TÜRKİYE'DE ELEKTRİK ENERJİSİ ÜRETİMİNİN GELECEK YILLARDAKİ DURUMU

TEBLİĞ No: 2

UDK: 33

Türkiyede Elektrik Enerjisi üretiminin Gelecek Yıllardaki Durumu

Korkut ÖNGÜN Y. Müh.-İ.T.Ü.

Türkiye'de elektrik enerjisinin gelecek yıllardaki durumu araştırılırken bu konuda geçmişteki durumunun kısaca gözden geçirilmesi faydalı olacaktır.

Elimizde bulunan bilgilere göre 1930 yılından bugüne kadar yıllık brüt üretimin artışına bakalım. 1930 yılından itibaren yıllık üretimin iki katı olduğu yıllar aşağıda Tablo 1 de gösterilmiştir. Yıllık üretimin iki katı olması için geçecek sürelere devre diyeceğiz. Tablo 1 de devrelerdeki ortalama yıllık üretim artışları gösterilmiştir.

kat yatırımların enflasyona sebep olacak şekilde ayarlanmış olmaları ve bilinen diğer sebeplerden dolayı bundan sonraki 1955 -1961 yılları arasında bu hız azalmaya başlamıştır.

Tablo 2 de ise diğer yabancı memleketlerde yılda kullanılan elektrik miktarındaki artış nisbetleri de karşılaştırma için gösterilmiştir.

Önümüzdeki yıllarda artış hızı ne kadar olabilecektir? Bu sorunun cevabmı vermek Türkiye'de gelecekteki elektrik enerjisi üretiminin ne olaca-

TABLO: 1 Üretimin 2 kat olduğu devreler

1930—1935 1935—1941 1941—1950 1950—1955 • 1955—1961

5 6 9 5 6

Yıllık üretim Gwh

106,3 211,9 415,3 789,6 1579,8

212,9 415,3 789,6 1579,8 3050,0(G)

Devreler içinde %

Devre başından itibaren

11,8

7,4

10,8

11.4

11,6

Bu arada, 1930 yılı içinde bütün Türkiye'de yapılan yıllık üretimin; bugün Ankara şehrinde yılda kullanılan elektriğin yarısı kadar olduğunu belirtmek isteriz. Ayrıca 1930 da nüfus başına enerji üretimi yılda 7 kWh iken 1961 de yılda 107 kWh'ı bulmuştur. 31 yılda; yıllık toplam üretim 28,7 kat (yıllık ortalama artış % 1,5) yılda nüfus başına düşen üretim ise 15,3 kat (yıllık ortalama artış % 9,2) artmıştır.

Tablo l'in incelenmesinden de görüleceği gibi Türkiye'de yıllık elektrik enerjisi üretimi artışının hızı düzgün olmamış, zaman zaman azalmış ve tekrar artmıştır. Artış hızının en az olduğu devre 1941-1950 devresi, harp yılları ve harbi takip eden durgunluk devreleridir. 19501955 yularında artış hızı birden yükselmiş ve fağı hakkında gerçeğe yakın bir tahminde bulunmak demektir.

Yıllık üretimin, 1961 yılı üretiminin kaç yılda 2 katı olabileceğini inceleyelim. Üretimin iki katı olmak için geçen süreye devre demiştik. Önümüzdeki gelecek ilk devrenin kaç yıl olacağını bulmaya çalışalım. Bu yolla, belirli bir süre sonra elektrik üretiminin ne kadar olacağını bulmak yerine; belirli bir üretimin hangi yıl gerçekleşeceğini bulmıya çalışıyoruz.

Tablo 3 de 1&61 yılından sonra üretimin 2 kat olması için geçecek çeşitli zamanlara göre devre sonundaki yıllık üretim ve bu yıllar içinde yapılacak üretimlerin toplamı TWh olarak gösterilmiştir. (1 TWh = 1 milyar kWh dır)

G — 1961 yılı geçici değeridir. 1 GWh = 1 milyon kWh dır

EMM. 73-74

TABLO: 2

Çeşitli memleketlerde 1947 ve 1958 yılları arasında elektrik kullanışında yıllık ortalama artış nisbetleri

Elektrik kullanılışında artış

Sıra

Bulgaristan

Çekoslovakya

Polonya (*)

Holânda

Avusturya

Portekiz

Hindistan (**•)

Norveç (*)

B. Almanya

Danimarka (•)

Meksika (•*•)

Belçika

Fransa

Finlandiya

İsveç

İspanya

İngiltere

A.B.D.

Kanada

Japonya (••)

Arjantin

İtalya

İsviçre

Yugoslavya

Macaristan

Romanya

Rusya

Yunanistan

1957 -1958 yılı artışı %

13,7 10,7 12,7

23,8 12,0

6,7

5,3

4,4 —

0,6 8,0

2.5 4,4

7.1 1,0

6,4

3,4

19,3 18,2 13,8 11,2

8,8

1947 -1958 ortalama artısı %

17,8 17,4 16,8 15,7 14,8 13,5 12,4 12,0 11,7 10,7 10,7 10,4 10,3 10,2

9,7 9,6 9,5 9,5 9.2 8,5 8,4 8,2 7,3

7,1 —

.— — —

(•) Ortalama artış 1946-1958 yıllarına aittir.

(**>

» 1947-1969 »

(•••)

» 1947-1957 »

TABLO: 3

Üretimin 2 kat olması için geçecek çeşitli sürelere göre devre sonlarında ve devre içinde toplam üretim

1965 1966 1967 1968 3969 1970 1971

Devre sonunda yıllık üretim

TWh

6,1 6,1 6,1 6,1 6,1

6,1 6,1

Devre içinde

Ortalama yıllık artış %

Toplam üretim TWh

19,16

23,51

27,91

32,34

36,83

41,13

. 45,86

Nüfus başına üretim kWh/Nüfus

190 186 182 177 173

169 165

E.MM. 73 -74

Tablo l'e benzer şekilde kurulu güçlerin Türkiye tovlamları için, de bir tablo düzenlenebilir. (Tablo 4)

Tablonun incelenlemesinden görüleceği gibi yıllık kullanma miktarı 1954 yılına kadar daima artmakta iken bu yıldan sonra bir azalma oluyor. Durumu daha yakından inceleyebilmek için 1955 den 1961 yılına kadar yıllık kullanma miktarlarına bakalım.

sebeplere dayanarak devre sonunda kullanma miktarının 2800 saati geçmeyeceğini tahmin etmekteyiz.

Bu sebeple devre sonunda yıllık üretimin 6,1 Twh olabilmesi için 2180 MW lık bir kurulu gücün bulunması gerekecektir. 1961 yılı sonunda kurulu güç 1342 MW olduğuna göre devre içinde yuvarlak olarak 840 MW İlk güç kurulmasına ihtiyaç olacaktır.

Yular

1930—1937 1937—1948 1948—1955 1955—1960

Farklar yıl

7 11

7 5

TABLO: 4 Kurulu gücün 2 kat olduğu devreler

itDibyeaıvlrlrıeekn oaoarrtşıtmşala%aamna

78,8

11,4

7.9

Yıllık kullanma miktarı saat

Başlangıçta Sonda

1730 2240 2580

2240 2580 2210

1954 yılından sonra kurulu güçleri büyük ve yıllık üretimleri az santralların sıra ile işletmeye girmesi; enterkonnekte sistemden enerji almaya başlayan şehir ve endüstri kurumlarının kendi santrallarım çalıştırmadan ellerinde tutmaları yıllık kullanma miktarını düşürmüştür.

1930 -1961 arasındaki 31 yılda kullanma miktarındaki artış % 72 ve yıllık ortalama artış ise % 1,77 dir

Yıllık kullanma miktarı

(saat)

1951 1952 1953 1954

1955 1956 1957 1958 1959 1960 1961 (G)

2100 2330 2400 2710 2580 2050 2190 2240 2220 2210 2320

Önümüzdeki devrede işletmeye girecek Kesikköprü, Almus, Sızır gibi hidrolik santralların kullanma miktarı da yüksek değildir. Ayrıca Sarıyar ve Hirfanlı santrallarına ilâve edilecek ve toplam gücü 115 MW ı bulacak üç gurup bu sanralların enerji üretimini artırmayacak ancak artan güç ihtiyacını karşılayacaktır. Büyük ölçüde enerji üretecek yeni santrallar henüz sipariş dahi edilmemiş olduğundan, bu tip santrallar ancak devrenin sonlarında üretim yapmayı başlayabileceklerdir. Bu sebeple Türkiye'de devre içinde kurulu gücü kullanma miktarı pek fazla artmayacaktır. Bütün bu

840 MW lık kapasitede üretim, nakil ve dağıtım tesislerinin kurulması için ne kadar yatırım yapılması gerektiğini bulalım. Burada işin kaba bir hesabı yapılacağından sonuçlarda yaklaşıklık fazla olacaktır.

Kurulu güçlerin bir tasnifi tablo 5 de verilmiştir.

Son yıllardaki gelişmeler gözönüne alınarak yeniden kurulacak bu 840 MW lık kurulu gücün çevirici makinalara ve sahiplerine göre bölümü tahmin edilerek tablo 5'ın sonunda gösterilmiştir.

İşi basitleştirmek ve hesaba esas olmak üzere çeşitli üretim birimlerinin komple tesis bedelleri için ortalama fiatlarını tesbit edelim. Hesapta, hidrolik ve çok maksatlı tesislerde; bu tesislerin tesis bedelinden elektriğe düşen hisse gözönüne alınacaktır.

Son yıllarda yapılmış olan tesislerin tesis maliyeti ve kurulu güçleri tablo 6 da gösterilmiştir.

Küçük hidrolik santrallarAn tamamı kanal tipi santrallardır. Ayrıca bunların inşaat süreleri içinde dışardan getirilen malzemenin bir kısmının bedelleri doların eski kuru üzerinden ödenmiştir. Bu iki sebeple birim maliyetleri düşük görülmektedir. Büyük hidrolik santrallarda maliyet yeni dolar kurundan hesaplanmıştır. Ancak yerli malzeme ve işçilik bedellerinde inşa süresindeki cari fiatlar alınmıştır. Sarıyar santralı tesis maliyeti eski kur üzerinden 210 milyon TL. dır. Kur farkı, iç piyasa gözönüne alınarak, bugünkü fiatlara çevirmek üzere gerçek tesis maliyeti 2 ile çarpılmıştır.

Soma santralı için bugünkü dolar kuru ve iç piyasa fiatlarına göre bir inceleme yapılmıştır. Tablodaki değer bu inceleme sonucu bulunan değerdir. Tesisin gerçek maliyeti ile hesap edilen bugünkü maliyeti arasındaki fark 2,6 kattır. Tunç-

E.M.M. 73-74

TABLO: 5 Kurulu göçlerin yıllara ve çevirici makinaiara göre tasnifi

B. T.

192,2 192,9 199,0 584,1

B. M. 1956 0,7

3,9 4,6

L. K.

M.

DZ

81,6 1,6 53,4 136,6

ST

20,7 121,8 11,7 154,2

297,5 316,3 272,4 886,2

193,2 ' 237,0 196,2 625,4

1957 0.7

3,4 4.1,

88,6

1,9

51,6

142,1

21,8 128,4

161,9

305,4 367,3 266,7 939,4

192,2 237,0 201,8 631,0

1958 0,7

3,7 4.4

1.9

96,4

25,6

316,8

183,6

422,7

67,7

290,5

7,5

166,2

220,9

1030,0

192,2 237,0 204,6

633,8

1959 0,7

3,8 4,5

101,1

26,0

321,7

2.1

279,6

518,7

7.8

92,5

320,7

195,7

317,6

1161,1

192,2 237,0 204,7 633,9

1960 0,7

4.5 5,2

105,8

26,9

327,3

373,0

612,2

106,2

332,9

214,2

412,9

192,2 237,0 210,0 639,2 47,6

1961 ( Geçici )

3.8

0,3

Devre sonunda

119,1 2,2

116,2

237,5 17,7

27,9 411,6

451,5 33,7

341,2 650,8 350,0

1342 ,0 100,0

200 ,û 550,0 260,0

1010,0 46,4

190,0

35,0

427,0

5,2

729.0

1284,2

10,0

180,0

468,8

11,3

375,2

779,0

2180,0

0,5

35,7

Nisbet

33,6 35,7 30,7 100,0

32,5 39,1 28,4 100,0

30,8 41,0 28,2 100,0

27,7 44,7 27,6 100.0

25,7 48,1 26,2 100,0

25,4 48,5 26,1 100,0

19,6 58,9 21,5 100,0

Devre içinde güç artışları

(Devre sonundaki güçlerden 1961 yılı güçleri çıkartılarak)

7,8 313,0 50,0

370,8 44,2

70,9

7,1

85,8

317,4

633,4

63,8

118,8

137,7

327,5

838,0

16,5

39,1

10,2 75,6 14,2

B. T. Buhar türbini, B. M. Buhar makinası, L. K. Lokomobil, Dz. Dizel, ST. su türbini.

E.M M 73-74

Santral

Sarıyar Seyhan Kemer Demirköprü Hirfanh Toplam

Ceyhan I Konya Göksu Kovada I Kayaköy İkizdere Tortum Sızır Toplam

TABLO: 6

Termik ve hidrolik santraHarın tesis maliyeti ve kurulu güçleri ile birim . kW ve kWh maliyeti

Yıllık kaGpWashite

Toplam tesis maliyeti Mil. TL.

Birim maliyetler

TL/kW

80 36 48

,69

110 343

4.1 7.2 8.4 3,9

15,0 11,2

6,6

400 280 110 140 320

420 155 145 205 345

Küçük hidrolik santraller

22,2

25,0

15.3

39,5

36,5

28,4

182,0

5250 4300 3020 2970 3140 3700

3680 3090 2980 3920 2630 3360 4300 3230

1,05 0,55 1.32 1,46 1,08 1,04

1,26 0,37 0,61 1,28 0,33 0,81 0,75 0.56

Hidrolik santrallar (karışık)

399,4

0,92

Çatalağzı Tunçbilek Soma

Buharlı santrallar

0,27

0,28

0,39

0,30

bilek santralının gerçek maliyeti olan 40,5 milyon TL. 2,6 ile çarpılarak tabloya alınmıştır. Çatalağzı santralının ikinci yarısının tesisi için harcanan 44,4 milyon TL. önce iki sonra da 2,6 ile çarpılarak bütün santralın bugünkü fiatı bulunmuş ve tabloya konulmuştur.

Tablo 6 dan faydalanılarak yaklaşık olarak birim tesis maliyetleri aşağıdaki gibi tesbit edilmiştir.

Buharlı tesislerde Hidrolik tesislerde Dizelli tesislerde

2200 TL/kW 4100 » 1700 >

Buhar makinası ve lokomobil ile buhar türbinleri buharlı tesisler olarak sayılmıştır. İlerde % 15 kadar fıat farkı olabileceği de gözönüne alınarak bütün buharlı ve hidrolik tesislerde tablo 6 nın ortalama değerinden biraz yüksek bir değer alınmıştır. Dizelli tesislerin ortalama birim maliyeti; «Elektrik Mühendisliği Mecmuası» Ağustos -1962 sayı 68'den «Aşırı doldurmalı dizel elektrojen gurupları» başlıklı yazıdaki grafikten, ortalama tesis gücü 200 - 250 kW olduğu kabul edilerek, çıkarılmıştır.

Bu esaslara göre belde, bölge ve otoprodüktör müesseselerin üretim tesislerine yapacakları yatırımları Tablo 7 de gösterildiği gibi olacaktır.

TABLO: 7

838 MW |ık çeşitli üretim tesislerine devre içinde yapılacak yatırımlar (Milyon TL. olarak)

Buharlı

Dizelli

Hidrolik

Belde Bölge Otoprodüktör

]2

/_ 816

34,2

233 9,7

1341 56,1

2390 100

Nisbet 7,0 83,4 9,6

Türkiye'de çeşitli yıllarda toplam yatırım bedelinde üretim, nakil ve dağıtım tesislerinin bedelleri ve bunların nisbeti aşağıdaki Tablo 8 de toplanmıştır. Toplam yatırım bedeli nisbetleri içine otoprodüktör yatırımları dahil edilmemiştir. Zira bunlar yalnız üretim tesislerine yatırım yapmaktadırlar.

İdare ve sosyal tesis yatırımları beldede üretim ve dağıtım, bölgede üretim ve nakil tesisleri yatırımları nisbetinde bunlara bölünerek eklenmiştir.

Tablo 8 in incelenmesinden bölge sistemlerinin geniş ölçüde 1956 yılında kurulduğu ve beldelerde üretim tesislerine daha az önem verildiği açıkça görülmektedir. Ayrıca şehir dağıtım tesislerinin de yine 1956 dan itibaren büyük bir ihmale uğradığı yani elektrik yatırımlarından yeteri kadar pay alamadığı anlaşılmaktadır.

Önümüzdeki devrelerde bu hususun düzeltilmesine çalışılmalıdır. Aksi halde ne kadar üretim tesisi yapılırsa yapılsın bunu dağıtmak ve satmak

devre sonunda kabul edilebilecek en uygun nisbetler ve üretim tesisleri için hesaplanan yatırımlar esas alınarak toplam yatırım ve toplam yatırımdan da devre sonunda nakil ve dağıtım tesislerinin toplam tesis bedeli bulunmuştur.

Devre sonu değerlerinden 1961 yılı değerleri çıkarıldığı zaman devre içinde yapılacak yatırım miktarları bulunur (Tablo 9).

Devre içinde üretim nakil ve dağıtım tesislerine 3,793 milyar TL yatırım yapmanın gerektiği anlaşılmaktadır. Bu ortalama tesis bedelinin 4530 TL/kW veya yıllık enerji üretimi bakımından 1,24 TL/kWh olması demektir.

Son beş yıl ile devre sonundaki birim güç ve enerji başına ortalama tesis maliyeti değerleri Tablo 10 da gösterilmektedir. Tablo lffun hesabında Tablo 8'den faydalanılmıştır.

Hidrolik santrallarla nakiL ve dağıtım tesislerine fazla önem verilmesinin devre sonunda orta-

1954 1955 1956 1957 1958 1959 1960 1961(G) Devre sonu

104,6 131,3 149,8 168,9 186,2 216,6 238,4 256,5

422,5

TABLO: 8

Elektrik üretim, nakil ve dağıtım tesisleri bedeli (milyon TL.)

Nakil bölge

ğıtım elde

Genel toplam

Otoprodüktör

33,6 58,1 410,3

453,7 830,2 1083,6 1315,2

1476 ,0

138,2 189,4

560,1

622,6 1016,4

1300,2 1553,6

1732,5

30,1 30,1 124,4

173,3 212,3 237,0

355,7 407,0

101,9 117,4 140,7 1S9.7

191,8 228,9 268,1 297,5

270,2 336,9 825,2 955,6

1420,5 1766,1 2127,4

2437 ,0

94,0

117,4 139,4 145,7 171,3 214,1 226,7

240,0

3470,0 3892 ,5 1083 ,0

1024,5

6000 ,0

470,0

Toplam yatırım

364,2 454,3 964,6 1101,3 1591,8 1980 .2 2404,1 2677 ,0

6470 ,0

Elektrik üretim, nakil ve dağıtım tesisleri bedelinin nisbetleri

38,8

51,2

11,1

39,0

56,2

18,1

49,7

67,8

17,6

57,5

65,1

18,2

58,4

71,6

61,4

73,7

11.0

60,4

71,4

16,3

60,6

71,1

Devre

sonu

7.0

58.0

65,0

imkânı kalmaz. Biz bu düşüncelerle devre sonunda nisbetlerin, hiç olmazsa 1956 durumuna gelmesine gayret edilmesini uygun görüyoruz.

Tablo 8 in sonunda diğer yıllardaki nisbetler ve yukardaki düşünceler gözönünde tutularak

37,7

13,5

12,9

lama tesis maliyetlerini epeyce yükseltmiş olduğu Tablo 10'un incelenmesiyle görülmektedir.

Belde, bölge ve otoprodüktör müesseselerde kurulu gücün yılda kullanma miktarı da çok değişiktir. Tablo 11 de bu durum gösterilmektedir.

EMM. 73

Belde Bölge

Toplam Nisbet Otoprodüktör

•Toplam

TABLO: 9 Devre içinde toplam yatırımlar ve konuları (Milyon TL. olarak)

166 1994

2160 60,6 230

676 676

19,0

Dağıtım 727

727 20,4

893 2670

3563 100 230

Nisbet 23,5 70,4 93,9

6,1 100,0

T A B L O : 10

Yıl sonlar, itibariyle birim güç v e enerji basma ortalanva tesis maliyeti

1954 1955 1956 7957 1958 1959 1960 1961 devre sonu

TL./kW

705 744 1087 1172 1545 1705 1890 1990 3070

0,26 0,29 0,53 0,54 0,69 0,77 0,86 0,88 1,06

Türkiye toplam üretiminde bölge müesseselerinin üretimlerinin nisbeti yıldan yıla artma§ s m a k a r ı h k b e l d e v e otoprodüktör müesseselerın elektrik üretimleri nısbetı azalmaktadır. Gerç e k d u r u m § ö y l e d i r (Tabı<> 12)

1961 yılında belde müesselerinin çahştırılmayıp, bölge müesseselerinde pek fazla üretim yapıldığı tablo 12 den görülmektedir. Bu yanlış işletmenin sonucu olarak esasen az yağışlı geçen 1961 yılı sonunda KBA bölgesindeki su santrallarında su seviyeleri tehlikeli limitlere kadar düşmüştür.

Tablo 3 de devre içindeki toplam enerji üretimleri gösterilmişti. Bu enerjinin satılması suretiyle elde edilecek gelirle devre içinde düşünülen yatırımlar gerçekleştirilecektir. Enerji satışından elde edilecek gelirlerden can masraflar çık-

T A B L O : 11 Kurulu gücün yılda kullanma miktarı (saat)

OtODrodüktör

1955 1956 1957 1958 1959 1960 1961 (G) Devre sonu

2760 2350 1910 1745 1725 1715 1410 2100

3700 2160 3070 3220 3100 2980 3260 3500

Kurulu güçler belli olduğuna göre devre sonunda üretimlerin miktarı ve nisbeti şöyle olur :

.

2580 2050 2190 2240 2220 2210 2320 2800

tıktan sonra kalan kâr ve bir de amortismanlar yatırımlarda kullanılabilecektir.

427,0 MW x 2100 saat = 900 GWh 1284,2 MW X 3500 saat = 4500 GWh

468,8 MW x 1500 saat = 700 GWh

2180 MW x 2800 saat = 6100 GWh

14,8 73,8 11,4

Güç yetersizliği dolayısıyle devre içinde beld e santrallarınm v e otoprodüktör santrallann yükİ d çalışacakları Ereğli demir çelik gibi yen, otoprodüktör santrallanr,,n işletmeye girip çalışacağı kabul edilerek kullanma miktarları tahmin edilmiştir.

Burada iki ayrı durum düşünüyoruz :

_ n elde A

Y a t ı r u n l a r m t a m a m ı enerjı satısında

^ . e d ü e c e k

ye a m o r t ı s m a n l a k a r ş ı l a l ı 3 c a k

^ (tflm otofinalısinan)

B — Yatırımların yarısı enerji satışından elde

E-M.M. 73 - 74

T A B L O : 12

Türkiye'nin toplam üretiminde otoprodüktör, bölge ve belde müesseselerinin üretim nisbeti

Sfıllar

Otopro%düktör

47,1

37,2

34,8

35,3

30,9

30,0

24,3

17,0

15,4

1961 (G)

14,5

Devre tonu 11,4

3,1

49,8

50,3

5Î\8

52,3

16,1

49,0

29,4

39,7

27,3

42,7

26,4

44,9

37,3

38,3

54,9

28,3

59,0

24,0

62,3

21,4

64,9

19,7

70,5

edilecek kâr ve amortismanla karşılanacak diğer yarısı ise yardımlar (bağışlar, sermaye artırılması, bütçeden veya belediyeler için gümrük vergilerinden ayrılan fon gibi) ve borçlanmalarla karşılanacaktır (yarım otofinansman).

Her iki düşünceye göre satılacak her kWh için ortalama olarak yatırıma ayrılacak bedel kuruş olarak tablo 13 de gösterilmiştir. Bu tablonun düzenlenmesinde tablo 3 den de faydalanılmıştır.

Tablo 13'ün hesabında bölge üretimlerinin Türkiye toplam üretiminin % 73,8 i olduğu ve bundan % 5,5 ortalama santral iç ihtiyacı ve % 4,5 nakil hattı kayıpları düşüldükten sonra kalanın satılacağı kabul edilmiştir.

Belde müesseseleri enerjiyi kısmen kendileri üretmekte kısmen de bölge veya otoprodüktör müesseselerinden toptan almakta bunu abonelerine satmaktadırlar. Belde müesseselerinin yıllık satışları toplamı Türkiye'de toplam üretilen bürüt enerjinin % 49 u kadar olmaktadır. Bu miktarın içinde tabiatıyle kendi üretimlerinde santrallarının iç ihtiyacı (% 5) ve şebekelerindeki kayıpları (net enerjiye göre % 12) dahil değildir.

BÖLGE MÜESSESELERİNDE DURUM :

Büyük bir takribıyetle bugün için bölge müesseselerinde ortalama üretim ve nakil masrafları şöyledir. (Satılan enerjiye göre)

Bölge müesseselerinin bugün için fiilî satışlarının ortalaması ise 8-9 kuruş/kWh arasındadır. Bu müesseselerin satış ortalamaları bu seviyede kaldıkça otofinansman yapmalarına imkân yoktur. Bu halde ihtiyacın karşılanması için yatırım yapmak üzere bunlara sermaye bulmak gerekir. Devre içinde bölge müesseselerinden yatırılacak meblağ 2,670 milyar TL. olacağına göre, bu paranın kaç yıl içinde ödenmesi mümkün olur ise enerji üretimi artışı da o nisbette olacaktır. Devre 4-10 yıl olarak düşünüldüğüne göre Bölge müesseselerine tahsis edilecek sermayenin de —ortalama satış fiatları değişmediği takdirde — yılda 670 - 270 milyon TL. kadar olması gerektir.

Enerji dâvasında bölge müesseselerine düşen yük belde müesseselerinin 2,5 katıdır. Bu sebeple bu müesseselerin malî imkânlarının sağlam ve değişmez esaslara bağlanması ve mutlaka otofinansman yolundan faydalanmaları şarttır.

Bölge müesseseleri bir milyar TL. sini geçen halihazır borçlarının taksitlerini de devre içinde

T A B L O : 13 Belde ve bölge müesseselerinin yapacakları yatırımları devre içinde satacakları enerji ile karşılamaları halinde kWh başına düşecek (kâr + Amortisman) miktarı

Devre içinde satış

Belde TWh

9,4 11,5 13,7 15,8 17,5 20,2 22,5

Bölge TWh

12,7 15,6 18,5 21,5 24,5 27,3 30,5

Enerjiye düşen (kar+Amortisman)

Belde A

Bölge A

Belde B

Bölge B

21,0

7,8

6,5

- 14,4

5,1

10,9

4,0

4,8

3,9

8.6

3,2

2,8

6,2

2,6

Devre içinde orytaılllaıkma artış %

18,2 14,8 12.2 10,4 9,1 8,0 7,3

A — Yatırımların tamamı enerji satışı ile karşılandığı halı, B — Yatırımların yarısı enerji satışı, yarısı yardımlar ve borçlanmalarla karşılandığı hali göstermektedir.

Masraflar Yakıt Personel Sair masraflar Faiz ve finansman

Amortisman

Maliyet

T A B L O : 14 BSlge müessesesinde elektrik maliyeti

4,0 1,0 0,7 1,4 7,1 0,8

7,9

0,7 0,6 0,6 1,9 0,4

4,0 1,7 1,3 2,0 9,0 1,2

ödemeye devam edeceklerdir. Bu sebeplerle bunların bu devre içinde yatırımlarının yarısını otofinansman yarısını yardım ve borçlanmalarla karşılamaları halini (B hali) kabul etmek zorundayız. Bu halde bölge müesseelerinde ortalama satış fiatları devrenin 4 -10 yıl oluşuna göre sırasıyle şöyle olacaktır.

rikmiş borçları da vardır. Bu sebeplere fon yardımlarının bu kabil eski borçlara ve eski şebekelerin yenilenmesi işlerine harcanacağı kabul edilebilir. Devre içindeki yeni yatırımların tamamının da ancak otofinansman ile karşılanması gerekir. Bu halde yatırıma ayrılacak miktar bölge müessese-

T A B L O : 15 Bölge müesseselerinde elektrik satış fiatı

Devre Satış fiatı

13 ,6 13,9 14,5 15,2 16,2 17,6 19,5

Yıl krş/kWh

Bize makûl gelen bölge müesseselerinin ortalama satış fiatı 14,5 -15,2 krş/kWh fiatlarıdır. Bu mevcut fiatlara 7 krş/kWh kadar bir ilâve demektir.

Bölge müesseselerinin yatırımlarının yarısı yardımlar ve borçlanmalarla karşılandığı ve otofinansman için ortalama olarak 6,2 - 5,2 krş/kWh hk bir pay bırakıldığı takdirde enerji üretimi artışı yılda % 9,1 -10,4 arasında artacak ve 1968 veya 1969 yılında Türkiye'de yıllık üretim 6,1 TWh'ı bulacaktır. Tabiatıyle 6,2-5,5 krş/kWh'ın içinde yatırım için kullanılamayan vergiler ve kâr payları dahil değildir.

Devre sonunda bölge müesseselerinin borçları sermaye ilâvesi veya bağışlar olmadığı takdirde 2 milyar TL' sini bulacaktır. Bu borcun da diğer devrelerde kapatılmasına çalışılmalıdır.

BELDE MÜESSESELERİNDE DURUM

Belde müesseselerinde yılda 25 milyon TL. kadar fon hesabından bir yardım yapılmaktadır. Devre içinde belde müesseselerinin yıllık yatırımları 220-90 milyon TL olacağından fon yardımı ancak yıllık ortalama artışın veya yatırım hacminin az olduğu devrelerde bir işe yarar. Ayrıca belde müesseselerinin şebekeleri bugünkü yükü bile dağıtacak durumda değildir. Bu yüzden de yeni yatırımlara girmek gerekecektir. Ayrıca bi-

E.M M. 73 - 74

lerine paralel olarak ortalama 5,1 - 5,6 krş/kWh olmalıdır (A, sütunu).

Belde müesseselerinin büyük bir kısmı bölge müesseselerinden enerji aldıklarından bölge satış tarifelerinin yükselmesinden dolayı belde müesselerı satış tarifeleri de yükseleceği için otofinansmana ayrılan miktar az değildir.

Böylelikle tasarlanan yatırım hacmini gerçekleştirmek üzere düşünüldüğü gibi bir tedbir alınırsa önümüzdeki devre 7- 8 yıl olabilecek ve yıllık ortalama artış da % 9,1 -10,4 arasında kalacaktır.

Burada yaptığımız kabullerin yerinde olup olmadığını kontrol etmeye çalışalım.

Hesaplanan yatırım miktarının devre içindeki Türkiye'nin milli gelirindeki nisbetine bakalım. Bu suretle kabul edilen artma hızının yerinde olup olmadığı da kontrol edilmiş olacaktır.

1948 -1960 yılları arasında elektrik işlerine yapılan yatırımlarla bunların cari Hatlarla Türkiyenin gayri safi milli hasılasındaki nisbetleri Tablo -16 - da gösterilmiştir. (G-geçici değerleri, GSMH - gayri safi mili! hasılayı - piyasa fiatlariyle - göstermektedir).

Yatırımlar Devlet Plânlama Teşkilâtı (DPT) tarafından hazırlanan Kalkınma Plânından alınmıştır. GSMH değerleri İstatistik Genel Müdürlü-

T A B L O : 16

Elektrik işlerine yapılan yatırımlar ve bunların carî fiatlarla gayri safi milli hasıladaki nisbetleri

Elek. işlerine yapılan

yatırım

milyon

1949 1950 1951 1952 1953 1954 1955 1956 1957 1958 1959 (G) 1960 (G) 1948—960 arası ortalama(13 yıllık)

31,98 25,83 27,93 74,13 69,48 108,43 167 ,99 226,56 206,00 163,01 233,39 260,00 230,00

139,36

Toplam yatırım milyar

0,847 0,944 1,005 1,260 1,836 2,088 2,518 3,006 3,260 4,017 5,043 6,989 7,779

Carı fiatlarla GSMH milyar TL.

10,07 9,28 10,34 12,27 14,32 16,82 17,11 21,06 24,33 30,53 38,51 47,73 52 ,29

Toplam yatırımın GSMH'ya nisb. %

8,4

10,3 12,8 12,3 14,7 14,3 13,4 13,1 13,1 14,6 14,9

Elektrik yayatırımda elektrik •

tırımlarının Elek. üreti- yatırım-

GSMH'ya minde yıllık larının nisb.

nisbeti % artış %

0,318

8,2

0,278

2,74

0,270

7,2

2,79

0,605

5,88

0,484

0,644

17,7

5,19

0,980

6,67

1,075

12,6

7,54

0,848

15,2

6,31

0,534

13,1

4,06

0,606

4,64

0,544

3,72

• 0,440

2,96

3 ,122

23,44

13,3

0,594

4,46

ğü Yayınlarından derlenmiştir. 1957 yılına kadar DPT'nin kullandığı değerlerle İstatistik Genel Müdürlüğünün GSMH değerleri aynı iken 1958 yılından sonra DPT'nin GSMH değerleri istatistik Genel Müdürlüğü değerlerinden daha küçük hesaplanmıştır. DPT Kalkınma Plânı'nda bunun nedenini açıklamamıştır. Biz İstatistik Genel Müdürlüğü değerlerini seçtik.

1955 yılına kadar elektrik yatırımlarının toplam yatırımın gittikçe büyük kısmını almasına karşılık; bu yıldan sonra elektrik yatırımlarının önemini kaybettiği', hele son yjıllarda büsbütün sarsıldığı görülmektedir. Elektrik üretimindeki artış nisbetleri de buna paralel olarak düşmüştür

Fikir vermek üzere 1957 ve 1958 yıllarında diğer memleketlerde toplam yatırımda elektrik yatırımlarının nisbeti (Tablo 17) de gösterilmiştir.

Devlet Plânlama Teşkilâtının hazırlamış olduğu ve 1961 fiatlarıyla 1961-1975 millî gelir tahminlerine ait bir listeden (Tablo 18) den ve (Tablo 16) dan da faydalanılmıştır. Devlet Plân lama Teşkilâtının listesinde (Tablo 18) 1961 yılı G.S.M.H. değen esas alınmış ve millî gelirin her yıl % 7 artacağı faraziyesine göre tertiplenmiştir. (Tablo 19) da «toplam yatırımda

elektrik yatırımının nisbeti»nin hesaplanmasında toplam yatırımın 1962-1967 yıllarında DPT'nin kalkınma plânına esas aldığı sırasıyla 8,6-9,6-

T A B L O : 17

Çeşftli memleketlerde 1957 ve 1958 yıllarında yapılan toplamı yatırımda elektrik yatırımlarının nisbeti

Avusturya isviçre İngiltere Norveç İsveç A.B.D. İzlanda Yunanistan B. Almanya Türkiye Belçika Fransa Holânda Danimarka

Toplam yatırımda elektrik yatırımlarının nisbeti

1957 %

10,5 10,4

8,1 7,7 6,4 5,7 4,9 4,8 4,6

4,6 4,0 3,7 0,9

1958 %

7,6 8,9 7,8

•• 5,2 5,3 ••

E.MJM. 73

T A B L O : 18 Nüfus ve millî gelir tahminleri

Nüfus (Milyon)

Millî hasıla (Milyar TL.)

Gayri safı

Net

1950 1951 1952 1953 1954 1955 1956 1957 1958 1959 1960 1961 1962 1963 1964 1965 1966 1967 1968 1969 1970 1971 1972 1973 1974 1975

NOT:

20,947

21,634

33,1

22,219

,

33,9

22,818

36,3

23 ,433

32,8

24,065

35,4

24,771

41,7

25 ,498

44,3

26,247

49,6

27,017

48,1

27,810

49,9

28,602

49,2

29,418

52,7

30,256

31,118

60,3

32 ,005

64,5

32 ,901

69,0

33,823

34,770

79,0

35 ,743

84,5

36,744

90,4

37,754

96,7

38,793

103,5

39,859

110,7

40,956

118,5

42,082

126,8

25,1 29,0 31,4

31,8 28,6

30,9 36,4 38,6 43,3 41,8 43,3 42,7 45,7 49,0 52,3 56,0

59,9 64,1 68,6 73,3 78,5 83,9 89,8 96,1 102,9 110,0

Millî hasıla değerleri 1961 fiyatlarıyla verilmiştir.

Nüfus başına Safi Gelir (TL.)

1198 1340 1413 1394 1221 1284 1469 1514 1650 1547 •? 1557 1493 1553 1620 1681 1750 1821 1895 1973 2051 2136 2222 2315 2411 2512 2614

10,8-11,8-13,1-14,3 milyar TL. değerleri, diğer yıllar için daima G.S.M.H. nın % 18,3 ü olacağı kabul edilmiştir.

Daha önce devrenin 7 veya 8 yıl olacağı sonucuna varmıştık. Tablo 19 dan da bu kabulün 7 yıl olması gerektiği görülmektedir. Bu sonuca 1948-1960 ortalamasında elektrik işlerine yapılan yatırımların toplam yatırıma olan nisbeti nin % 4,46 olmasından varılmaktadır.

1948 -1960 yılları arasındaki 12 yıl içinde 1948 sabit fiatlarıyla ortalama G.S.M.H. artışı % 5,6 olmuştur. Buna karşılık yine 1948 -1960 yılları arasında toplam yatırımın G.S.M.H. ya nisbeti ancak % 13,3 ü bulmuştur. Devlet Plânlama Teşkilâtı

T A B L O : 19 Hesap edilen yatırımların devre içindeki toplam GSMH ya nisbeti

Devre yü

7 8 9 10

Devre sonu 1965

1966 1967 1968 1569 1970 1971

Elektriğe dev^e içinde yapılacak toplam yatırım

Milyar TL. 3,793

3,79i 3,793 3,793 3,793 3,793 3,793 '

Devre içindeki toplam GSMH

Milyar TL.

233,9 302,9 376,7 455,7 540,2 630,6 727,3

Elektrik yatırımının

GSMH'ya nisbeti %

1,625 1,250 1,005 0,834 0,725 0,610 0,522

Toplam yatırımda elektrik yatırımının nisbeti %,

7,1 5,6 4,6 3,9

3,0 , 2,9

EM.M. 73 -74

% 18,9 14,8 12,2 10,4

9,1 8,0

önümüzdeki yıllarda bu yatırım nisbetinin ortalamasının % 18,3 den aşağı düşmiyeceğini iddia etmektedir. Bir hayli büyük olan bu nisbet devre içinde gerçekleştiği takdirde, 1948-1960 devresine göre düşündüğümüz miktardaki elektrik yatı. rımlarının toplam yatırıma nisbeti uygun ve fakat G.S.M.H. ya nisbeti yüksek olacaktır. Geçen devrede bilindiği gibi elektrik yatırımları öncelik kazanmış, fakat üretilecek bu elektriği kullanacak sınaî yaırımlara gereği kadar yer verilmediği ve bilhassa bunlar teksif edilmeyip küçük üniteler halinde kurulduğu için elektrik üretimi beklendiği gibi olmamıştır. Kullanma miktarının 1954 ten sonra düşmüş olması da bunu göstermektedir. Kısacası geçen devrede elektrik işlerine lüzumundan fazla yatırım yapılmıştır veya daha az yatırımla aynı ihtiyacı karşılamak mümkün idi. Bu sebeple toplam yatırımda elektrik yatırımlarının nisbeti geçen devrede daha dikkatli bir yatırım yapılsa idi daha düşük olacaktı.

Önümüzdeki devrede her yıl % 18 nisbetinde yatırım yapılmasını şahsen Jsiz mümkün görmüyoruz. Millî gelirin artırılması konusunda yalnız yatırımların nisbetini gözönüne almayıp bu nisbette yatırımı yapmak imkânları bakımından nüfus başına düşen gelirin seviyesine de bakmak gerektir. Genel gelir seviyesinin düşüklüğü ise yatırımların düşüklüğüne sebep olmaktadır. Türkiye gibi iktisaden geri kalmış bir memlekette yatırımlara esas kaynak olan tasarruf hacminin artırılması gelirlerin düşük seviyesinden dolayı çok güçtür. Bu sebeple millî gelirin artırılması konusunda yatırım nisbetinin aşırı derecede artırılması yerine sınırlı olan yatırım imkânlarını daha rasyonel bir şekilde kullanmanın yollan araştırılmalıdır.

Devre içinde toplam yatırım nisbetinin % 18 in altında kalacağını tahmin ediyoruz. Bu halde toplam yatırımda elektrik yatırımlarının nisbeti % 5 civarında olacaktır. Bu miktarlar ise görüldüğü gibi normal sınırlar içindedir.

Genel olarak sabit fiatlarla G.S.M.H değerlerindeki artışla elektrik üretimindeki artış nisbetleri arasında bir bağıntı bulunduğu ileri sürülmektedir. Geçmiş yıllardaki durumlara bakarsak böyle bir ampirik bağıntıyı görebiliriz (Tablo 20).

Türkiye için bu bağıntı yaklaşık olarak şöyle bir formülle gösterilebilir :

C2

D=E 100

Bu formülde;

D — Üretimi 100 sayılan herhangi bir başlangıç yılma göre diğer bir yılın bürüt elektrik üretim endeksi,

C — Bürüt elektrik enerjisi üretim endeksi için seçilen başlangıç yılından bir yıl sonrası 100 sayıldığına göre sabit fiatlarla G.S.M.H nın aranan diğer yıldaki indeksi,

E — Bir katsayı

Tablo 20 de 1948 -1960 arasında memleketimiz için C ve D değerleri derlenmiş, C ile D arasındaki katsayı yukardaki formüle göre hesaplanarak ayrı bir sütunda gösterilmiştir. Görüldüğü gibi E katsayısının değeri 0,945 ile 1.390 arasında değişmektedir. 13 yıllık ortalama değer ise 1,147 dir.

Formülün tahmin etmeye çalıştığımız devre için bir uygulamasını yapalım.

T A B L O : 20

Bürüt

Sabit

Elektrik

fiatlarla

enerjisi

GSMH indeksi

üretimi • endeksi

Katsayı

-

(O

(OV100

(D)

E

108,2

92,0

84,7

117,8

1,390

103,3

107,0

126,2

1,180

119,1

1,000

129,4

167,5

163,5

0,978

143,7

204,5

193,0

0,943

130,6

171,0

224,1

1,310

140,6

198,0

252,5

1,275

150,1

226,0

291,0

1,289

159,6

255,0

329,5

" 1,291

178,5

318,5

369,0

1,158

186,3

347,0

414,0

1,193

192,2

370,0

450,1

1,215

EM.M 73-74

T A B L O : 21 Elektrik üretimindeki artı; ile G.SJvVH. değeri artışları arasındaki bağıntılar

5 6 7

Enerjiye düşen (kâr + Amortisman)

Belde WkWh

9,5 7.8 6,5 5,6 5.1 4,4 4,0

Bölge krş/kWh

8,6

7,2 6,2

Devre içinde ortalama yıllık artış

G.S.M.H. değerinde

9,7 — 7 ,2 — 4,7

7 ,6 — 5 ,7 — 3,7

6,3 — 4,7 — 3,1

5,4 - 4,1 - 2,6

4,7 — 3,5 — 2,3

4,2 - 3,1 - 2,1

3 ,8 — 2 ,8 — 1,8

1961 yılı 100 sayıldığına göre devrenin sonunda D = 200 olacaktır. E katsayısı 0,945-1,1471,390 olduğuna göre C kaç olmalıdır? Hesabın sonucu olarak C için sırasıyla 145,5 -132 -120 değerleri bulunur. Devrenin 4-10 yıl oluşuna ve bölge müesseselerinde yarım otofinansman uygulandığına göre ortalama enerjiye düşen kâr + amortisman bedeli ile elektrik üretimindeki ve GSMH daki ortalama artışlar tablo 21 deki gibi olabilecektir.

Bütün bu incelemelerden çıkan sonuç şudur ki, finansman imkânları sağlam bir şekilde sağlanmadan elektrik üretimlerinde uzun yıllar fazla bir artış beklemek boşunadır. Bu imkânın önümüzdeki devre sağlanacağı konusunda sağlam belirtiler var olmadığından elektrik üretiminde büyük artışlar beklemenin mümkün olmadığını düşünüyoruz.

Bu suretle önümüzdeki devrenin 7 veya 8 yıl olacağı ve yılda ortalama % 9,1 - % 10,4 artışla

1968 veya 1969 yıllarında, Türkiye'nin yıllık elektrik üretiminin 6,1 milyar kWh ve nüfus başına elektrik üretiminin 173 veya 177 kWh kadar olabileceği sanılmaktadır.

REFERANS

— Türkiye Elektrik Enerjisi İstatistik Bülteni Ankara — 1959 EEE Yayınları No. 48.

— Elektrik Enerjisi Yıllık Durum Bülteni 1961 Sayı 4 — Ankara 1961 E t E Yayınlan.

— Aylık İstatistik Bülteni No. 80 ve No. 92 Ankara 1060 ve 1961 İstatistik Genel Müdürlüğü Yayınlan.

— Türkiye'de Yatınmlar — Yatırım Hesapları, Türkiye'deki tatbikatı, yatınmlarla ilgili meseleler ve tahliller — Dr. Kenan Gürtan İstanbul 1969 — İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Yayınlan No. 110.

— Statistical Year - Book of the World Power Conference No. 6 ve No 9 Londra 1950 ve 1960.

— OEEC Yayınlan EL (62) 1 Paris 1962.

E HM 73 - 74

TEBLİĞ No: 3

Enerji

UDK:33

Sistemlerinin Plânlama Problemlerine Toplu Bir Bakış

Hüseyin PEKİN

Y. Müh. - 1 T. Ü.

TARİHÇE :

Eski sistemler:

Enerji sistemlerinin planlanması lüzumuna aşağı yukarı son çeyrek asırdanberi ihtiyaç hissolunmaktadır. Daha önceleri, belirli bir yükü karşılamak üzere bir üretim tesisi ile bir miktar besleme hattı yapılması kâfi geliyordu. Sonraları bazı mülâhazalarla bu münferit sistemlerin birleştirilmesi düşünüldü. Bu kademede dahi plânlama mefhumundan anlaşılan mâna, en ekonomik enerji iletim gerilimi ile iletken kesitinin tayinine inhisar Ediyordu. Tabiatıyla, böyle bir sınırlı anlayışla yüklerin artması karşısında enerji iletim hatlarının birgün fonksiyonlarını yapamaz hale düşecekleri ön görülemiyordu.

Değişen şartlar:

Şartların değişmesiyle birlikte plânlamanın önemi gün geçtikçe daha fazla takdir olunmıya başlandı. Bu arada bazı güçlüklerle de karşılaşılıyordu. Güçlüklerden birisi, değişen şartların kesin olmıyan etkilerinin devamlılık vasfı göstermesiydi. Teknik alanda büyük ilerlemeler kaydediliyor gerek sanayi ve gerekse ev müşterileri enerji inkita'larına karşı gittikçe daha fazla hassas davranıyorlardı. Bu işaretler şartların değiştiğine ve değişmeye devam edeceklerine delâlet etmekteydi. Artık elektrik işletmelerinin sistem plânlaması problemlerini gereği kadar benimseyip en doğru çözümleri araştırmaları zamanı gelmişti.

SİSTEM PLÂNLAMASI NEDİR?

Böylece, zorlıyan şartlar sebebiyle enerji sistemlerinin planlanması fikrinin ne şekilde geliştiğine kısaca dokunduktan sonra, bugün yapılan plânlamaların anlam ve kapsamını belirtmiye çalışalım.

Bugün sistem plânlaması deyince, gelecekteki yük artışının nasıl karşılanacağı anlaşılmaktadır. Sistemler geliştiği için genel bir sistem plânlaması yapılması elzemdir. Bu mecburiyeti şöyle daha iyi açıklıyabiliriz : Sahibinin Devlet veya özel teşebbüs oluşuna bakılmaksızın elektrik işletmeciliğinin değişmez karakteri tekelci oluşudur. En ekonomik elektrik işletmeciliğinin yolu da budur. Bu imtiyaza karşılık da işletme, kendi imtiyaz bölgesi dahilinde bulunan bir fabrika veya eve her zaman elektrik götürmekle mükelleftir. İşletmenin bu fonksiyonunu yapabilmesi için yük artış tahminleri yapması, nerede, ne zaman ve ne kadarlık bir ilâve yapması gerektiğini önceden tâyin etmesi gereklidir.

Muvaffak olmuş bir plânın ölçüsü :

ta) Uzun senelere şâmil bir devrede minimum emniyetli bir işletme sağlaması,

0b) Büyükçe bir yük artışı karşısında herhangi bir sistem elemanının yetersiz hâle düşerek sistemin gelişmesini taciz etmemesidir.

Şayet önceden iyi bir plân yapılmazsa, yeni bir bir ilâve üretim tesisi işletmeye açılıncaya kadar asgarî 2-3 yıl müddetle sistem sıkıntılı durumda kalır ve hizmetin kalitesi bozulur. Şu halde sistem plâncıları hâli değil istikbâli plânlıyacaklardır. Kötü bir plân yapılması da plân yapılmaması kadar zararlıdır. Fena bir plân, elektrik işletmesinin ömrü boyunca ızdırap çekeceği zincir reaksiyonu etkisi yapar.

Hulâsa olarak iyi bir sistem plânı yapmak demek, minimum senelik masraflarla devamlı hizmet sağlıyabilmek için hangi tesisin ne zaman ve nerede kurulması gerektiğini tayin etmek demektir.

Bir plân yaparken sistem plâncılarının sık sık karşılaştıkları problemlerin belli başlıları şunlardır :

1. Uzun vâdedeki yük artışının bir genişleme patern'i seçimi üzerindeki rolü nedir?

2. Sistemin yedek (rezerv) ihtiyacı, ünite büyüklüğü ile birlikte artacağından büyük üniteler kullanılması ekonomik olabilir mi?

3. İstikbâlde yakıt fiyatlarının artacağı faraziyesine göre en münasip bir genişleme patern'i nasıl olmalıdır?

4. Eski turbcgeneratörlerin ne zaman ve nasıl servis dışı edilmeleri uygun olur?

5. Enerji üretim tesislerinin yükü emniyetli olarak karşılıyabılmeleri için ne miktar fazla kapasiteye (marjin) sahip olmaları münasiptir?