (Şekil; 6).

Kesicilerin hesabı:

(A) Kesicisi: 1 No. lu noktada kısa devre olursa:

1. Yeni Maraş santralından yeni Maraş tra

fo istasyonu 63 kV. barlarında husule ge

lecek kısa devre darbe gücü Ceyhan I san

tralında 3 grupda serviste ise :

3x10

3 x 26,8

b u r a d a n NHW = 21,3 MVA. olur.

Yeni. trafo istasyonu 6,3 KV. b a r l a r ı n d a ise:

olur ki, bura

N8W

21,3

2x26,8

d a n NBW = 15.2 MVA. olur.

Trafo II n i n 6,3 KV b a r l a n n d a :

olacaktır ki, bu

Nsw

15,2"

r a d a n NKU. = 14,5 MVA. olur.

t»

itlf«m d* fru lun JIı tfCt c. * at ter Itri m H »Cm» iac)«r, ;/«. j,«or*«Urm. « ^

Tr<fs I

Cin3 T

>1

B

ö ılc fsHırı

e

•x

r

D

Ii

£

3'jort*

*

Sigorta

J

Cdç tolitrı

K

>u

L

N P 0 M 5 T U

v

w

X 6ÛC flHtrı

6,3 HM

•5,t MVA

4.5 • 5,0 kA

5.0 kA 3.4 MV«

I+.J « l»,t . l,« kA «'S MVA

«+.T > M.S '• 21,3 • II, S > '1,1 « I,* M M HV/l

Mİ

Mİ—

l.tf

Uf w

"dr*

Diz*/ 3ontr<|ı

0.

A.H

£)

1, mto S

4tf <,J 1»

Kıs* d*«r< MVfl

İh

_fiL W II W

5 2 ^ IH

® ^h ^,^

S<t(

_®L

M*r*» y«nı Trif o

y«nı Hi d r a f/«Vrr,k

TT f j i ı Hidrc EltktrtU. i Ant rt İl

Şek./

Hıdro Ki» J«

Ut.ıltsı hıaipllc

•'< gtıttrıUn

2. Eski hıdro elektnk santraldan intikal ede cek darbe gücü ise:

Santralın 400 V barlannda .

N8W = 2 x 0,67 = 1,34 MVA. Trafo II. nin 6,3 kV. barlannda da :

NbW

1,34

4,29

buradan N s w = 1,0 MVA. bulunur ki bu suretle eski ve yeni hidro elektrik santral

lardan trafo II. nin 6,3 kV barlannda ta

hassül eden darbe kısa devre gücü

N^ = 14,5 + 1,0 = 15,5 MVA olarak bulu nur.

Dizel santralının 400 voltluk barlannda ha sıl olacak kısa devre darbe gücü ise :

,+

15,5

4,16

N6W = 3,3 MVA olarak hesaplanır.

3. Dizel santralının uç büyük generatörünün ayni santralın 400 volt barlannda hasıl edebileceği kısa devre darbe akün ise: N8W = 3.1,67 = 5,0 MVA.

olup böylece 1 noktasındaki kısa devre do layısiyle A şalterinden geçecek kısa devre darbe gücü: Na = Toplam Nsıv = 3,3 + 5,0 = 8,3 MVA.

(B) Sigortası:

Kısa devre 2 noktasında olursa (B) sigor tasından geçecek darbe kısa devre gücü di zel santralı 400 volt barlannda tahassül edecek olan N^ = 3 x 1,67 + 1,24 = 6,3 MVA ile diğer santrallardan buraya inti kal eden N8W = 33 MVA nin toplamı olarak

Na = 3.3 + 6,3 = 9,6 MVA olup buna göre simetrik ceryanı

Na

9600 KVA

la =

= 14 KA =

14000 A Bu esaslar dahilinde tekmil sistemin kısa devre hesapları yapılarak kesici ve sigortala nn açma gücü tâyin edilmiş olup bunların de ğerleri kapasite salt şeması Şekil: 6 da göste rilmiştir.

e) SAİR ELEKTRİK TEÇHİZATI : 1. Servis transformatör ve greneratörü :

56 KVA gücünde 6300/400 231 voltluk santralın servis ihtiyacı için konuİan trans

formatör 3 ana generatorden her birine si gortalı seksiyonerlerle bağlanmıştır ve bu sek siyonerlerde elektrikli kilitleme tertibatı var dır. Transformatörün teknik karakteristik leri :

Nominal güç : 56 KVA azamî 45 derece çevre sıcaklığında.

Gerilimi: Yüksek gerilim 6300 volt, alçak ge nlim 400 volt olup, gerilimsiz durumda dı şarıdan bir kol ile yüksek gerilim cihetin den gerilim ayan ± % 4 kadar.

Boştaki kayıp : 410 wat. Kısa devre kaybı: 1.045 wat. Ohmik gerilim düşümü : % 2.78. Endüksiyonsuz tam yükleme randımanı %96.8.

2. Yedek aydınlatma Diesel grubu: Azamî 45C° çevre sıcaklığı 500 m. rakımlı yerde,

Normal gücü 750 d/d ile 70 PS. Senkron generatör normal gücü 58 KVA. Senkron generatör gerilimi 380 V ± % 5,

3. Yüksek frekanslı telefon tesisatı:

Ceyhan I santralı ile Maraş transforma tör istasyonu arasındaki muhabereyi temin edecektir. Kuvarz generatörlü olan bu tesisat açık hava tipi azamî işletme ceryanı 200 A. çifte dalga tıkacı, açık hava tipi işletme cer yanı 33 KW, kapasitesi 2220 Mf. olan 30 2 ti pi kupla] kondansatörü ile keza açık hava tipi tek devreli kupla] için kupla] kapasitesi 2220 Mf. olan top 14 d/t gh 74 tipi kupla] filtresi ve diğer teçhizatı ile birlikte kompledir.

C 3 — MEKANİK KISIM TEKNİK HESAP YE KIYMETLERİ:

a) TÜRBİNLER :

3 adet Kaplan tipi dik milli, şakulî gene ratöre bağlamak üzere imal edilmiştir. Karak teristiği :

Faydalı düşüm

Metre

Su miktarı saniyede m3

Devir adedi Randıman dakikada %

Gücü BK

10.25

10 0

0.65

15.2

88.0

9.25

16.0

14.2

88.5

12.5

89.2

10.9

89.5

9.42

88.8

8.00

6.55

85.5

5.07

82.5

8.35

16.7

86.0

5.80

10.0

E.' M.M. 39 40

Ambalman sür* a t i : 10.25 m. düşümde = 720 d/d dır.

Reglaj garantisi: Yükün anî değişmesi •% — 25 | — 50 | —100 Devirin değişmesi % + 6 | + 9,51 + 20

b) BENT KAPAKLARI :

Karakteristiği; m.

Kabarma seviyesi

504,25

Bent eşiğinin üst kotu

495,15

Batardo vinci rayının üst kotu . . . . 506,—

Tamamen kaldırılmış kapağın üst

kotu

504,35

Normal su sarfiyatında alt su sevi

yesi

494,57

En yüksek feyezanda alt su seviyesi 502,94

En alçak su seviyesi

494,00

Bend açıklıklarının serbest genişliği 13,00

Kapama tertibatının toplam yüksek

liği

9,20

Kapağın yüksekliği

6,75

Klapenin yüksekliği

2,45

Batardo kiriş tertibatının toplam

yüksekliği

9,30

c) MAKİNE DAİRESİ VİNCİ :

El ile müteharrik 8 tonluk vinç açıklığı 9,5 m., kaldırma yüksekliği 12,5 m. dir.

III — İŞLETME DURUMU

10/3/1958 tarihinde muvakkat kabulü ya pılan santral, enerji nakil hattı ve Maraş in dirici transformatör merkezi derhal servise girmiş ve Maraş dizel santralı ile küçük hid rolik santralı da servis harici edilmiştir. Mu vakkat kabul muamelesi ile birilikte işletme si de Maraş Belediyesine devredilmiş olan santral evvelâ ehliyetli personel darlığına maruz kalmıştır. 13/2/1959 tarihinde kat'î kabulü yapılan santral işletmesi Belediye ta rafından, hidrolik santral, 66 kv. hava hat tı ve Maraş indirici transformatör postası ile Maraş'ta mevcut bilûmum şebeke ve elektrik tesislerinin teknik ve idarî mesuliyeti, ye teri kadar tecrübe sahibi bulunmayan bir tek elektrik mühendisine tevdi edilmiştir. Bir mühendisi daha tatmin edemıyen ücret ve yetkiler dolayısiyle bir müddet sonra bu mühendis işten ayrılmak zorunda kalmıştır.

Burada Maraş Belediye mühendisinin ay rılması mevzuu ile doğrudan doğruya ilgisi olmamakla beraber, memleketin her tarafı için söylenecek soz seçimle iş başına gelen ve her seçimden sonra az veya çok değişmek mecburiyetinde bulunan Belediye Meclisi aza ları ve reisi ile birlikte Belediyenin sevkü idare ve zihniyetinin de az veya çok değiş tiğini hatırlamak icap etmektedir. Halbuki elektrik işletmesinde, ne türbinin devri, ne hava hattının gerilimi ve ne de akımın fre kansı değişmediğini ve âmme hizmetlerinin aksamadan devam ettiğini, binaenaleyh bu işi sevk ve idare edenlerin de durumlarında değişiklik yapılırken bunların seçimle gelen Belediye Meclisi azalan olmadığının gözönün de tutulması gerekir iken, maalesef memle ketimizde bu hâdise tamamen başka türlü ce reyan etmektedir. Bu tutum tarzının mem lekete zararları ise görünmeyen felâketlerin belki de en büyüğüdür.

Maraş şehri bu suretle kavuştuğu bol enerjiyi ihtiyacı nisbetinde sarf etmek üzere dahilî tevziat şebekesini ıslah edememiş ol duğu için şebekesinin müsaadesi nisbetin de enerji çekmeğe başlamış ise de çok geç meden bastıran kış ve kar, fırtına gibi tabiî hâdiseler tesiriyle 66 kV. luk enerji nakil hat tının bir pilonu devrilmek suretiyle hava hat tı arıza yapmış ve Ceyhan enerjisi kesilerek nehrin suları eski minval üzere denize, boş gümbürtülerle akmağa devam etmiştir.

Alınamıyan sür'atli ve basiretli tedbirler yüzünden hava hattı 45 gün tamir edilemedi ğinden senelik enerji sarfiyatına göre bu 45 günlük devrede şehrin ihtiyacı olan 300.000 kWh. satılık enerji tekrar dizel santralından karşılanılmak zorunda kalınümış ve bu suret le en az mazot sarfiyatı olarak satılık kWh. başına 290 gram hesabiyle (0,290 x 300 000) / 1000 = 87 Ton olur ki beher tonu 750 TL. hesabiyle tutarı 65.250 TL. ndan ibarettir. Tecrübeli ve ye ye teri kadar ehliyet ve selâhiyet sahibi teknik elemanlar bulunsa idi bu anza nihayet bir günde muvakkat bir kaç ağaç direkle irtibat landınlarak bertaraf edilebilir ve Belediye için sadece TL. sı, fakat memleket için döviz den ibaret enaz 65 000 TL. kıymet zayi ol mazdı

Bu ve bunun gibi nice servet ve kıymet ler, elektrik işletmeciliğinin ehliyetsiz eller de olması, bu mevzuda bilgisiz âmirlerin, Be lediye Meclisi âza veya reislerinin yanlış ted bir ve sevkü idareleri veyahut da yersiz müda haleleri yüzünden heder olup gitmekte ve ik

tisadiyatımız da bundan pek çok müteessir olmaktadır.

Muhterem idarecilerimizi bu vesile ile de bilgi ve tecrübeye kıymet vermeye ve bunun değerini mutlaka karşılamak fikrini zihinle rine iyice yerleştirmeye davet ediyorum. Millî servetlerimizi kendi cehaletimizle heder et mekte devam edersek iktisaden kalkınmamı zın ve müstakil bir iktisadî hayata sahip ol mamızın imkânı olamıyacağına inanıyorum.

Ceyhan I. santralının derdi bundan da ibaret değildir. Santralın türbin yataklarını soğutma suyu, nehrin belki de % 40 çamurlu adetâ su yerine çamur bulamacı halinde aktı ğı aylarda, bir mühim m«sele olarak işletme yi tehdit ettiği ve bu yüzden işletmecilerin çektiği eziyet ve döktüğü ter ve heba olan emekler hariç, sırf ceryan tahditlerinin bir senelik zaran ile soğutma suyunu nereden ge tirseler vkarşılıyacak durumdadır. İşletmeciler çamurla kirlenen yatak soğutma suyu filtre sinin tehlike işaretinin sonuna kadar gelme sine bile rıza gösterirken, kimbilir nekadar üzüntü duydular. Ama insan gücünün üstünde çalışmaları ile az zamanda yorulmuş ve daya namaz hale gelmiş olmalarından buna rıza göstermeğe mecbur olmuşlardır.

İşletmeye giren Maraş Ceyhan I santralı ile 1960 senesi için Maraş'm tahmin edilen elektrik abone cins ve sayısı ve sarfiyatı:

Senelik Abone istihlâki adedi kWh.

1. Meskenlerde

2. Ticarethaneler ve resmî daireler: a) Ticarethane ve dük kânlar b) Resmî daireler

3. Umumî Tenvirat

4. Adî küçük sanayi (ku rulu 1400 kW., çekilecek 450 kW.)

5. Hususî büyük sanayi (kurulu 325 kW, çekile cek 250 kW.)

900 45 —

800.000

175.000 95.000 240.000

239.000

6200 2.390.000

yükselmiş bulunacağı 1958 fiilî kıymetlerinden istihraç edilmiştir.

Görülüyor ki bugünkü mevcut imkânla üretilmesi mümkün senevî 25 30 milyon kWh

enerjinin ancak 2,5 milyon kWh'ı yani müm künün ancak % 8 10 u kullanılabilmektedir. Tesislerin nihaî maliyeti döviz kurlan ve bazı proje tâdilleri neticesinde 14.392.710 TL. sına çıktığı düşünülürse bu yatırımın ancak % 10 verimli çalışmaya mecbur kalması, velevki bir sene dahi olsa tel:fisi zor kayıplardır. Hele Ceyhan'ın Akdeniz'e akıp giden sularının ge ri dönmesine imkân yoktur.

Rivayetlere göre, Maraş Mensucat Fab rikası, Çukobirlik Çırçır Fabrikası bittiği za man bu santral yetmezmiş bile, bu doğrudur. Ama senenin birkaç ayında, Hidrolik santra lın gücü asgariye düştüğü zaman. Halbuki bu birkaç ayda halin icabına göre mevcut di zel santralı ile ve puvant saatlan olan günün birkaç saati yardım edilerek hidrolik santral dan 30 milyon kWh enerjiyi kullanmak zaru reti ister istemez Maraş ve Gaziantep şehir lerinin elektrik santrallannın ve idarelerinin bir an evvel birleşmelerini, en kötü halde bile anlaşarak müşterek çalışmalarını icabettirir.

Gaziantep'e bir göz atacak olursak hepsi dizel olmak üzere:

kW.

2 adet 800 HP. 590 kW. dizel 1 » 500 » 375 » » 1 » 1520 » 1000 » »

1180 375 1120

dizel santralı ile 1956 senesinde 7.172.000 kWh enerji üreterek 1.671 ton motorin sarf etmiş tir. Bir kWh için 235 gram motonn sarfiyatı nın motorinin tonu 750 T.L. hesabiyle değe ri 17.8 krş. tutmaktadır.

Evvelce Gazianteplilerin müracaatını müs bet telâkki etmeyen Maraş Belediyesi ve hal kının muhtelif menfî reaksiyonlan ile Maraş Antep enerji nakil hattı ve irtibatını bir mü det için akamete uğrattığından Gaziantep Be lediyesi, şehirden 7 km. uzakta kurulacak çi mento fabrikası sahibi Türkiye Çimento Sa nayii T. A. Ş. ile 4/Ağustos/1955 tarihinde bir mukavele aktetmiştir.

Bu mukavelenin esaslarına göre şirket 3 x 2500 kW. hk bir dizel santralı kuracak ve Antep Belediyesine 3500 kW. takat ile verece ği enerjiyi maliyet + % 15 kâr ile satacaktır. Kâr 1 kuruşu geçemiyecektir. Belediyede se nevî 8.000.000 kWh enerji çekmeyi, çekmese dahi bu miktar üzerinden para ödemeyi taah hüt etmiştir.

1954 senesinde Maraş Gaziantep enerji nakil hattı rantabilite hesaplan yapılırken* Anteb'in nüfusu 85.000 olduğu ve müsait ener ji olursa elektrik ihtiyacının

1957 senesinde»

4000 fcW 5324 » 8574 » 13808 »

22237 »

e 1957 de 7.000 000 kWh enerji ihti yacı bulunacağı esas alınmıştır.

Bu hesaba göre Gaziantep civarında 3 x 1250 KVA tâkatında bir alçaltıcı transfor matör postası ve 72 km. tek devre çelik Al. enerji nakil hattının maliyeti.

TL.

Transformatör ve şalterler 72 km. tek devre hava hattı İstimlâk

200.000 1.800.000

20.000

2.020.000

olarak düşünülmüş faiz ve amortisman ile bir likte bu tesislerin munzam masrafı 182.940 TL. hesap ve tahmin ile 7.000.000 kWh. enerjiye munzam şarjı 2,61 krş/kWh. hesaplanmıştır.

Halen Maraş elektrik işletmesinin mas raflarına eöre 1960 senesi bu masrafların de ğerleri tahmin edilerek

TL/sene

Personel ve idare masrafları

İşletme masrafları

Tecdit amortismanı İller Bankası borç ve taksit ve faizleri

Vergi resim sigorta prim ve ödenekleri

60.000 350.000 50.000

363.797

26.203

olup satılacak 2 500.000 kWh enerjisinin mali yeti beher kWh için

(850.000 x 100) / 2.500.000 = 34 krş. olarak bulunur.

Gaziantep ile birlikte olsa idi 1955 sene sine nisbetle enerji nakil tesisleri 3 misli pa halıya yani 6 mil. TL. sına mal olduğu kabul edilse, senelik munzam masraf.

Faiz 6 000.000 TL. nin % 5 den 300.000 TL. Amortisman a) Hava hattı 5.400.000 TL. nin % 2 den 108 000 TL.

b) Trafo postası 600.000 TL. nin % 3 den 18.000 TL.

İdarî masraflar

44.000 TL.

Yekûn 470.000 TL.

tutar ki yekûn masraf 850.000 + 470.000 = 1.320.000 TL. olup satılacak enerji ise 2,5 + 7,0 = 9.5 mü. kW. olup beher kWh.ın maliyeti (1.320.000 x )/9.500.000 = 13.2 Krş. olarak yani 34 krş. a nazaran 2.57 misli ucuz olacağı görülür.

Bir an için Gaziantep sadece mazot para sı olan 17 8 krş. dan hattâ çimento sanayii diğer masraflariyle beher kWhını 20 kuruş tan aşağı mal edemiyeceğine göre bundan % 25 daha ucuz yani 15 krş. dan Maraş Bele diyesinden mubayaa etse bu halin iki Beledi yenin bugünkü ve yalnız başlarına çalışmala rı yerine her iki tarafa neler sağlıyacağını hesaplamak da faydalı olur.

a) MARAŞ BELEDİYESİNE :

Yalnız başına çalışırken masrafları 1960 senesi için 850.000 TL. varidatı da buna müsa vi olması icap ederki enerji satış maliyeti 34 Krş. u bulmakta ve hiçbir kâr elde edememek tedir

Gaziantep ile beraber ve Gazianteb'in 1957 sarfiyatı 7 milyon kWh. her sene % 10 tezayüt ile 1960 da 7 x 1,3 = 9,1 kWh olduğuna göre Maraş'ın masrafları 1.320.000 TL. ını bulacak varidatı ise :

G Antepten

9.100.000 x

= 1.365 000 TL.

Maraş'dan

15 2 500.000 x

375.000 TL.

Yekûn hasılat Yekûn masraf

1.740.000 TL. 1.320.000 TL.

Kân

420 000 TL.

ile Maraşlıya 34 kuruş yerine 15 kuruş/dan elektrik vermiş olacaktır.

b) GAZİANTEP BELEDİYESİNE ;

Yalnız başına üretip veya çimentodan sa tın alacağı enerjiye ödeyeceği miktar beher kWh'ı 20 Krş. dan alacağı yerde 15 Krş. dan almakla 1960 senesi için

9.100.000 x 5/100 = 455 000 TL. bir kâr temin etmiş olacaktır

Burada asıl kârlı olacak olan memleke timiz olup 9.100.000 kWh enerji için mazot ve yağ bedeli olarak beher kwh. için 18 kuruş hesabiyle

. 9.100.000 x 18/100 = 1.638.000 TL. döviz ödeyeceği yerde Ceyhan nehri suların dan bu kadar mazot ve yağ istihsal etmiş ve millî serveti bu miktar kadar yükseltmiş olur.

Mahallî kaprisleri 'şahsî iddiaları bir ta rafa bırakarak omuz omuza yarışırcasına Türk Vatanının menfaatlerini korumayı on plânda tutacak nesillere ne mutlu.

Tanrı hepimize bu günleri görmeyi na sib etsin ve gözlerimiz açık gitmiyelim.

ADNAN BAYBÖRÜ

T. MÜHENDİS (1914 1960)

11 Nisan 1960 günü vefat etmiş bulunan Odamız üyelerinden Y. Müh. Adnan Baybörü' nün aramızdan ebedi olarak ayrılmasından derin bir acı duymaktayız.

Adnan Bayborü Bursa Lisesini bitirdikten conra İstanbul Y. Mühendis Mektebinden me zun olmuş, daha sonra da Paris Ecole Sup6 rieur National des PTT, Section d'Ingenieur mektebini de başarı ile bitirmiştir.

Bayborü devlet memuru olarak PTT İda resinde Fen Müfettişliği ile işe başlamış ve aynı idarede Fen Dairesi Reis Muavinliği, Fen Dairesi Reisliği ve Umum Müdür Muavinliği

vazifelerinde bulunmuş, son olarak Devlet Hava Meydanlan İşletmesi Umum Müdür Mu avinliği vazifesini yaparken anî olarak zuhur eden Pankreas iltihabından kurtulamıyarak hepimizi acılar içinde bırakmış, Hakkın rah metine kavuşmuştur.

İnsanlık timsali, yüksek vicdanlı, çalışkan ve kıymetli kardeşimiz! . Ebedî yolculuğun açık olsun. Mezarda rahat uyu. Bıraktığın ha tıralar içimizde daima yaşıyacaktır.

Mecmuamız adına Bayborünün kederli ailesine ve bütün arkadaşlarına baş sağlığı dileriz

E. M. M. 88 40