TELEFON TESİSLERİNDE EKONOMİK YATIRIM KARŞILAŞTIRILMALARI

lıdır. Ayni zamanda bu şaltere seri olarak, ele vatöriin, otomatik veyahut elle direkt olarak devreden çıkmasını temin gayesiyle (H) Elle ve (A) Otomatik olmak üzere iki durumu olan ikinci bir şalter yerleştirilmiştir Ic).

Bağlantı şemasında, kırıcıya tahrik motoru olarak bir bilezikli motor konmuştur. Bu du rumda motorun rotor devresinde bir yük kon trolü yapılmaktadır. Tabiatıyla sincap kafes motor kullanıldığında bu kontrol stator devre sinde yapılır. Tahrik motorunun dolayısıyla kı rıcının aşırı yüklenmesine göre ayarlanmış olan 5c termik rölesi, rotor devresine yerleştirilmiş tir. Bu röle, otomatik işletme durumunda, bir ıletgenle 5d kumanda rölesine bağlanmıştır. Eğer aşırı bir yükleme olursa, 5d rölesi 2a şal terini açacak ve elevatör duracak. Muayyen bir zaman sonra yani kırıcıdan aşırı yük kalktık tan sonra, 2a otomatik şalteri, 5d rölesi vası tasıyla otomatik olarak kapanır.

• özet:

Aşın yüklenme çekiçli kırıcıların bellibaşlı arızası'dır. BBC firması bu problemi kırıcının gücünden azami şekilde istifade edebilmek için bu şekilde halletmiştir. Muhtelif tecrübeler, bu kumanda tertibatının işlemeye uygun olduğunu ve yüksek bir işletme emniyeti sağladığını ispat etmiştir. Kırıcı tahrikinin yüklenme durumu^ röle ile kırıcı aşırı bir yüklenmiye maruz ka lırsa, hammaddeyi taşıyan elevatörü geçici ola rak durdurmaktadır. Aşırı yük kalktığında, ele. vatör tekrar otomatik olarak yol almaktadjr.

Bu sayede kırıcının durma zamanı oldukça kı saltılmakta ve ortalama kırma gücü yükseltil mektedir.

Sekil t Şekil: 2

Çekiçli kmcı tesisatında elevatÖTÜn atomatik kumandası için bağlantı şeması.

Her tesiste olduğu gibi, telefon tesislerinde de belirli bir hizmeti veya verilen belirli bir işi yapmak için birden fazla hal şekli vardır. Bu hal şekilleri arasında ekonomik bix karşılaş tırma yapılarak, tesise hangi şeklin ve meto dun uygulanacağına karar vermek lâzımdır. Bir tesis planlanırken genel olarak göz önün de tutulan ekonomik unsurlar şunlardır:

' 1) ömür, 2) ilk gider (ilk tesis gideri, yatırım), 3) işletme giderleri, 4) Bakım giderleri. 5) Yıpranma (tesisin zamanla değer kay betmesi) ,

Yazan : Macit BENİCE

Y. Müh. PTT

6) Kapasite (tesisin büyüklüğü), 7) Gerekli zaman (tesisin yapım süresi), 8) Adaptasyon (tesisin tahminler dışındaki istekleri karşılayabilmesi), 9) Uygunluk (tesisin diğer tesisler içinde ki durumunun uygunluğu), 10) Hurda değer, 11) Diğer faktörler.

tik gider (î. G.): îlk gider, tesis kurulun caya kadar yapılan bütün masraflardır. Bun lar «direkt giderler> ve «endirekt giderler> di ye ikiye ayrılabilir: Direkt giderler şunlardır :

a) Malzeme giderleri,

E..M.M.45 46

b) işçilik giderleri, c) Sözleşme konusu ve diğer çeşitli gider ler (Sözleşme ve taahhütle ilgili büro giderleri, mahallen alınan ufak malzeme vs. gibi),

Endirekt giderler ise tesisin inşaatı esna sında yapılan genel masraflardır. Bunlar şöyle sıranabilir :

a) Malzeme depolama ve nakliye giderleri, b) İşçilerin hastalık, tatil, pansiyon gibi giderleri ile işin kontrol ve nezaretine ait giderler, c) Âlet, makina kullanma ve yıpranması ile ilgili giderler, d) Büro kırtasiye ve personel giderleri (işin takibi ve sözleşmelerin yürütülmesi ile ilgili büro giderleri).

Pratikte, fiat mukayeselerinde, endirekt gi derler direkt giderlerin yüzdesi olarak hesap lanır. Meselâ :

Endirekt giderler = <% 5 Malzeme giderleri + ' % 115 işçilik giderleri + %5 Büro giderleri.

Bu yüzdeler, senede bir veya iki defa, pi yasanın durumuna, işçi ve personel ücretlerine göre. gözden geçirilir ve yeniden tesbit edilir. Böylece «Tesise yatırılacak sermaye. = Direkt giderler + Endirekt giderler> olarak hesaplanır. Bu toplam ayni zamanda «ilk gider» demektir. Ekonomik mukayeselerde bu ilk gider esas ola rak alınır.

Tesislere ait birim fiatlar : Her çeşit tesise ait fıat analizlerini ve birim fiatlan gösteren cetveller, planlama için önceden hazırlanmış, hattâ ilk gider ve direkt giderlerde cetvellerde gösterilmiş bulunur, örnek olarak çeşitli telefon tesisleri için hazırlanmış bir cetvel aşağıya çı karılmıştır :

Hesaplarda kullanacağımız bazı terimler ve tarifleri şunlardır :

Hurda değer (H.D.) : ömrünü tamamlamış bir tesisin, kurulu olduğu yerdeki hurda değe ridir.

Kalan hurda değer (KJ3.D.) : ömrünü ta mamlamış bir tesisin, sökülme ve depoya nak letme masrafları çıktıktan sonra kalan hurda değeridir.

Yenileme gideri (Y.G.) : Y.G.=Î.G.—K.H.D.' dir.

Yıllık devamlı giderler: Bu giderler, her yıl tesis için muntazaman ödenen, bakım, faiz ve amortisman giderleridir.

Mevcut değer: Bir miktar paranın, istikbal de belli bir tarihteki mevcut değeri öyle bir mik tardır ki, bu miktar şimdi bir faizle yatırıldığı takdirde istikbaldeki tarihte istenen bir değere erişir.

Meselâ, 1 TL. nm 10 yıl sonrası için mevcut değeri, % i faiz için, 0,676 TL. dır. Eğer, 0,676 TL. şimdi % 4 faizle yatırıldığında 10 yıl sonra 1 TL. olur.

Yıllık devamlı giderlerin istikbalde belli blr tarjhteki mevcut değeri öyle bir miktardır ki, bu miktar şimdi bir faizle yatırıldığı takdirde, o tarihe kadar her yıl, tesisin bakım, faiz ve amortisman giderlerini muntazaman öder.

Plânlama için yapılan mukayeselerde, daima, giderlerin mevcut değerleri karşılaştırılır. Mese lâ yıllık devamlı giderleri (Faiz+Amortisman + Bakım) 100 TL. ve ömrü 20 yıl olan bir tesis için şimdi bankaya kaç lira yatırmalıyız ki, ya tırdığımız bu miktar 20 yıl müddetle her yıl 100 TL. ödeyebilsin? Mevcut değer hesaplan için hazırlanmış özel cetvellerden, bu miktar (% 4 faiz için) 1359 TL. bulunur. Bunu grafikle açık hyahm : (Şekil : 1).

Havaî kurşunlu kablo Tesis (K.K.L. tip kablo)

Km . basma ortalama tesis bedeli

Kablo

0,51 mm

Direkt Giderler (TL.)

İlk gider (TL)

0,63 mm

0 ,9 mm.

Direkt Giderler (TL)

Dk gider (TL)

Direkt Giderler

(TL)

İlk gider

(TL) Malzeme İşçilik vs.

10 çift 20 » 30 » S0 »

4760 6480 7750 10200

1920 2200 2570 2650

10050 13300 15100 18200

4950 5750 9100 12600

1920 2200 2580 2620

10650 14100 16600 20700

6550 10300 13900

2300 2380 2500

13500 18100 22000

Mevcut değer anlamını örneklerle açıkhyalım:

% 4 faizle :

1.00 TL. 1 yıl sonra 1,00+0,04 = 1,04 1,04 > 2 > » 1,04+0,04X1,04= (1,04)* (1,04)2 > 3 > > (1,04

TL. olur. >> >»

(1,04) n i > n

(1.04)

% 4 faizle : 1,00 TL. nın 1 yıl için mevcut üeğeri

1,00 TL. nın n yıl İçin mevcut değeri

4359 Ti.

= 0,962 TL dır. 1 ,04

1 = 0,925 » »

(1, 04) 2

1 = 0,889 » »

d. 04) 3

TLdir (1,04) n

İ

ÇEKll i

Yıllar

İOO 100

<ao

1B

£0

Görülüyor ki, 1359 TL., %4 faizle bugün ban kaya yatırıldığı takdirde, her yıl 100 lira eksi lerek 20 yıl sonunda bitmiş ve 20 yıl müddetle tesisin yıllık giderlerini karşılamış olacaktır.

Genel olarak bir plânlamada, a) Yeni tesis kurulacaktır, b) Eski tesis toplanıp yenisi kurulacaktır, c) Eski tesis terkedilip (toplanmayıp) ye nisi kurulacaktır, d) Eski tesise yeni İlâve yapılacaktır (Ge nişletme), e) Yeni teâis, kademeli olarak kurulacaktır, gibi tatbik şekilleri ve alternatif çözümler ola bilir. Bunlara ait karşılaştırma hesaplarında kul

lanılmak üzere, mevcut değer cetvellerinde özel

sütunlar da hazırlanır. En çok kullanılan pratik

bir cetvelde şu mevcut değer sütunları bulunur:

(a) «n> yıl sonra 1 TL. olacak miktar

(b) «n> yıllık bir müddet boyunca yıl ba

şına 1 TL. ödemeyi temin eden miktar

(c) 1 yıl sonra 1 TL. 2 yıl sonra 2 TL 3 yıl

sonra 3 TL

«n» yıl sonra «n> TL.

ödemeyi temin eden miktar

(d) «n> inci yıldan, tesisin ömrü sonuna ka

dar (Meselâ telefon kabloları İçin 20 yıl)

her yıl 1 TL. ödemeyi temin eden miktar.

Ekonomik yatırını karşılaştırmaları :

Karşılaştırmaların en basiti, bir genişletme

Tesisin Cinsi

A Plânı Direkli hat tesisi Kablo tesisi (20 0,63 mm) Toplam

B Plânı Yeraltı künk tesisi Kablo (20 0,63 mm) Toplam

îlk gider (TL)

5590 5090 10680 11600 4850 16650

Yıllık Giderler (TL,)

%

Tutarı

8,89

13,51

4,72

10,69

Yıllık Giderlerin Mevcut Değeri (TL) (20 yıl için)

8100 9320

17420

7570 7060 14630

Toplam Toplam

bahis konusu olmaksızın, iki alternatif tesis plâ nının karşılaştırılmasıdır. örnek olarak, 20 çift lik 0,63 mm iletken çaplı ve 1 km uzunluğunda bir telefon kablosunun tesisini düşünelim. Plân lama için iki hal şekli (A ve B plânı) ve tesis' ömrü 20 yıl alınmıştır.

A plânı : 7 m. lık ahşap direkler üzerinde 20 0,63 mm. lık kurşunlu kablo

B plânı: Kaldırımda yeraltı beton künk için de 20 0,63 mm. lik kurşunlu kablo

Görülüyor ki, karşılaştırmada ilk giderler ba kımından A plânı daha ekonomik çıkmaktadır Eğer bakım ve yıpranma hesaplara katılırsa B plânı daha ekonomik olmaktadır. A plânı için bugünden 17.240 TL., B plânı için 14 630 TL. değerinde yıllık gider yatırmak lâzımdır

Yıllık giderlerin hesaplanması : Yıllık gider ler, istatistiklerden, fiat analizlerinden faydala narak ve diğer faktörler de goz önünde tutula rak önceden, İlk giderlerin yüzdesi olarak cet veller halinde hazırlanır. Meselâ yukardakı ör nekte, A plânında direkli hat tesisinde, yıllık gider yüzdesi ilk giderin % 8,89'u, B plânında yeraltı künk tesisinde ise % 4,72'sldir Mevcut değerler ise, başka cetvellerden hesaplanmıştır.

Plânlama esnasında, birçok hallerde, ikiden fazla alternatif çözümler ortaya çıkar. Meselâ :

300 çiftlik hattın başlangıçta yalnız 200 çiftini, 5 yıl sonra da 100 çiftim çekmek, tesisi kısmen yeraltı, kısmen havaî yapmak; eski tesisi hemen veya 2 yıl sonra toplamak gibi. Karşılaştırma larda dikkat edilecek nokta, mevcut değerlerin doğru hesaplanmasıdır Bunun için aşağıdaki hu suslara dikkat edilmelidir .

1 — Tesise, hangi takvim yılında ihtiyaç ol duğunu tesbıt ediniz (Meselâ 1967),

2 — Takvim yılladım, aşağıdaki cetvelde ol duğu gibi, içinde bulunduğunuz yıldan başlıyarak numaralayınız

3 — Oklar yardımı ile, tesisin ne zaman ku rulacağını, toplanacağını, revize edileceğini v.s. tablo üzerine işaretleyiniz.

4 — Kurulacak tesis için ilk yıllık gideri, te sisin yapıldığı yılın sonunda (31 Aralık/1 Ocak) hesaba alınız.

5 •— Sökülecek (toplanacak) tesis için sonun, cu tam yıllık gideri, (tam yıllık gıder = Faiz + Amortisman fYıpranma) önceki yılın sonunda hesaba alınız.

6 — Revizyon, sökme ve aktarmalarda kab loların kesilmesinden gelecek masraflar için öde meleri, bir önceki yılın sonunda yapılmış ola rak hesaba alınız.

7 — Lüzumsuz masraflar hariç, yalnız, 20 yıl içinde azalan masrafları hesaba katusız.

Yeraltı M Üng ve 200 0,63 •100 0,63 Lük

lük kablo tesis

Kablo tesis

Takvim

i/ılı

62 63 64 65 66 67 6B 69 70 7 f 12 7 3 74 75 7 6 7 7 7 8 79

Gider periyot yıllar'/

B

i 23 A

Direk ve 200 0,63 Lük kablo tesisi

5 6 7 e 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18

\

Yeraltı kûng ve 100 0,63 Lük kablo tesisi, direkte. rın toplanması

\\ Kablonun Direklerin Ömür sonu ömür sonu