GENEL ENERJİ DURUMU

8. TEDBİRLER:

a. Yurt içinden sağlanan ham madde ve yar dımcı maddelerinin niteliklerini garanti edecek bir denetleme mekanizması ivedilikle kurulacaktır.

b. Gerek nitelik gerekse fiyat bakımından uy gun olarak yurt içinde imal edilen makına, âlet

ve cihazların ithaline izin verilmiyecektir.

c. Yüksek gü£ ve voltajlı transformatörlerin imaline gidilecektir.

d. imal edilecek elektrik makine, âlet ve ci hazlarına ihraç yolları araştırılacaktır

GENEL E M ER 11 DURUMU

1. ANA İLKELER VE METOD :

a. Türkiye'de ticari olmayan yakıtlar (odun, tezek, tarım artıkları) normalin üstünde kullanıl maktadır İktisadî ve toplumsal zararlara yol açan bu durumun önüne geçmek ye halka ucuz ve sağ lığa uygun yakıt sağlamak, çoktandır gerçekleş tirilmeye çalışılan bir amaçtır.

Bu plân döneminde Türkiye'de yalnız klâsik enerji kaynaklarının geliştirileceği gözönüne alınmıştır.

Ana ilke, yurdumuzun enerji kaynaklarını en uygun yolda kullanarak enerji üretim maliyetini en aza indirmektedir.

b. Çeşitli yakıtlara olan talep iki yoldan he saplanmıştır :

(1) Her yakıtıa geçmişteki talep eğilimi ve birincil enerji kaynaklarına gelecekte olacak ta lep gözönünde tutulmuştur.

(2) Birincil enerji kaynaklarından yürüye rek geçmiş yılların genel enerji tüketimi hesaplan mış, elde edilen eğilime göre gelecekteki toplam talep bulunmuştur. (1) de hesaplanan birincil enerji kaynaklarına olan talep değeri denetlen miştir.

(3) Birincil enerji kaynaklarının en iyi kul lanışa doğru yöneltilmesi için başlangıç tedbir leri alınmış ve gerekli düzeltmeler yapılmıştır.

2. BUGÜNKÜ DURUM:

Bugünkü yurdumuzda 4'ü ticarî (kömür, lin yit, petrol ürünleri ve hidrolik enerji) ve 3'ü ti carî olmayan (odun, tezek ve tarım artıkları) 7 türlü yakıt kullanılmaktadır. Ticarî birincil ener ji kaynaklarının durumu istatistiklerle tesbit edilmiştir. Ticarî olmayanlar ise 1961 yılında ya pılan araştırmalarla tesbit edilmiştir.

TABLO: 276. Birincil Enerji Kaynaklanırının Durumu

Birincil Enerji kaynağı

Kapasite (Reeerv) (1 Milyon ton) (1 Milyar kwh)

1961 de kullanılan

Miktar

Taşkömürü Toplama

(1 Milyon tan) es değeri orantısı

(1 Milyar kvvh) Bin ton

%

Taşkömürü Linyit. Petrol ürünleri Gazyağı Fuel oil Hidrolik enerji (Yıllık) Odun Tezek ve tarım artık ları (Yıllık)

(x) (x)

17,5

1,65 0,25

1,3

13,1

14,0

4000 1620

410 650

4900 19852

20,0 S,2

2,1 3,3

29,0

24,8 100,0

(*) Türkiye'nin rafineri kapasitesi 4.7 milyon ton ham petrol işleyebilecek durumdadır.

("•) Bir rafineri ürünü olan sıvı petrol gazı (LPG) yurdumuzda çok yem olarak kullanılmaya başladı ğından 1061 yılındaki değeri çok küçüktür. İlerde tam olarak kullanıldığında dahi dengedeki ye ri gene çok küçük olacağından gene enerji dengesinde ihmal edilmiştir.

E MM 71

Tablo 276 dan görüldüğü gibi Türkiye'de kulla nılan enerjinin yüzde 54'ü ticarî olmayan kaynak lardan sağlanmaktadır. Bu durum millî ekonomi mize büyük kayıplara mal olmakta, daha verimli yerlerde ve şekillerde kullanılabilecek olan odun ve hayvan artıklarının yakılmasına sebep olmak tadır. Bu maddelere başka alanlarda olan ihtiyaç ise, yerlerini başka maddelerin alması, kaynakla rın aşırı zorlanması veya ithalât ile karşılanmak tadır.

Türkiye'de enerji tüketimi 1950 den 1960 a ka dar yılda ortalama yüzde 4,3 artış göstermiştir.

4. ÜRETİM HEDEFLERİ:

Bu talebin karşılanmasında birincil ticarî ener ji kaynaklarından mümkün olduğu kadar çok ya rarlanma hedef olarak alınmaktadır.

Tezeğin ve orman ürünlerinin yakıt olarak kul lanılmasının önüne geçilmesi gerekmektedir. Ne kadar sıkı ve etkin tedbirler alınırsa alınsın, sok eski alışkanlıklara 'Ve iktisadî nedenlere dayanan bu durum kısa sürede değiştirilemez. Bu bakımdan plân döneminde alınacak tedbirlerle kullanılan odun ve tezek miktarının sabit kalacağı, başka

TABLO: 277. Türkiye'de Enerji Tüketimi (Taşkömürü Eşdeğeri Olarak)

Yıllar

Toplam tüketim

Milyon ton

Yıllık ' ortalama artış %

Nüfus bağına kullanılan enerji (Kg.)

Evlerde kullanılan enerji milyon ton

Yıllık ortalama artış

12 ,664

15,558

4,2

19,296

4,4

19,852

2,9

8,9

10,6

.2,5

2,5

12,8

1,5

3. TALEP:

Millî gelirde 1950 1960 döneminde yüzde 5,4 lük bir artma sağlanmış olduğuna göre erterji tü ketiminde gelir esnekliğinin 0,8 olduğu görülmek tedir. Gelecekte de oranın aynı kalacağı kabul edilerek meydana gelecek talep tablo 278 de ve rilmiştir.

enerji kaynaklarının gelişmesiyle odun ve tezeğin enerji kaynakları arasındaki nisbi yerinin azala cağı ve ancak 1967 den sonra sadece nisbet bakı mından değil miktar itibariyle de düşmeğe başlı yacağı kabul olunmuştur. (Bak. Tablo: 280).

TABLO: 278. Enerji Talebi (Taşkömürü Eşdeğeri) Milyon Ton

• 1967

Evlerde kullanılan enerji Toplam enerji talebi

13,6

15,4

20,6

21,7

27,0

46,6

Evlerde kullanılan yakıtlar için geçmişteki eği lim biraz artırılarak talep hesaplanmıştır. Böylece sanayide kullanılan enerjideki artışın yüzde 9,4 olacağı kabul edilmektedir. Geçmiş 10 yılın yıllık ortalama artışı yüzde 5 ti.

Bu artışa göre kullanılacak enerji Tablo: 279

da gösterilmiştir.

»

TABLO : 279. ' Adam Başına Enerji Tüketimi

Yıl

1963 1967 1977

Adam başına enerji tüketimi taşkömürü eşdeğeri (Kg.)

715 800 1050

Petrolden başka bütün enerji ihtiyaçları tama men yurt içinden sağlanmaktadır. Hernekadar petrol aramaları umut vericiysede, bugün ihtiya cımızın ancak yüzde 20 si yurt içinde elde edil mektedir. Petrol ürünleri ihtiyacının geriye ka lanı ham petrol ithali ile karşılanacaktır.

5. ENERJİ POLİTİKASI :

a. İlk bölümdeki ana ilkeye uyarak ticari ya kıtlar, iktisadî şekilde işletilen birincil enerji kay naklarından üretilen yakıtların maliyetini ve rezerv durumunu yankılandıran fiyatlarla arz edi lecektir. Böylece enerji kaynaklarının kullanılışı yurt ekonomisine uygun olacaktır.

V EM.M.7ı

TABLO : 280. Birincil Enerji Kaynaklarının Kullanılışı (%)

Taşkömürü Linyit Petrol ürünleri Fuel oil Hidrolik enerji Odun Tezek

19,2 9,5 12,9 3,5 4,1 28,3 22,5

17.4 11,6 14,8

11.1 4,2 22,3 18,6

15,0 20,0 20,5 21,0

8,5 10,0

5,0

100,0 100,0 100,0

b. Enerji türlerinin fiyatları, maliyet ve yur dumuzda bulunabilme durumuna göre ayarlana caktır. Ayrıca bu fiyatlar, enerjinin teknik bakım dan en uygun yerde kullanılmasını sağlıyacak ve ileri tekniklere özendirecek şekilde tesbit edile cektir.

c. Tüketenlerin yüksek verimli araçlar kullan , ması ile enerji tasarrufu teşvik edilecektir.

6. TEDBİRLER:

a. Fırınlar, hamamlar, kireç ve tuğla ocakla rının odun ve tezek yerine öteki yakıtları ve as kerî kurumlar dahil bütün resmi kurumların yal nız ticarî yakıtları kullanmaları gerekirse bütçe tedbirleriyle sağlanacaktır.

b. Yaygın bir eğitim' ve tanıtma programıyla ilgililerin bilgileri arttırılacaktır.

c. Yurdumuzdaki bütün linyit yataklarının kapasite, üretim nitelikleri ve gerekli yatırım tu tarlarını belirtecek ivedi ve kapsayıcı bir inceleme yapılacaktır.

d. Yurdun çeşitli yerlerinde yapılan ve kul lanılan her türlü ısıtma ve pişirme araçları iyice incelenecektir.

(1) Çiftçilerin kendilerince yapılabilecek ve şimdiye kadar kullanılana göre yüzde 50 yakıt ta sarrufunu sağbyabilecek ucuz tipler geliştirile cektir.

(2) Bütün soba yapan firmalar, şehirde otu ranlar için iktisadî linyit sobaları yapmağa özen dirilecek ve bu husus bütün yapıcıların işbirliği ile incelenecektir.

e. Beş yılda mümkün olduğu kadar çok şehir ' ve köy evine yukarıda işaret edilen tipte sobalar kurulması için tedbirler alınacaktır.

f. Kömür ve linyit yakan sobalarda bu gibi yakıtları tutuşturmak için turbdan ya da tarım ar

E.1U. 71

tıklarından yararlanılacaktır. Bunları zift ve ucuz kimyasal maddelerle karıştırarak elde edilecek tu tuşturucu maddeler bugün bu amaçla kullanılan odunun yerini geniş ölçüde tutacaktır.

g. Şehir ve kasabalardaki kalorifer ocakların da kömür, linyit ve fuel oil'un uygun olarak yakıl mamasmdan meydana gelen sağlığa zararlı du man, toz, kurum v.s. nin azaltılması ve hattâ yok edilmesini sağlayacak kanunî tedbirler alınacaktır.

(1) Şehirlerde taşkömürü linyit koku kulla nılacaktır.

(2) Kalorifer kazanlarında en uygun yakıt kullanılması için tedbirler alınacaktır.

h. Tarım merkezi olan yerlerde devlet çiftlik leri yakınlarında biogaz tesislerinin kurulması de nenecektir.

Kok Kömürü,

1. ANA İLKE VE METOT:

a. Özellikle şehirlerde, halka ekonomik ve sıh hi yakıt sağlanması ulaşılmak istenen hedeftir.

b. Talep projeksiyonları geçmişteki eğilime bakarak ve gelecekte ulaşılmak istenen amaca gö re düzeltme yapılarak hazırlanmıştır.

2. BUGÜNKÜ DURUM : .

Yurdumuzda kok kömürü yalnız taş kömürün den elde edilmektedir, dağıtıma bağlıdır ve Tür kiye Kömür Satış ve Tevzi Müessesesince dağıtıl maktadır.

Kok, Demir ve Çelik Sanayii ile havagazı fab rikalarında elde edilmektedir. Demir ve Çelik Sa nayiinde kullanılandan başka 450 bin ton kok, başka sanayi kollarına ve evlere dağıtılmaktadır.

Havagazı tesisleri yalnız İstanbul, İzmir ve Ankara'da bulunmaktadır.

Evlerde yakılan linyit kömürleri şehirlerin havasını kirlettiğinden bunu önleyici tedbirler alınmalıdır.

TABLO : 281. 1960 Durumu

Üretim

Kok kömürü 740 000 ton

97 milyon m3

Kapasite

762 500 ton 113,5 Milyon m»

3. TALEP TAHMİNLERİ:

Çeşitli ikincil yakıtlara olacak talep tablo 282 de verilmiştir.

1/