TÜRKİY'DE ELEKTRİKĞİN TATBİKATI VE KULLANMA YERLERİNE KISA BİR BAKIŞ

TEBLİĞ No: 9

UDK : 638.9 : 621.36 : 64

Türkiye'de Elektriğin Tatbikatı ve Kullanma Yerlerine Kısa Bir Bakış

Saffet ERDEM

Müh.-Yüdız T. O.

1 — Aydınlatma :

Elektrikle aydınlatmaya, Türkiye'de henüz karaltı demek lâzım gelir. Bunu, Avrupa'ya giderek memlekete geri dönen herkes farkedebilir. Elektrik fiatlarının normal gelire göre yüksek oluşu, diğer bir söyleyişle halkın bu sahaya bütçesinden fazla para ayırmayışı, görgü ve alışkanlık, normal aydınlık yerine az aydınlıkta yaşanmaya sebep olmaktadır. Belediye Elektrik işletmeleri şehir sokaklarını ölü gözü gibi aydınlatır. Bilgi ve görgüden yoksun olan bu yerlerde santral ve şebeke kifayetsizliği başta gelir. İptidaî şekilde kendi kendine kör topal yuvarlanır gider. Son zamanlarda bazı büyük şehirlerimizin sokaklarının aydınlatma durumunda büyük gelişmeler vardır. Bu hususu takdir etmek yerinde olur.

2 — Meskenler:

Meskenlerde elektrik enerjisi evvelâ aydınlatma için aranır. Bunun yanında sıra ile radyo, ütü, ocak, buz dolabı, çamaşır makinesi, elektrik ızgarası gibi cihazlac yer almaya başlamıştır. Şurası muhakkaktır ki, meskenlerde iç tesisatların % 99 u aydınlatma, radyo ve bir de ütüyü idare edecek şekilde tesis edilmektedirler. Artık bu modası geçmiş şekle bir son vermek gerektir. Mutfakda yemek pişirmek veya banyoda su ısıtmak için tesisat aramak parmakla gösterilecek kadar azdır. Bilhassa mutedil iklimlerde elektrik sobası kullanarak rutubetli havayı gidermek büyük şehirlerde artık bir ihtiyaç haline gelmektedir. Son yıllarda yerli ev cihazları imalâtında görülen bariz inkişaflar, meskenlerde kullanılan cihazların artmasına sebep olmuştur.

Adana şehri 1945 de abone başına aylık ortalama 15 kWh. iken 1960 da 15 sene sonra 4 misline yükselmiş 60 kWh. olmuştur. Amerika ortalamasında bu devrede takriben 3 misli artış vardır. Türkiye ortalaması ise 2 misli civarındadır. Enerjinin bol ve tam voltajda evlere teslimi ile fiatların diğer enerji çeşitlerine nazaran ucuz olması halinde, ev cihazlarının süratle artacağını 1956 ilâ 1961 arasındaki Adana şehri gayet açık olarak göstermiştir. 15krş/kWh. enerjiyi halk muhtelif cihazlarla kullanmaya başlamış ve bugün enerji fiatı 23 krş/kWh. olduğu halde artık halk cihazlara alıştığından normal artışını böylece devam ettirmiştir.

3 — Sanayi:

Türkiye'de halen elektrik enerjisinin % 74,6 sı sanayide ve % 25,4 ü şehir ihtiyaçlarında kullanılmaktadır.

Sanayide kullanılan enerjinin takriben % 23 üıiü kendi enerjilerini kendi santralları ile temin eden otoprodüktör sanayi teşkil etmektedir. Bu sanayicilerin büyük bir kısmı, enerji üretmek ve işletmek gibi kendi esas işlerinden başka olan işlerle uğraşmak suretiyle malî ve teknik külfetlerle karşı karşıya kalmaktadırlar. Bunların etkileri, memleket ekonomisine her şekilde tesir etmektedir.

Avrupa memleketleri ile elektrik kullanma bd kımından aramızda olan derin uçurumu ve bu& lara ait rakamları burada tekrar etmeye lüzum görmüyorum. Bunu tekrar etmek acizliğimizi her defasında kabul etmeye benzer.

Muhtelif şehirlerde yapılan numune abonelerdeki ev cihazı sayımlarında son zamanlarda büyük bir artış görülmüştür. Türkiye'de ev cihazı sayımı yapmak ve yoğunluklarını tesbit etmek istatistik anlayışımız bakımından bugün için pek güçtür. Ancak, şehirlerimizin geçmiş yıllardan itibaren (Ev + ticarî) abone başına aylık ortalama enerji istihlâkinin artışları (ekli cetvel 1) aydınlatma ile cihazlardaki gelişmeyi göstermektedir. Burada inkişaf göstermemiş yerlerin sebeplerini araştıracak olursak, ilgisiz bir Belediye İşletmesi ile karşılaşırız. Santralı fazla üretim yapamaz hale gelmiş, şebekesi enerji dağıtamaz olmuş ve dolayısıyla enerji fiatlan artmış bir yerde elektrik cihazı nasıl artabilir?

Netice olarak büyük bölge santrallarına ve şehirlerarası dağıtım şebekeleri ile şehir şebekelerinin, normal hızla gelişen ve gelişmesi beklenen müşteri ihtiyaçlarına cevap verecek şekilde süratle yapılmasına elbirliği ile çalışmamız lâzımdır. Medeni yaşamanın anahtarı, bol aydınlık ve elektrikli ev cihazlarıdır. Bunlar, kalkınan bir memlekette süratle artacaktır. Eğer tesislerimizi bu sürate uyduramaz isek sorumluluk vaktinde tedbir almayanların olacaktır. Kalkınmanın ana sütü, elektrik enerjisidir. Bunu ne kadar bol arzedebilirsek o kadar çok kullanma yeri ortaya çıkacaktır. Misâlleri ve tecrübeleri batıda pek çoktur. Son yıllardaki enerji durumumuzdaki arz ve talep de bunu pekâlâ göstermiştir.

E.M.M. 73-74

Bir yerde elektrik enerjisi ne kadar emniyetli ve bol arzedilmiş ise orada ergeç, o nisbette talep artmıştır. Bu artık bilinen bir gerçektir. Bu

sebeple enerji üretelim, enerji dağıtalım, enerji satalım ve kullanalım. Bu bizim vazifemizdir. İşbaşına!..

C EDVE L : 1

Adana

Adıyaman

Afyon

Ağrı

Amasya

Ankara

20,5

Antalya

Artvin

Aydın

Balıkesir

Bilecik

Bingöl

~ —

Bitlis

Bolu

Burdur

4,3

Bursa

8,5

Çanakkale

Çankırı

Çorum

Denizli

Diyarbakır

Edirne

Elâzığ

Erzincan

Erzurum

Eskişehir

Gaziantep

Giresun

Gümüşhane —

Hakkâri

Hatay

6,9

İsparta

İçel

İstanbul

17,2

İzmir

16,3

Kars

Kastamonu

6,6

Kayseri

14,1

Kırklareli

Kırşehir

Kocaeli

19,8

13,4

9 15 13,1

5,2

13,8 10,8 9 9,5 12

11,2 10,9

9,3

13,7 6,5 14,6 25,4 27,4 20,6 9,1 14,4

1955 1956 1957 1958 1959 1960

24,6 11.6 12,2 25,6

11,8 13,4 11,6

12,7 18.6 13,6

17,2 H 7,5

10,3 14,5

19,2 28,5

14,2 12,2 11,9 15,5 11,2 17,5

24,3 33,5 32,7 17,5 10,6 19,5 12,3

27,5 n,ı

12,2 40,5

29,4

11,2

13,1

16,8 19,7 16.7 11

11,7 13,7

15,2

15,4 12,7 12,5 13,2 21,8 19,8 10,8 37,3 35 28,2 21,7 11,5

36 12,4 14,4 21,4 13,5 33,5 25,8

, '8 7 17,7 12,8

20,1 16,2 11,8

7.1

13,7 17,9 26,4 11,6 25 21,2

16,1

25,8 24,9 12,5 35.3 36,8 34,6 21,6 17,2 18,6 14 15,7 20,8

42,6 47,3

12,9 15,2

29,4 18,5

14,5 16

27,4 25

8,9

16,7 20

15,5 15,5

16,8 11 20,8 19,6

11,3 11

20,8

11,2 9,8

15,2 16,5

28,4 23

12,6 .11,9

17,3 22,5

20,4 28,2

15,2 14,7

19.1 19,3

26,2 26,2

17,1 16,3

40,1 41 38,6 40,3

34,8 38,3

26,6 26,4

12,9 16,9

19,3 204

14,3 14,7

22 . 22,8

52,2 16,9 16.7 33,6

27,3 12,7

18,5

15,4 18,5 20,4 11.7 19,5

12,5 14,2 16,6

12,9 19 "

26,5 24,6 13,4 15,7 18,8 16,2 16,6 17,5 44,6 51,1

17,5 23,2 14,9 10,5

1961 59,7

44,3 28,7

23,3 13,7

19 27

19,2 15,4

23,4 14,8 15,2

47,4 40,7 —. 14,3

Konya Kütahya Malatya Manisa Maraş Mardin Muğla

Muş Nevşehir Niğde Ordu Rize Sakarya Samsun Siirt Sinop Sivas Tekirdağ Tokat Trabzon Tunceli Urfa Uşak Van Yozgat Zonguldak

12.4

18,4

18,7

5,3

13,9

23,3

16.1

40,0

16,4

15,3

9,7

10,2

22,2

22,0

5,5

8.9

6,8

11.7

11,8

29,3

30,3 28,5

11,3

10,7

10,9

12,2

17,1

6,1

14,6

19,7

18,2

15,2 16,6 16,6 23,5 27,6 19,1

8,4

7,2

26,3

6,2

14,8

13,6

5,7

19,2

26,2

22,8

7,1

6,0

5.9

16,8

17,8

20,3

21,3

15.2

3,2

5,6

10,6

19,1

18.4

8,6

6,4

31,2

29,6

25,3 13,5 18,2 10,5

23 11,8 33,6

8,2

13 14.8 19,8

24 16 26,7 10,6

17 16,4 14,7

20,8 17,8 14,9

20,4 13,3 31,6

27,4

— — —

9,1

22,3

— — — — 16 —

12 —

17,1 —

11,1 18,1 14,2

Avusturya Belçika Danimarka Finlandiya Fransa İrlanda

İtalya

Norveç İsveç İsviçre İngiltere

B. Almanya U. S. A. Türkiye O

C E DV E L : 2

Aylık ortalama kWh/Ev-Abone

58 35,8 50,8 55 38,9 104 33 76,6 133 230 148 60.7 280,5 26 Ev + ticari (20 ev)

Not Türkiye'de ev abonesi İle ticarî abone beraber olarak alınır Tahminen % 25 1 ticarî abone olurea, 20 KWh olarak ev abonesi kabul edilebilir.

CEDVEL: 3

Memleketin adı

Avusturya Belçika Danimarka Finlandiya Fransa Yunanistan Macaristan İzlanda İtalya Hollanda Norveç Polonya Portekiz Romanya İsveç İsviçre İngiltere B. Almanya U. S. A. Türkiye

1960 Enerji İstihlâkinin % si

Sanayide

Şehir İhtiyaçlarında

69,2

30,8

82,4

17,6

31,5

68,5

76,4

23,6

76,5

47,6

52,4

82,1

48,6

51,4

75,8

69,5

30,5

63,2

36,8

80,6

19,4

74,1

25,9

80,0

20,0

66,9

33,1

54,2

45,8

75,2

24,8

53,9

46,1

74,6

25,4