TÜRKİYE'DE BİR AN EVVEL ELEKTRONİK EKİPMAN KURULMASINI ZARURİ KILAN SEBEBLER

TEBLİĞ No: 1

UDK : 83

Türkiye'de Bir fln Evvel Elektroteknik Ekipman Kurulmasını Zaruri Kılan Sebepler

1 — Genel Durum :

Türkiye, 768.000 kilometre karelik toprak genişliği ile Avrupa'nın ikinci büyük memleketidir. 1960 sayımında 27,8 Milyon olarak tesbit edilmiş olan nüfusu 1975'te 42 Milyona ulaşacaktır. İstatistik! hesaplar bu asrın sonunda Türkiye nüfusunun 70 Milyonun üstüne çıkabileceğini gösteri: yor. Şu halde 2000 senesinde Türkiye'nin gövde itibariyle Avrupa'nın büyük devletleri arasında mütalâa edilmesi iktiza eder.

Diğer taraftan Türkiye siyasî kaderini Batı Avrupa Milletler Topluluğu ile birleştirmiştir. Bu Milletlerin, kendi aralarındaki ticarî ve iktisadî bağlantıları daha iyi düzenleyebilmek amacı ile, temelini atmış oldukları (Müşterek Pazar)'a Türkiye'nin de üye olmak için gayret sarfettıği bilinmektedir. Fakat onun böyle bir topluluk içinde kendisine lâyık olan yerini alabilmesi için ekonomik gücünü de onlarınkilerle aynı hizaya çıkarması bir zarurettir. Bu maksatla Türkiye'nin başarmak zorunda olduğu kalkınma hamleleri, şüphesiz elektrik endüstrisi alanında da bir takım gelişmelerin gerçekleştirilmesini gerektirecektir.

Söylemeye hacet yoktur ki bu husus kısa ve uzun vadeli plânların hazırlanmasını ve lüzumlu tedbirlerin zamanında alınmasını icap ettiren bir haldir. Ancak bu gibi plânların esasları tesbit edilirken, her şeyden evvel, elektrik sektöründe bahis konusu edilen gelişmelerin hızı ve hedefi hakkında bir tarif yapmamız ve bir takım ilkeleri bir hareket noktası olarak kabul etmemiz icap eder.

Bu ilkeleri yalnız geçmiş yıllara ait tüketim . veya üretim artışlarını dikkat nazara almak ve buna göre geleceğe ait tabiî bir enerji talebi projeksiyonu çizerek tayin etmek kâfi değildir. Zira elektrik enerjisinin bir topluma yeni ekonomik şartlar getirebilmesi ve bu şartların da toplumun ekonomik gelişmesine yeni hamleler kazandırabilmesi toplumun düşünme gücüne ve ulaşmak istediği hedeflerin yükseklik mertebesine bağlıdır. Hattâ yakın ve uzak komşu memleketlerin kalkınma uğrunda harcadıkları gayretler ve bütün insanlığı ilgilendiren genel manada ilerlemeler de uzak vadeli plânların hazırlanışında yol ve hedef çizen faktörlerdir.

Şinasi GÜÇEBİ

Y. Müh.-İT.Ü.

İşte bu hususlar göz önünde tutulduğu takdirde, Türkiye'nin 2000 senesinde yılda adam başına takriben 1000 kWh. lık brüt bir üretim yapabilecek ekonomik ve sosyal bir ortama kavuşturulması amacını, topyekûn kalkınmamızın hız ve hedefinin, enerji açısından yapılmış makûl bir tarifi olarak kabul etmek mümkündür. Bu takdirde Türkiye'nin brüt enerji üretimi 2000 senesinde 70 Milyar kılovatsaatın üstüne çıkmaktadır. Böyle bir hedefe varabilmek için enerji üretimimizde her sene kaydedilmesi lâzım gelen artış miktarları 1 numaralı tabloda görüldüğü gibi hesap ve tahmin edilmiştir.

TABLO: 1

2000 senesinde Türkiye'nin brüt enerji üretiminin yılda adam başına 1000 kWh in üstüne çıkabilmesi için her yıl gerçekleştirilmesi lâzım gelen brüt üretim artışları ve artış oranları

Sene 1962

1963 1964

12,8

13 13 13

Artış Milyar kWh 0,416 0,470 0.531

0,599

üYrıeltliımk Milyar kWh

3,616 4,081 4,612 5,211

0,677

0,736

0,828

' 0,894

1,001

5,888 6,624 7,452 8,346 9,347

10,5

10,5 10 10

9,5 9,5

1,075 1,199 1,278 1,419 1,503

1,661 1,748 1,927 2,013 2,204

10 ,422 11,621 12 .899 14,318 15,821

17,482 19,266 21,193 23,206 25 ,410

2,287 2,493

27 ,697 30,190

1983 1984 1985

TABLO 1 (devam)

8,5 8,5 8

Artış Milyar kWh

2 566 2,784 2,843

Yıllık üretim milyar KWh

32 ,756 35,540 38,383

3,071 3.109 3,342 3,353

3,588

41,454 44,503

47 ,905 51,258 54,846

1993 ' 6

3,565 3,797 3,732 3,919 3,808

4,017 3,868 4,061 3,411 3,548

58,411 62 208 65 318 69,237 73 ,045

77 ,362 81,230 85,291 88,702 92,250

Bu tabloda 1961 yılının brüt istihsali olan 3,2 Milyar kWh. hareket noktası olarak alınmış ve yıllık artışların ilk beş senede % 13 müteakip senelerde ise tedricen azalan yüzdeler halinde devam edeceği kabul edilmiştir. Yıllık artış oranlarının tahmin ve tesbitinde Türkiye'nin bu güne kadar karşılaştığı fiilî şartlarla beraber çağdaş memleketlerdeki gelişmelerin enerji endüstrisi Üzerindeki yansımaları da göz önünde tutulmuştur.

Filhakika 1 No. lu tablodaki üretim artışları gerçekleştirilebildiği takdirde Türkiye'de adam başına yılda üretilen enerjinin 1962 ile 1980 seneleri arasındaki gelişmesi 2 No. lı tabloda açıklandığı gibi olacaktır. Bu tabloda her seneye tekabül eden nüfus İstatistik Umum Müdürlüğünün 408 sayılı Bülteni'nden alınmış ve 1975 ile 1980 yılları arasındaki rakamlar, bültendeki baz'a göre hesap edilmiştir.

Tablonun tetkikinden hemen anlaşılacağı üzere kabul edilen artış oranlarına göre Türkiye'de adam başına yılda üretilecek enerji 1970'de 254 ve 1977'de 434 kWh. olacaktır. Bu da Yunanistan'ın 1959 daki, yani 4 sene evvelki durumuna Türkiye'nin ancak 1970'de yanı 12 sene sonra ve Yugoslavya'nın 1959Maki durumuna ise 1977'de erişebileceğini ifade eder.

Diğer taraftan 2000 senesinde adam başına kWh'lık brüt bir üretim 850kWh'lık bir tüketime tekabül edecektir ki şayet bu gerçekleşecek olursa Türkiye bugünkü İspanya ile İtalya'nın

TABLO: 2

1 No. lu Tablodaki yıllık üretim artışlarının gerçekleşmesi halinde Türkiye'de adam başına yılda üretilen elektrik enerjisinin gelişme seyri

•

Nüfus Milyon 29.417 30.255 31.118 32.005

Enerji üretimi Milyar kWh

3 616 4,081 4.612 5.211

Adam başına üretim kWh

122 134 148 162

32.901

5.888

33.822

6.624

34.769

7.452

35.743

8.346

2<3

36.744

9.347

37.754

10.422

38.792

11.621

' 1973

39.859

12.899

40.955

14.318

42.081

15.821

43.218

17.482

44 384

19.266

45.582

21.193

46.813

23 206

48.077

25 410

arasında ortalama bir uygarlık düzeyine, ancak 2000 senesinde erişebilecek demektir. Bu düzey Müşterek Pazar memleketlerinin bu asrın sonunda ulaşacakları refah ve medeniyet seviyesi ortalamasının muhtemelen 1/3'üne denk olacaktır.

40 sene sonra Avrupa Topluluğu'na dahil bü tün memleketlerin hangi seviyelerde bulunacakları tasavvur edilecek olursa Türkiye için 2000 senesinde gerçekleştirilecek, adam başına 1000 kWh'lık brüt üretim hedefinin sadece mütevazi olmaktan başka bir vasfı olamaz.

Maamafih buna rağmen 1 No. lu tablodaki yıllık enerji artışlarının fiilen gerçekleştirilebilmesi, üretme, taşıma, dağıtma tesislerinin her yıl önemli yeni ilâvelerle genişletilmelerine bağlıdır. Bu da Türkiye'nin elektrifikasyon dâvasının aynı zamanda çok taraflı'bir cihazlanma problemi olduğunu açıkça gösteriyor.

Filhakika 1 Nolu tabloyu tetkik ettiğimiz zaman, memleketimizin gelecekteki enerji taleplerinin, bugüne kadar görülmüş ve alışılmış olan büyüklük mertebelerini pek çok aşacağı anlaşılmaktadır. Meselâ 1957 senesinde enerji üretimimiz % 15 gibi önemli bir artış kaydettiği halde artan mikdar sadece 239 milyon kWh. olmuştur ve bunu gerçekleştirmek için lüzumlu teçhizatı

memleket dışından şöyle veya böyle temin etmek kabil olabilmiştir. Halbuki bundan sonraki sürelerde artışlar şöyle olacaktır;

1962 ile 1965 süresi içinde yıllık ortalama artış 504 milyon kWh.

1966 ile 1970 suresi içinde yıllık ortalama artış 827 milyon kWh.

1971 ile 1975 süresi içinde yıllık ortalama artış 1294 milyon kWh.

1976 ile 1980 süresi içinde yıllık ortalama artış 1910 milyon kWh.

Bu artışların gerçekleştirilmesi ekonomik ve sosyal kalkınmamızın temel şartlarındandır. Bu yapılamadığı takdirde her sahada vukuu mukadder olan gerilemeler toplumumuzun kaderini tehlikeye düşürecektir. Fakat bu üretim ihtiyacını karşılayabilmek için lüzumlu teçhizatı, bugüne kadar olduğu gibi, dışardan satın almak suretile temin etmeğe artık maddeten imkân yoktur. Bu husus biraz sonra yapılacak olan açıklamalarla kendiliğinden anlaşılacaktır.

Biz 1 No.lu tablonun gösterdiği hedefe varabilmek için gerekli tesisleri ve cihazları aşağıdaki sıraya göre incelemiş bulunuyoruz;

A — Kurulu güç bakımından Türkiye'nin gelecek yıllardaki ihtiyaçları,

B — Bölge Transformatörü kapasitesi bakımından Türkiye'nin gelecek yıllardaki ihtiyaçları,

C — Her sene inşa edilmesi icab eden yüksek gerilimli enerji nakil hattı,

D — Dağıtım yönünden lüzumlu cihaz ve tesislerin yıllık artışları,

E — Dağıtım şebekelerinin genişletilmesi,

F — Satıh elektrifikasyonu yönünden cihazlanma ihtiyacı.

A — KURULU GÜÇ BAKIMINDAN TÜRKİYE'NİN GELECEK YILLARDAKİ İHTİYAÇLARI

1959 senesinde Türkiye'deki santralların toplam kurulu gücü 1181 MW. ve emre amade güç 1054 MW. idi. Ayni sene zarfında üretilen brüt enerji 2,4 Milyar kWh. olduğuna göre o yıl içinde emre amade gücün kullanma faktörü % 26,2 olmuştur.

Bu oran, diğer memleketlere nazaran, oldukça küçük bir rakamdır. Bunun sebebi Türkiye'de çok sayıda ve dağınık bir halde küçük kasaba santrallarının bulunmakta oluşudur. Nitekim enterkon-

E.MM. 73-74

nekte şebekelerin beslediği bölgelerde bugün fiilen herhangi bir kurulu güç fazlalığından bahsedilemiyeceği gibi, tersine, yeni generasyon kapasitelerine de şiddetle ihtiyaç duyulmaktadır. Binaenaleyh şimdilik teorik olarak görülen bu kurulu güç fazlalığı bu tebliğde dikkat nazara alınmamış ve 1 No. lu tablodaki üretim artışlarının yeni üretim tesislerine de ihtiyaç gösterdiği düşüncesile hareket edilmiştir.

- Yıllık üretim artışlarının karşılanabilmesi için, Türkiye'nin mevcut generasyon sistemlerine ilâve edilmesi icab eden kurulu güçler, aşağıdaki kıstaslara göre hesap ve tahmin edilmiştir:

1 — Yakıt maddesi yönünden Türkiye zengin bir memleket sayılmaz. Halbuki hidrolik enerji kaynaklarının üretim kapasitesi, 90 ilâ 1000 Milyar kWh. olarak hesap edilmektedir. Bu itibarla bu tebliğde 1975 senesine kadar yeni üretim tesislerinin % 60 mm hidrolik % 40 inin Termik olarak inşa edileceği ve daha sonraki yıllarda ise Termik santral inşa edilmiyerek memleketin enerji ihtiyacının yalnız hidrolik kaynaklardan karşılanacağı kabul edilmiştir.

2 — Kurulacak hidrolik santralların bir kısmını Biriktirmeli santrallar ve bir kısmını ise Nehir santralları teşkil edecektir. Bugüne kadar inşa edilmiş olan hidrolik Santrallarla ilk etütleri yapılmış hidrolik Üretim imkânlarının incelenmesinde, bundan sonra tesis edilecek hidrolik kurulu güçlerin % 20 sinin Nehir, % 80 inin Biriktirmeli Santrallarla olacağı sonuncuna varılmıştır.

3 — Türkiye'de mevcut termik ve hidrolik Santralıların bugünkü işletme ve üretme şartları göz önünde tutularak, beher 100 Milyon kWh lık brüt üretim için 18 MW lık termik veyahut 30 MWlık hidrolik kurulu güce ihtiyaç olduğu tespit edilmiştir (Bu rakamlara soğuk, ve döner yedek dahil değildir).

4 — Termik Santralların KW. başına tesis maliyeti, 2000 TL/KW. olarak tespit edilmiş bunun % 42 sinin Türk parası ve % 58 inin döviz karşılığı olduğu kabul edilmiştir..

5 — Biriktirmeli santralların KW. başına tesis maliyeti 6000 TL/KW. olarak tespit edilmiş ve bunun % 66 sının döviz, % 34 ünün Türk parası olduğu hesaplanmıştır.

6 — Nehir Santrallarının da tesis maliyeti 2500 TL/KW. olarak tespit edilmiş bunun % 35 inin döviz, % 65 inin Türk parası olduğu hesaplanmıştır.

7 — Beş ve altıncı maddelerdeki esaslar göz önünde tutularak hidrolik santralların ortalama tesis maliyeti 5300 TL/KW. olarak hesap edilmiştir. Bunun 1975 TL/KW ı Türk parası, 3343 TL/KW ı döviz karşılığıdır.

Yukarda açıklanmış olan esaslar dahilinde Türkiye'nin 1980 senesine kadar, her yıl artacak olan kurulu güç ihtiyaçları ve bunların tesisi için gerekli yatırımların döviz ve Türk parası olarak tutarları 3 Nolu tabloda açıklanmıştır.

lerinin sayı ve kapasitelerinin de her yıl bir n. .tar artırılmalarını gerektirecektir. Bu itibarla Türkiye'de 1980 senesine kadar kurulması lâzım gelen bölge trafo kapasiteleri ve bu tesislerin inşası için lüzumlu yatırımların döviz ve Türk parası olarak tutarları * No.lu tabloda açıklanmıştır. Bu tablonun tanziminde aşağıdaki esaslar göz önünde tutulmuştur:

T A B L O: 3

Türkiye'nin her yıl artan kurulu güç ihtiyacının 1980 senesine kadar olan seyri ve bu gücü temin edecek Termik ve Hidrolik santrailarm inşası için her sene yapılması zaruri olan yatırımların tutarları ve bunların döviz ve Türk lirası olarak tahlili

Kurulu güç MW

X 103TL iç

X 103TL Dış

X 103TL Toplam

% 118

171.975 192.949 217.835

247.476

285.525

320.252 301.660 410.924

457.500

513.200 579.500 658.400

279.914 303.684

341.993

368.837 412.740

464.686

503.916 567.707 612.463

685.260

744.600

807.600 909.700 981.300 1.098.000

435.670 494.952 527.390 584.715 819.110

723.330

821.848 875.610

970.785 1 .027.890

1.159.000 10316.800 1.403.000

1.555.500

1.647.000

974.586 1 .025.468 1 .131.146 1 .182.028 1 .187.799

1 .664.814 1 .751.732 1 .932.254

2 .091.172 2 .029.201

2.639.400

2.777.200 3.063.400 3.201.200 3.217.000

Bu tablonun tetkikinden de görüleceği üzere 1980 senesine kadar inşa edilmesi zarurî olan termik ve hidrolik santrailarm asgarî toplam kurulu gücü ve bunlar için gerekli yatırımların tutarları;

1962 — 1965 sara/ad. 507 MW ve 2 208 600 000 TL. 1966 —1970 „ 1043 „ „ 4 541 300 000 „ 1971 — 1975 „ 1625 „ „ 7 081 300 000 ,, 1976 — 1980 „ 2811 „ „ 14 898 300 000 „ olacaktır.

B — BÖLGE TRANSFORMATÖR MERKEZLERİ BAKIMINDAN TÜRKİYE'NİN GELECEK YILLARDAKİ İHTİYACI

Enerji üretiminde her yıl vuku bulacak artışlar, bu enerjinin Yüksek Gerilimli Enerji Nakil Hatlarından Orta Gerilimli Dağıtım Şebekelerine aktarılabilmesi için lüzumlu Bölge Trafo Merkez-

1 — İstatıstıki bilgilere göre her yılın brüt istihsal artışının % 85 i o yılın brüt istihlâk artışı olarak kabul* edilmiştir.

2 — Her yıl kurulacak yeni bölge trafolarının toplam kapasitesinin % 55 kullanma faktörü ile yüklenecekleri nazarı itibare alınmış ve yıllık üretim artışlarile enerji nakil sistemlerine ilâve edilecek bölge transformatör kapasitesi arasındaki bağlantı bu esasa göre tesbit edilmiştir.

3 — Türkiye'de halen mevcut bölge transformatörlerinin kullanma faktörlerinin geometrik ortalaması, 1961 senesinde, % 30,66 olmuştur. Bu oranın % 55 e çıkıncaya kadar yeni bölge transformatörü tesis edilmiyeceği farzedilmiş ve bu duruma göre yeniden bölge

TABLO: 4

Türkiye'nin her yıl artan bölge transformatör kapasitesi ihtiyacının 1980 senesine kadar seyri ve bu transformatör istasyonlarının inşası için her sene yapılması zaruri olan yatırımların tutarları ve bunların döviz ve Türk lirası olarak tahlili

Trafo Kap. KVA

_ — 131.870

149.041 162.030 182.284 196.814 220.370

236.661 263.959 281.352 312.393 330.885

_

_ 25.921

29.295 31.848 35.829 38.685 43.316

37.572 51.883 55.302 61.404 65.039

Dış X 103TL

_^

_ — 23.926

27.042 29.399 33.074 s 35.711 39.984

42.940 47.892 51.049 56.681 60.036

Toplam X 10'TL

— 48.847

56.337 61.247 68.903 74.396 83.300

89.458 99.777 106.351 118.085 125.075

365.669

348.822

424.229

443.162

485.210

58.053 75.640

83.596 87.108 95 373

66.347 69.823

77.167 80.408 88.037

138.223

145.463

160.763 167.515 183.410

trafo postası inşasına 1965 senesinde başlanacağı tahmin edilmiştir.

4 — Bölge transformatörlerinin tesis maliyeti, Etibank'ın 1962 yılı İş Programında yer almış bulunan ve cem'an 50 Milyon liralık bir yatırımı gerektiren ve toplam kapasitesi 130 MVA. olan 36 adet büyük trafo postasının kesinleşmiş keşiflerinden hesap edilmiştir. Bulunan ortalama değer 378 TL/kVA. olup bunun % 48 ı döviz karşılığıdır. 4 No lu tablodaki tesis bedelleri bu esasa göre bulunmuştur.

Tablonun tetkikinden görüleceği üzere 1980 senesine kadar tesisi icab eden Bölge Trafolarının asgarî toplam kapasitesi ve bunların tesis için icab eden yatırımların tutarları şöyle olmaktadır •

1962 —1970 Surende ı 042 373 KVA ve 394, 030 000 TL. 1971 — 1975 „ 1425 250 „ ,,538 746 000 „ 1976 — 1980 „ 2 067 092 „ „ 795 374 000 „

C — HER SENE İNŞA EDİLMESİ İCABEDEN YÜKSEK GERİLİMLİ ENERJİ NAKİL HATTI

Türkiye'de enerji nakli umumiyetle 66 ve 154 kVluk hatlarla yapılmaktadır. Mamafi 34,5 kV da orta ve yüksek gerilimin arasında bir sınır gerilimi olarak kullanılıyor. Uzak geleceklerin ihtiyaçları bakımından Türkiye'de her sene inşa edilmesi icap edecek enerji nakil hatlarının uzunluklarını tesbit etmek oldukça güç bir tahmin ve hesap işidir. Bu güçlük bilhassa her yıl artacak olan enerji talepleriyle nakil hatlarının uzunlukları arasında bir bağlantı kurabilmek için elde kâfi miktarda istatistikî bilgi bulunmamasından ileri gelmektedir. Filhakika bir enerji nakil hattının taşıma kapasitesi daima' gelecek yılların ihtiyaçları da göz önünde tutularak tesbit olunur. Bu iti' barla mevcut bir şebekenin taşıma kapasitesi dolmadan başka bir şebekenin yapılmaması gibi bir düşünce de bahis konusu olamaz.

Türkiye'de enerji nakil şebekelerinin tevsilerinde, genel olarak, yeni hizmete giren Bölge Santrallarının enterkonnekte şebekelere bağlanmaları ve bu şebekelerin yeni bölgelere kadar uzatılıp oralardaki yeni şehir ve kasabaların ve endüstrilerin beslenmeleri gibi faktörler göz önünde tutulmaktadır. Diğer taraftan coğrafî mesafelerin büyüklüğü ve primer enerji kaynaklarının birbirlerinden uzaklığı Türkiye'de her sene önemli miktarda yüksek gerilimli enerji nakil hattının inşasını zarurî kılmaktadır. Bu raporda gelecek yıllara ait ortalama yılık enerji nakil hattı uzunlukları memleket ihtiyaçlarının bugünkü fiilî büyüklükleri göz önünde tutularak hesaplanmıştır.

Filhakika Elektrik İşleri Etüd İdaresi önümüzdeki beş, altı sene içinde inşasına lüzum görülen enerji nakil' hatlarının yerlerini ve boylarını tesbit etmiş ve Etibank Genel Müdürlüğü de bu hatların inşasını 1962 İş Programına koymuştur. Bu programda beslenmesi ele alınmış olan şehir ve kasabalar, Türkiye'nin elektriklendirilmesi lâzım gelen benzeri daha pek çok şehir ve kasabanın sadece küçük bir kısmını teşkil etmektedir. O halde enerji nakil hattı inşaatındakı bu.temponun daha uzun süreler böyle devam etmesi icabedecektir.

1 — Türkiye'de her sene (34, 66, 154kVluk) takriben 750 Km. uzunlukta enerji nakil hattı inşa etmek lâzımdır.

2 — Bu hatların tesis bedeli, bugünkü şartlara göre, 25 Milyonu Döviz olmak üzere 75 Milyon lira civarındadır.

D — DAĞITIM BAKIMINDAN LÜZUMLU TRAFO TESİSLERİNİN YILLIK ARTIŞLARI a) E.l.E. İdaresince tutulmakta olan istatistiklere göre 1955 den 1961 e kadar 7 senelik süre içinde brüt istihlâkle brüt istihsal arasındaki oran hemen hemen sabit kalmış ve % 85 rakamından pek az sapmıştır. Bu oranın bundan sonraki senelerde de değişmiyeceği farz edildiği takdirde, aynı istatistikler, Türkiye'de her yıl vuku bulan istihlâk artışlarının, dağıtım yolları bakımından, müstehlike aşağıdaki oranlarla intikal ettiğini göstermektedir.

i — Umumî şehir şebekeleri vasıtasile ii — Münferit sanayi müşterisi olarak enterkonnekte şebekeden iii — Cer

% 68,6

% 29,4 % 2,0

Bu esasa göre her yıl vuku bulacak istihlâk artışlarının müstehliklere hangi yollardan ve miktarlarda intikal edeceği 5 No lu tabloda açıklanmıştır.

Buradan derhal anlaşılacağı üzere şehir ve kasabaların alçak veya orta gerilimli dağıtım şebekelerinden her sene çekilecek enerji miktarlarının artması bu şebekeleri besleyen trafo merkezlerinin sayı ve kapasitelerinin de artmasını gerektirmektedir. Bu itibarla şehir şebekelerinden çekilen enerjinin yıllık artış mıktarlarile bu artışı sağlayabilmek için bu şebekelere her sene ilâve edilmesi icabeden transformatör kapasitesi arasında bir bağlantı kurulmasına lüzum vardır.

1961 senesinde bir milyon kWh dan fazla enerji harcamış olan 66 şehir üzerinde yapılan incelemeler göstermektedirki Türkiye'nin bugünkü sosyal, ekonomik ve endüstriyel şartları içinde, ortalama olarak, şehir şebekelerinden yılda çekilecek her 2000 kWh. için 1 kVA lık bir transformatör

TABLO: 5

Yıllık istihlâk artışlarının 1980 senesine kadar seyri ve bu istihlâklerin istihlâk kanallarına göre tahlili

Sene 1962 1963 1964

Brüt üretim artışı

X 10° kWh 416 470 531

İstihlâk artışı X 103 kWh

253.600 399.500 451.350 509.150

Dağıtım şebekelerinden çekilen

242.569 274.057 309.626 349.776

Münferit sanayi X 10»

103.958 117.453 132.696 149.690

Cer X 103 kWh

7.072 7.990 9.027 10.183

' 1969

575.450 625.600 703.800 759.900 850.850

394.758 429.161 482.806

521.291 583.683

169.182 183.926 206.917 223.410

11.509 12.512

14.076 15.198 17.017

1972 İ973 " 1974 1975

1278 1419 - 1503

913.750 1.019.150 1.086.300 1.206.150 1.277.550

626.832 699.136 745.201 827.418 876.399

299.630 319.372

354.608 375.599

18.275

20.383 21.726 24.123 25.551

1.411.850

415.083

28.237

1.485.800

436.825

29.716

1.637.950

481.557

32.759

1.711.050

503.048"

34.221

1.873.400

550.779

37.468

kapasitesine ihtiyaç vardır. Bu esas dahilinde şehir şebekelerine her sene ilâvesi lâzım gelen yeni trafo kapasitelerinin toplamları've bunlar için lüzumlu yatırımlar 6 No lu tabloda açıklanmıştır. Bu tablonun tanziminde kabul edilen esaslar özetle şöyledir :

b) Şehir Şebekelerinden veya enterkonnekte şebekeden doğrudan doğruya beslenen münferit sanayiinin yıllık istihlâk artışlarını karşılayabilmek için bu tıp müstehliklerinde kurulu trafo kapasitelerinin arttırılması zarureti vardır. 7 No lu tabloda bu ihtiyaç, diğerlerinde olduğu gibi,

TABLO: 6

Türkiye'nin alçak gerilim şebekelerinin dağıtım trafosu ihtiyacının yıllık artışlar ve bunu karşılamak için 1980 senesine kadar yapılması gereken yatırımlar

Tevzi şebekelerinden çekilecek enerjinin yıllık artışları X 103 kWh

242.569 274.057 309.626 349.256

Tesisi gereken trafo kapasitesi

120.000 137.000 155.000 174.000

Trafo postası sayısı

330 377 426

478 '

17.148 19.582 22.146 24.857

Dış X 103 TL

16.800 19.185 21.695 24.350

33.948 38.767 43.841 49.207

794.758

429.161

482.806

521.291

583.683

197.000 214.000 241.000 260.000

291.000

542 588 663

. 715

28.155 30 573 34.441 37.154 41.580

27.585 29.950

33.745 36.400 40.735

55.740 60.523 68.186 73.554 82.315

626 832

699.136

745.201

827.418

876.399

313 000 350.000 372.000 414.000

438.000

44.732

43.825

88.557

50.007

48.990

98.997

53.159

52.080

105.239

59.153

57.950

117.103

62.582

61.310

123.892

484.000 509.000

561.000 586.000

642.000

69.164

67.760

136.924

72.724

71.245

143.969

80.155

78.525

158.680

83.731

82.030

165.761

91.734

89.870

181.404

1 — Her 2000 kWh. için 1 kVA lık bir trafo kapasitesine lüzum vardır

2 — Türkiye'de dağıtım şebekelerinde kullanılabilecek transformatör imal edilmektedir Bu transformatörlerin kVA. başına ortalama satın alma fiatları takriben 91 TL/kVA dır.

3 — Her 100.000 kVA lık şehir trafosu kapasitesine 275 adet trafo postası isabet edeceği tahmin olunmuştur.

4 — Bir trafo postası binasının tahmini inşa bedeli 12.000 TL dır.

5 — Bir dağıtım trafo postasında kullanılan yüksek gerilim teşhizatınm ortalama tesis bedeli 23.600.— TL. olarak hesap edilmiştir. Bunun 3.600.— lirası Türk parasıdır.

6 — Bir dağıtım trafo postasında kullanılan ah çak gerilim teçhizatının tesis masrafı 94 TL/kVA. olarak hesap edilmiştir Bunun 9 lirası Türk parasıdır.

senelere bölünmüş olarak 1980 senesine kadar açıklanmıştır. Bu tablonun tanziminde aşağıdaki esalar kabul edilmiştir:

1 — Münferit sanayii müstehliki tarafından harcanan enerjinin 3/5 nin enterkonnekte veya orta gerilimli şehir şebekelerine doğrudan doğruya bağlı ve ayrıca tesis edilmiş bulunan trafo postaları vasıtasile çekileceği, geri kalan 2/5 nin ise enerjiyi harcayan Fabrika veya imalâthanenin esas teçhizatile beraber ithal ve tesis edilmiş bulunan trafo postalan vasıtasile çekileceği düşünülmüştür.

2 — Münferit sanayi müstehlikinin kurulu trafo kapasitesinin kullanma faktörü % 72,5 alınmıştır.

3 — Her 1500 kVA. için üç trafo postasının kurulacağı tahmin edilmiştir.

4 — Bir sanayi trafo postasının binasının 12.000 — TL ye mal olacağı hesap edilmiştir.

TABLO: 7

Doğrudan doğruya Y. G. den beslenen mOnferit sanayiin trafo kapasitesi İhtiyacının yıllık artışları ve bu artışların 1000 kVA.dan küçük trafolarla karşılanacak kısmının tesisi için gereken yatırım tutarları

3/5

Münferit sanayi

1000 kVA dan Trafo

istihlâkinin yıllık artışları

Münferit sanayiin Trafo ihtiyacı

küçük trafolarla karşılanan

Pos. sayısı

Adet

iç X 103TL

Dış X 10'TL

103.958 114.453 132.696 149.690

20,480 22.547 26.141 29.489

12.286

13.528

15.696

17.693

1485 1649 1909 2168

1682 1866 2157 2456

3167 3515 4066 4624

169.182

183.526

206.91T

223.410

33.329 36.240 40.763 44.012 49.279

19.997

21.744

24.457

26.407

29.567

2424 2677 2970 3209 3583

2736 3037 3353 3625 4053

5160 5714 6323 6834 7636

299.630

319.372

354.602

375.599

52.922 59.027 62.916 69.956 73.993

31.795

35 516

37.750

41.913

44.396

4291 4598 5110 5436

4374 4843

5197 5788 6155

8244 9134 9795 10904 11591

415.783 436.825 481.557 503.048 550.779

81.771 86.054 94.867

99.]00 108.503

49.063

51.632

56.920

59.460

65.101

5951 6279 6899 7274 7923

6720 7095 7777 8159 8955

12671 13374 14676 15383 16878

5 — Sanayi trafosunun tesis bedelinin 80 TL/kVA civarında olacağı tahmin olunmuştur.

6 — Bir sanayi trafosunun yüksek gerilim teçhizatının 28.000.— liraya mal olacağı, bunun 4.000 lirasının Türk Parası olacağı hesaplanmıştır.

7 — Bir sanayi trafosunun alçak gerilim teçhizatının tesis masrafının 100 TL/kVA. olacağı ve bunun 10 lirasının Türk Parası olacağı hesap edilmiştir.

' Bu duruma göre memleketimizin dağıtım trafosu ihtiyacının artış seyri ve bunların tesisi için gerekli yatırımların tutarları, 1980 yılma kadar, aşağıda özetlendiği şekilde olacaktır;

bağlantı kurmak güçtür. Bununla beraber son altı senenin istatistiklerinden, Türkiye'de şehir şeşebekeleri vasıtasıle dağıtılmış olan enerjinin beher 170 Milyon kWhlık bir artışına mukabil bu şebekelerin 1000 kilometre kadar genişletilmiş oldukları görülmektedir. Alçak gerilimli dağıtım şebekelerinin beton direk üzerinde inşa edileceği kabul edilecek olursa kilometre başına 50.000 liralık bir tesis masrafını ortalama bir rakam olarak kabul etmek icab eder.

Bu esaslar dahilinde alçak gerilimli şehir şebekelerinin yıllık genişleme miktarları ve bunların tesis masrafları 8 No lu tabloda açıklanmıştır. Bu tabloda döviz karşılığı bir meblağ nazarı itibare alınmamıştır.

19&2 — 1965 süresinde 1966 — 1970 1971 — 1975 1976 — 1980

E — DAĞITIM ŞEBEKELERİNİN GENİŞLETİLMESİ

645 203 K V A 1 325 172 „ 2 078 279 „ 3 064 176 ,.

181 135 000 371 985 000 583 556 000 359 920 000

TL. „ „ „

F — SATIH ELEKTRİFİKASYONU YÖNÜNDEN TÜRKİYE'NİN CİHAZLANMA İHTİYACI

Şehir şebekelerinden çekilmekte olan' enerjinin yıllık artış miktarlarıle bu şebekelerde yapılması gereken tevsilerin uzulukları arasında da bir

Türkiye nüfusunun takriben % 70 ne tekabül eden 20 Milyon insan halen elektrikten mahrum bir hayat yaşamaktadır. Bu insanların büyük kıs-

TABLO: 8

Alçak gerilimli şehir şebekelerinden her yıl çekilmekte olan enerjinin artışı doiayısiyle bu şebekelere yılda ortalama ilâvesi lâzım gelen hat uzunlukları ve bunun için lüzumlu yatırımlar

A. G. Şebekelerinden çekilen enerjinin yıllık artışları kWh

Yeni dağıtım şebekesi ihtiyacı

Km.

Vx aaLtLınl 1ı1t1ı1 TIITJ.

242 569.000

274.057.000

309.626.000

349.276.000

7.130.000

8.060.000

9.105.000

10.270.000

394.758.000

429.161.000

482.806.000

521.291.000

583.683.000

11.610.000

19.620.000

14.200.000

15.330.000

17.165.000

626.832.000

699.136.000

745.201.000

827.418.000

876.399.000

18.435.000

20.560.000

21.915.000

24.335.000

25.775.000

968.529.000

1.019,258.000

1.123.633.000

1.173.780.000

1.285.150.000

28.485.000

29.975.000

33.045.000

34.520.000

37.795.000

mini köy ve küçük kasabalarda oturanlar teşkil etmektedir.

Tarım metodlarının iptidailiği, modern üretim vasıtalarından mahrumiyet, işsizlik ve fakirlik Türk Köylüsünü tabiatı sömürmeğe zorlamış ve bunun neticesinde köylerde yaşayan topluluklar, Anadolunun sert iklim şartları altında mevcudiyetlerini idame edebilmek için Gübre'den Orman'a varıncaya kadar ellerine geçirebildikleri her şeyi yakmak zorunda kalmışlardır. Bu durumda halen bir değişiklik yoktur, ve Türkiye tabiatının toprak, su ve bitki dengesi bu yüzden altüst olmaktadır.

Zamanımızda böyle bir tehlikeyi önleyebilecek biricik vasıta hiç şüphesiz elektriktir. Zira Elektrik insan gücünü değerlendirmek hususunda sayısız imkânlar yaratmakta ve entansif ziraatın çok miktarda lüzum gösterdiği muharrik kuvveti en kolay bir şekilde temin etmektedir.

Türkiye'de Köy ve Kasabaların elektriklendirilmesjle sağlanacak faydalar aşağıda özetlendirilmiştir :

a) Tarım işlerinde:

1 — Bilhassa yeraltı sularından faydalana-

rak sulama işleri geniş ölçüde düzenlenecektir.

2 — Toprak mahsullerinin köy civarında muhafazası kabil olacaktır. •

3 — Büyük Baş Hayvancılık gelişecek et, süt ve süt'ten mamul gıda sanayi'ı Türk halkı için kazançh bir iş sahası haline gelecektir.

4 — Kümes Hayvancılığı gelişecektir.

5 — Meyvecilik, Sebzecilik ve Konservecilik sahalarında geniş iş imkânları yaratılacaktır.

d) Köy kalkınmasına ti i im et edecek küçük sanayiin gelişmesi :

6 — Yağlı çekirdeklerden yağ çıkarmak üzere köylerde kurulmakta olan imalâthaneler bugünküne nazaran hem daha randımanlı çalışacak hem de bu gibi küçük fabrikaların sayıları artacaktır.

7 — Un ve çeltik değirmenleri elektrikle tahrik edilecek, köylünün bu bakımdan sıkıntısı bertaraf edilecektir

8 — Kereste ve Doğrama Fabrikaları, Marangoz ve Oto Tamir Atölyeleri gibi bazı sınai tesisler köy çevrelerinde yer alacaktır.

9 — Köylerde Tuğla ve Kiremit Fabrikaları kurulacak ve bunlar köyün imarında büyük işler görecektir.

10 — Küçük çapta hayvan yemi sanayii kurulacak müsait olan yerlerde Şarapçılık ve Meyve suyu sanayii gelişebilecektir.

11 — Yakın çevresinde maden yatakları bulunan köylerde maden işletmeleri bilhassa özel müteşebbüs tarafından kurulacaktır.

12 — Tütün, Üzüm ve İncir gibi mahsullerin işlenmesi daha temiz ve verimli usullerle yapılabilecektir.

c) Sağlık ve sosyal alanlarda Elektriğin Köyde göreceği hizmetler :

13 — İyi bir aydınlatma sayesinde köydeki çalışmalar gün ışığına bağlı kalmakta kurtulacaktır.

14 — Köy evi akar suya kavuşacak, bu imkân köylünün sağlık ve sosyal ve moral bakımlardan durumunu iyileştirecektir.

15 — Köy evinde ev işleri kolaylaşacak, Köylü kadının istihsal faaliyetlerindeki hizmet hissesi artacak yakıt ve ısıtma bakımından ihtiyaçların karşılanması imkânları genişleyecektir.

16 — Kendi çevresinde daha rahat yaşama şartlarına kavuşan köylü büyük şehirlere göç etmekten vaz geçecektir.

17 — Yaşama şartları iyileşen köyler şehir halkı için iyi bir dinlenme yeri halını alacak ve bu suretle turizm hareketleri köylere kadar yayılacaktır.

Kısaca özetlenmiş olan bu faydalarından dolayı köy elektriklendirilmesi Türkiye için birinci plânda ele alınması lâzım gelen millî bir davadır Bu hususta memleketin muhtaç olduğu vasıta ve teçhizatın yekûnu bir hayli kabarıktır. Yapılan incelemeler ve hesaplardan anlaşıldığı üzere Türkiye'de halen 36.500 köy ve nahiye merkezi mevcut olup, nahiyeler de yaşama standardı bakımından köylerden pek farklı değildirler Bu kadar köyün yalnız 182 sinde elektrik vardır. Doğu ve Orta Anadolu bölgeleri hariç, geri kalan kısımlarda köyler memleket sathında oldukça homojen olarak dağılmış bir durumdadırlar. Köylerin arasındaki ortalama mesafe 3 ilâ 4 kilometre arasındadır.

Türkiye köylerinin % 75 nin bu asrın sonuna kadar elektriklendirilebilmesi için her yıl takri-

ben 730 köye enerji vermek lâzımdır ki bunun için de

104 milyonu orta gerilim şebekelerinin 13 » trafo postalarının 37 > alçak gerilim şebekelerinin inşasına sarf olunmak üzere her yıl 154 Milyon liralık bir yatırım yapılmasına ihtiyaç vardır.

TÜRKİYE'NİN ELEKTRİK TESİSLERİNİN GENİŞLETİLMESİNDE VARILMASI GEREKEN HEDEFLER

1 — Yıllık üretim artışlarındaki artışlar :

Bu asrın sonunda, memleketimizde adam başına yılda 1000 KWhhk bir enerji üretimini gerçekleştirmek hedefine göre tanzim etmiş olduğumuz 1 No.lu tahmin tablosu, yıllık artış organlarında, tedricen % 4 e kadar azalan bir doyma hali de dikkat nazara alındığı halde, bize 2000 senesinde 92 Milyar KWh. gibi büyük bir üretim hacminin meydana gelmesinin mümkün ve hattâ zarurî olduğunu göstermektedir.

Bu durum, söze başlarken de belirttiğimiz gibi, memleketimizin gerek nüfus kalabalığı ve gerekse toprak genişliği bakımdan, Avrupa kıt'asının büyük gövdeli toplumları arasında oluşunun normal ve tabii bir neticesidir. Binaenaleyh Türkiye'de her türlü kalkınma tedbirlerinin ve tedbirlerle ilgili projelerin bu kavrama ve ölçeğe göre boyutlandırılması, fiziksel realitelerin bir icabıdır.

Nitekim içinde bulunduğumuz ekonomik ve sosyal dertlerden kurtulabilmek için, memleketimizde yapılması gereken hamleler, 1 Nolu tablodaki enerji üretim seyrinin, en az 1980 yılına kadar aynen gerçekleştirilmesini zarurî kılmaktadır. Şayet bu tarihe kadar yeter derecede bir ilerleme sağlanabilirse, ondan sonraki süre içinde, tabloda nazarıitibara alınmış olan yıllık üretim artışları, nihayet çağdaş memleketlerde her zaman müşahede edilmekte olan gelişme temposundan farklı şeyler olmiyacaktır.

Esasen enerji üretimi bakımından bugünkü inkişaf hızımız, bu asrın sonunda varmağı düşündüğümüz bu hedefe bizi ulaştırabilecek kadar büyüktür. 5 senelik kalkınma plânında kabul edilmiş olan % 13 lük artış oranını, realist olduğu kadar ihtiyatlı bir rakam olarak kabul etmek doğru olur. Zira daha şimdiden 1962 senesinin üretim artışının, % 13 ün üstünde ve geçmiş yıllara nazaran bir rekor seviyesine ulaşacağı anlaşılmaktadır. Bu olay plândaki tahminin bir teyidinden başka bir şey değildir. Diğer taraftan yalnız istanbul şehrinin belediye sınırları içinde, enerji şebekesine bağlanmak için sıra bekleyen sanayi müşterisinin toplam güç talebi 60.000 KW. olarak hesaplanmıştır. Türkiyenin her tarafında aynı şekilde karşılanamayan güç talepleri büyük bir ye-

EM .M. 73 - 74

TABLO: 9

Türkiye'de her yıl artacak olan enerji ihtiyacının karşılanabilmesi için kurulması Ificım gelen çeşitli tesisleri 1980 yılına kadar genişleme seyri

Sene Artış oranı İstihlâ artışı X 106 MW ffid. Bölge Trani form: kVA Enerj nakil H. Kr Dağıt transl matöı kVA Münf> .sanay trans formi kVA

sS3 *«"S-x«S

*5

Kurulu üretim gücü ğ%

:3

:o t•n m+•>

;»< s §=>=?

8"«

53 S

SI

416 12,8 353 ,60

700 120.000 12.288 1426

470 13

399,50

700 127.000 13 528 1612

531 13

451,35

700 155.000 15.696 1821

599 13

509,15

131.870 700 174.000 17.693 2054

677 13

575 ,45

149.041 700 197.000 19.999 2322

736 12,5

625,60

162.030 700 214 000 21.744 ' 2524

82.8 12,5

703,80

182.284 700 241.000 24 457 2840

894 12

759,90

196.814 700 260.000 26.407 3066

1001 12

850,85

220.370 700 291.000 29.567 3433

1075 11,5

913,75

236.661 700 313.000 31.795 3687

1199 11,5 1019,15

263 959 700 350.000 35.411 4112

1278 11

1086.30

281.352 700 372.000 37.750 4383

1974 ' 1419 11

1206,15

312.393 700 414.000 41.913 4867

1503 10,5 1277,55

330.885 700 438.000 44.396 5155

1661 10,5 1411,05

1748 10

1485 ,80

1978. 1927 10

1637 ,95

2013 9,5 1711,05

2204 9,5 1873,40

365.669 700 484.000 49.003 5697

384.822 700 509.000 51.632 5995

424.229 700 561.000 56.920 6609

443.162 700 586.000 59.460 6904

485.210 700 642.000 65.101 7559

kûn tutmaktadır. Bu itibarla dâva enerji üretimimizin bugünkü artış hızını yükseltmekten ziyade, bu hızın bundan sonraki yıllarda nasıl idame ettirilebileceğinden ibarettir.

2 — Enerji tesislerine her yıl yapılması lâzım gelen yeni ilâveler ve yatırırrtlar:

Bugünkü hızın idame ettirilebilmesi için her sene yeniden inşa edilmesi veya genişletilmesi icab eden Üretme, Taşıma ve Dağıtma tesislerinin mikdar ve kapasiteleri, 9 No.lu tabloda gösterilmiştir. Bu tabloda bahis konusu olan tesisler, beş ana gruba ayrılmış olarak görülüyor. Her gruptaki malzeme ve cihazların hangi kıstaslara göre hesap ve tahmin edildiği, bundan evvelki bölümlerde açıklanmıştı. Buna göre Türkiye'nin enerji tesislerinin vüs'ati 1970, 1975 ve 1980 senelerinde aşağıdaki mertebelere ulaşmış olmalıdır :

İlk bakışta küçümsenmesi kabil olmayan bu rakamlar, aslında ihtiyaçlarımızın gerçek büyüklükleridir. Bu husus onların, ileri memleketlere ait rakamlarla karşılaştırılmasından sonra, daha iyi anlaşılabilir Filhakika muhtelif Avrupa memleketlerinin üretim tesislerinin, kurulu ve emre amade güç bakımından, 1959 senesi sonu itibarile durumu 10 No.lu tabloda açıklanmıştır. Nüfus kalabalığı ve toprak genişliği gibi faktörler de nazarı itibara alınmak şartıle, Türkiye'nin 1970, 1975 ve 1980 senelerinde malık olması lâzım gelen kurulu güçler, seviyelerine yetişmeğe çalıştığımız memleketlerin daha bugünden yapmış olduklarının yanında gerçekten aşırı bir mana taşımamaktadır

Kurulu Güç (MTV) Y. G. Enerji Nakil hattı ( K m ) Bölge Trafosu ( M V A ) Şehir Trafosu ( M V A ) A. G. Şehir şebekesi (Km)

2700 6600 1745 2970 32959

4325 10100 3171 5049 55163

7136 13600 5274

8113 87927

E.M.M 73-74

T A B L O : 10

Avrupa memleketlerindeki üretim tesislerinin 1959 yılı sonv itlbarile toplam kurulu göçleri ve bu memleketlerde 1959-1964 süresi içinde inşa edilmiş veya edilmekte olan santrallerin kurulu güçlerinin toplamı

Avusturya Belçika Çekoslavakya Danimarka Finlandiya Fransa Yunanistan İtalya Holânda Norveç Polonya Portekiz İspanya isveç İsviçre Türkiye İngiltere Almanya Yugoslavya

1959 sonu itibarile kurulu güç'

Termik MW

Hidrolik MW

Toplam MW

9790 432

9142 111

18932 549

3993 4490

10768 —

14761 4490

, 180

31299 20200

1157 3185

3456 2385

1959 da emre amade

Güç MW

2700 2841

— 1480 1600x 11200

455 8290 4070 5700 x

— 910 3386 — 3850 1193 29612 20300 —

1959-1964 arasında kurulan santrallarm toplamı gücü MW

1830 1555 —

660 —

8970 708

4284 2100 2929

50 4029 3101 2218

328 15959

Hattâ bu hesaplara göre memleketimizde kurulması icab eden Üretim tesislerinin, ilk merhale olarak, büyüklükleri, O.E.C.D. memleketlerinin 1959 ile 1964 süresi içinde meydana getirmiş veya getirmekte oldukları üretim tesislerinin yanında mütevazı bir ölçüyü aşmış sayılmazlar. Bu tesislerin kurulu güçleri 10 No.lu tablonun sol kenarında ayrıca açıklanmıştır.

Ayni düşünceleri Yüksek Gerilimli enerji nakil hatları için de tekrarlamak mümkündür. Filhakika 11 No.lu tabloda bir kısım Avrupa memleketlerinde mevcut Yüksek Gerilimli enerji nakil hatlarının 1959 sonu itibarile toplam uzunlukları ve 1960 - 1964 süresi içinde yeniden inşa edilmiş veya edilecek olanların keza uzunlukları açıklanmıştır.

Türkiye'nin coğrafî mesafelerinin büyüklüğü ile beraber nüfus kalabalığının dağılışı ve bu teblunduğu göz önünde tutulacak olursa, 1980 yılına kadar inşa etmemiz gereken enerji nakil hatlarının, gerçekten en asgarî bir büyüklük mertebesinde oldukları ve ileri memleketlerde halen yapılmış ve yapılmakta olanların yanında, önemli bir mana ifade etmedikleri anlaşılmış olur.

9 No.lu tablo ile açıklanmış olan enerji tesislerinin kurulabilmesi için, her yıl bu sektöre yapılması lâzım gelen yatırımların tutarları, Türk parası ve döviz olarak, 12 ve 13 No.lu tablolarda açıklanmıştır. Büyük meblağlar olmasına rağmen bu yatırımların yapılması bir zarurettir. Satıh elektrifikasyonu için lüzumlu tesisler de nazarı itibara alındığı takdirde, her yıl elektrik endüstrisine yapılması gereken yatırımların 1963 ilâ 1967 süresi içindeki dağılışı, aşağıdaki tabloda açıklandığı gibidir :

1963 1964 1965 İ966

19Q7

Tebliğdeki hesaplara göre

865 131 000 TL. 947 506 000 „' 1 093 467 000 „ 1 206 986 000 „ 1 290 333 000 .,

E.Î.E.İ. nin ön çalışma raporuna göre

600 000 000 TL. 784 000 000 „ 928 000 000 „ 1 064 000 000 „ 1 161 000000 ..

Plânlamanın kabul ettiği

676 400 (100 TL. 820 000 000 „ 1 013 100 000 „ 1 190 000 000 „ 1 256 200 000 „

ligde belirtilmiş olan enerji nakil hattı ihtiyaçlarının içinde 35 KV gerilimli hatlarında dahil bu-

Bu rakamların tetkikinden hemen anlaşılacağı üzere, 2000 senesinde adam başına 1000 KWh lık

T A B L O : 11

Bazı Avrupa memleketlerinde 100-160-300, 400 kV. luk enerji nakil hatlarının 1959 senesi sonu itibariyle toplam uzunlukları ve 1960 ıs başından 1964 ün sonuna kadar inşası bitmiş veya bitecek olan 130-380 kV. luk hatların toplam uzunlukları

1959 sonu itibarile hizmette olan 100-400 kV hatlar K m .

1960 dan 1964 e kadar inşa edilmiş veya edilecek 130 - 380 kV. K m .

İsveç Danimarka Holânda Belçika İsviçre Avusturya Fransa İngiltere Almanya İtalya Portekiz İspanya Norveç Yugoslavya Romanya Yunanistan Türkiye

15193 694 2569 1149 3265 3539

21377 21802 28575 27968

1606 — — 4734 1478 1376 2540

2116 324 474 234' 1377 938 3911 4670 2635 979 919 6123 1881 — — 1625 159

T A B L O : 12

Enerji ihtiyacının yıllık artışlarını karşılamak için 1962 -1980 süresinde inşa edilmesi gereken üretme, taşıma ve dağıtma tesislerine yapılması icab eden yatırımlar.

Cpnp ocuc

Üretim tesislerine yatırım X 103 T L

457 000 513 200 579 500 658 400

Taşıma tesislerine yatırım X 10'TL

75 049 75 049 75 049 124 896

Dağıtım tesislerine yatırım X 10sTL

262 415 276 882 292 957 810 531

744 600

807 600

909 700

981 300

1 098 000

131 386 136 291 143 952 149 445 158 349

331 000 346 437 370 539 387 668 415 601

1 159 000 1 316 800 1 403 000 1 555 500 1 697 000

164 507 174 826

181 400 193 134 200 124

435 151 467 731 488 185 525 357 547 734

2 639 400

2 777 200

3 063 400

3 201 200

3 217 100

213 272 220 512 245 812 242 564

258 459

588 445 611 093 657 806 580 344

730 332

T A B L O : 13

1962-1980 süresi içinde elektrik enerjisi tesislerine yapılması gereken yatırımların yıllık tutarları

İç Toplam X 103TL

1971 1972 1978 1974 1975

1976 1977 . 1978 1979 1980

Genel Yekûn

415.957 498.828 536.994 606.775

2.108 554

659.937 699.031 761.312 805.234 876.918

3.802.432

919.189 1.006.743 1.063.648 1.157.787 1.213.966

5.361.333

1.610.476 ' 1.683.910 1.836.295 1.909.339 1.964.928 9.004.948

20.277.267

üretim hedefine göre, bu tebliğde yapılmış olan hesapların 1963 -1967 süresine tealluk eden sonuçları, gerek EJ.E idaresinin ve gerekse Plânlama'nın etüdlerini teyid etmektedir. Bu tebliğdeki rakamların diğer etüdlerdekilere nazaran biraz şişkin olması, muhtemelen köy elektriklendirilmesine daha geniş bir yer verilmiş olmasından ileri gelmektedir.

Bu duruma göre ve şayet Türk parasının kıymeti ve diğer şartlar değişmediği takdirde, elektrik enerjisi üretimi bakımından, İspanya'nın 1957 veya 58 senesindeki seviyesine, muhtemelen 1980 senesinde erişebileceğiz ve bu müddet zarfında, enerji sektörüne yapılması gereken yatırımlar

40.608.949.000 TL. yi bulacaktır.

Bu para 19 senede sarf edileceğine göre, enerji sektörüne yapılması gereken yıllık yatırımların ortalaması takriben 2.131 Milyar lira civarında olmaktadır.

Hesaplar bu paranın tam yarısının, elektroteknik ekipman satın alınmasında harcanacak döviz karşılığı olacağını göstermektedir. 19 sene

Dış. Toplam X 103TL

Genel Toplam X 103TL

329.007 366.303 410.512 486.962

1.592.514

547.049 591.392 662.879 713 199 795 032

3.309.461

839.469 952.614 1.008.957 1.116.104 1.180.362

5.097.616

1.830.641 1.924.895 2.120.723 2.214.769 2.241.063 10.332 091

20.331.682

794.964 865.131 947.506 1.093.467

3.701.068

1.206.986 1.290.444 1.424.191 1.518.233 1.671.960

7.111.893

1.758.658 1.959.357 2.072.585 2 273.991 1.394.358

10.458.949

3.441.117 3.608.805 3.957.018 4.124.108 4.205.991 19.337.039

40.608.949

içinde, yalnız enerji sektörüne, 20 Milyar liralık döviz harcanmasına memleketimizin bugünkü ekonomik bünyesinin gücünün yeteceğini sanmıyoruz.

Kaldı ki * 1980 senesini takip eden süre içinde enerji sektörüne yapılması gereken yatırımlar büsbütün astronomik rakamlara ulaşmaktadır. Filhakika 1980 senesine kadar olan hesaplamalardan anlaşıldığı üzere, üretim, taşıma ve dağıtım tesisleri de hesaba katılmak şartile, her yıl arttırılacak 1 KWh lık bir üretim için 182 kuruşluk bir yatırım yapılması gerekmektedir. Bu esasa ve 1 No lu cedveldeki yıllık artış oranlarına göre, 1980 nin 25,410 Milyar KWhlık brüt üretim hacmim 2000 senesinde 92,25 Milyar KWh a çıkarabilmek için, takriben 161 Milyar liralık bir yatırım yapmak lâzım gelecektir. Pek tabiî bunun da yarısı yani 80 Milyar lirası ekipman satın almak için harcanacak döviz karşılığı olacaktır.

E.M.M. 7 3 " 74

3 — Türkiye'nin enerji dâvasının başarıya ulaştıracak en önemli tedbir: Elektro-«Teknik Ekipman endüstrisi :

Buraya kadar yapılmış olan açıklamalarda Türkiye'nin elektrifikasyon davasının derinliğini ve genişliğini ortaya koymuş bulunuyoruz. Yıllar geçtikçe durmadan büyümeğe devam edecek olan bu davanın çözülebilmesi, bir çok alanlarda şümullü ve önemli tedbirlerin alınmasını gerektirmektedir. Bunlardan idarî, malî ve eğitimle ilgili ilanlar şüphesiz bu tebliğin konusu içinde mütalaa edilmemiştir. Fakat en kısa zamanda ve bütün kollarile birlikte kuvvetli bir Elektro - Teknik Ekipman Endüstrisinin kurulması işi, muhakkak ki alınacak tedbirlerin başında yer almaktadır.

Zira her şey yolunda gittiği takdirde dahi ancak 1980 senesinde varabileceğimiz mütevazı bir merhale için sarf edilmesi lâzım gelen paraların yekûnu ve kurulacak tesislerin kapasiteleri, gerçekten muazzamdır. Bu süre içinde yalnız elektroteknik teçhizatın satın alınmasına harcanacak 20 Milyar .liralık döviz de, memleket ekonomisinin bugünkü zayıf bünyesine, ağır bir yük teşkil edecektir.

Diğer taraftan cihazlanma ihtiyaçları yalnız elektrik sanayiine' münhasır değildir. 1980 senesinde istihsal edilecek 25 Milyar kWh. enerjinin takriben % 65 veya % 70 i, o tarihte mevcut olması ıcab eden yüzlerce fabrika ve imalâthanelerde harcanacaktır. Önümüzdeki yıllarda kurulması lâzım gelen bu fabrikalarında, büyük bir yekûn tutacak olan elektro - teknik teçhizatı, bugünkü şartlar altında, dışardan satın alınmak mecburiyetindedir.

Binaenaleyh üretme, taşıma ve dağıtma yönünden ortaya çıkan elektro - teknik teçhizat ihtiyaçlarına birde harcama yönünden lüzumlu olanlar eklenecek olursa, bu alandaki ihtiyaçlarımızın raporda hesap edilenlerden kat kat daha hacimli olacağı hemen anlaşılır. Bugürfkü şartlarımız devam ettiği müddetçe bu cihazların satın almaya yetecek dövizi bulmamıza imkân yoktur. O halde yapılacak tek şey, bugün için büyük kısmı boşa akmakta olan Türk insan gücünü değerlendirmek ve bu teçhizatın önemli bir parçasını Türk emeği ve sermayesile imâl etmektedir. Bunun içinde lüzumlu elektro - teknik imalât endüstrilerinin vakit geçirmeden kurulmaları icabeder.

Nitekim Türkiye'nin elektrifikasyonu ile alakalı problemleri incelemek maksadile 1961 yılında Fransa'dan EDF Müessesesinden celb edilen Mühendis ve İktisatçı M Jean Claud Muratet, Sanayi Bakanlığına tevdi etmiş olduğu raporunda, Türkiye'nin elektrik sektörüne yatırması lâzım gelen paranın yılda takriben bir milyar liraya yakın olduğunu ifade etmekte ve bu miktarın seneler

E M M. 73-74

geçtikçe üstel olarak artacağına işaret ettikten sonra ezcümle şu tavsiyede bulunmaktadır.

«Mümkün olduğu kadar çok ve çeşitli elektroteknik teçhizatı memleket dahilinde imâl etmek lâzımdır.

Bunun için hususi ve özel sektöre ait sermayelerin işbirliği ile fabrikalar kurmak lâzımdır. Bu fabrikalar en son haddine kadar gümrük duvarlarile ve diğer özel tedbirlerle korunmalıdır.

Elektrik endüstrisini kıymetlendirecek her türlü istihsal faaliyetlerine azamî kolaylık göstererek istihlâk arttırılmalıdır. Bu çıkmazdan çıkabilmenin şartları budur.»

Görülüyorki Türkiye'nin elektrifikasyon davasının dayanabileceği ana temellerden birini ve hattâ en önemlisini elektro - teknik teçhizat endüstrisi teşkil ediyor. Bu endüstri kurulduğu takdirde elektrifikasyon için lüzumlu döviz ihtiyacı azalacak ve dolayısiyle malî imkânlar genişleyecektir

Bu malzemelerin imâlinde çalışacak binlerce mütehassıs Türk işçisi ve teknisyeni yeni iş sahalarına ve kazanma imkânlarına kavuşturulmuş olacaklardır.

Elektro - teknik endüstrisinde erişilecek merhaleler, Türkiye'nin, istihsal vasıtası istihsal eden bir ağır endüstri memleketi haline inkılab etmesine ön ayak olacak ve bu da millî ekonomimizin sağlamlaşmasına ve çağdaş uygarlık düzeyine erişmesine yardım edecektir.

4 — Türkiye'de elektro-teknik endüstrisinin kurulmasına nereden ve nasıl başlanabilir:

Her şeyden evvel bu mevzuda yabancı sermaye ile geniş ölçüde bir işbirliği yapılması zarureti kabul edilmelidir. Zira hem vakit kazanmak ve hem de bir çok teknik problemleri fizikman çözebilmek için buna kat'ı lüzum vardır. Bu alanda yabancı sermayenin Türkiye'ye sağlayacağı en büyük faydalar hiç şüphesiz imalâtta kullanılan takım, tezgâh, proje, plân ve patentlerin temini ve imâl tekniğine ait bilgilerin verilmesi şeklinde olacaktır. Fabrika yeri, döner sermaye ve insan gücü gibi hususlar ise Türk sermayesinin unsurlarını teşkil edecektir.

Bugün filen belirmiş olan ihtiyaç durumuna göre Türkiye'de Elektro - teknik Endüstrisinin aşağıdaki sıraya göre kurulması ve geliştirilmesi uygun mütalâa olunmaktadır.

a) Transformatör:

İzmir'de kurulmuş olan transformatör fabrikası elektro - teknik endüstrimizin ilk halkasını teşkil edecek kapasitede ve mükemmeliyettedir. Bu

fabrikada dağıtım şebekelerimizin ihtiyaç duyduğu trafoların tamamını imal etmek mümkündür. w Ancak Fabrikanın imalât kapasitesi yılda 100.000 kVA. civarındadır. Bu kapasite, önümüzdeki bir iki yıl içinde yetersiz duruma girecektir. Bu itibarla, birinci merhale olarak, fabrikanın imalât kapasitesini 100.000 kVA'ya çıkarmak üzere tevsii lâzım gelmektedir.

Diğer taraftan önümüzdeki yıllarda, büyük bölge transformatörü ihtiyacımızda önemli mikdarlarda artacaktır. Bu ihtiyacın, yılda 132.000 KVA. dan başlayarak, 1980 senesinde 485.000 KVA ya kadar yükseleceği anlaşılıyor. Binaenaleyh başlangıç kapasitesi yılda 200 ilâ 250 bin KVA. olmak üzere, 25 MVA ya ve 154 KVa kadar üniteler yapabilecek yeni bir transformatör fabrikasına mutlak ihtiyacımız vardır. Bu fabrika tamamen müstakil olarak kurulabileceği gibi İzmir'deki fabrikanın genişletilmesi suretile de meydana getirilebilir.

Transformatör, statik bir cihaz olması dolayısile, geliştirilmesi nispeten kolay bir elektro - teknik imalât şubesidir. Bu alanda en ileri bir merhaleye ulaşmağa gayret etmemiz lâzımdır. Bu sayede ağır elektrik teçhizatı imalâtı için lüzumlu teknik ortamı memleketimizde, kısa zamanda yaratmamız mümkündür.

Türkiye'nin transformatör ihtiyacının gerek bugünkü ve gerekse yakın geleceklerdeki hacmi, kurulacak büyük bir transformatör sanayiini besleyecek vüs'attedır. Bunun için uzun müddet bir dış pazar aramağa lüzum kalmıyacaktır.

Bu vesile ile maliyet mevzuuna da kısaca temas etmeyi faydalı mütalâa etmekteyiz. Bu konuyu burada ele almamızın sebebi, memleketimizde her çeşit üretim aracı endüstrisinin yani ağır endüstrinin kurulmasına şiddetle ihtiyaç olduğu halde, bu yönde yapılan teşebbüslerin ve atılan adımların ne türlü zorluklarla karşılaşabilecekleri hakkında bir örnek vermektir.

Faaliyete geçtiği günden beri, Etitâş Transformatör Fabrikasına, mamullerinin ithal mallarına nazaran daha pahalı oldukları ileri sürülerek, bilhassa resmi sektör tarafından, önemli bir sipariş yapılmamıştır Halbuki memleketimizde enerji sektörüne ait yatırımların en büyük kısmı resmi sektöre ait olduğundan, bu hâl transformatör fabrikasının uzun müddet işsiz kalmasına sebebiyet vermiştir. Gerçe şu sıralarda son defa alınmış olan hükümet kararlarile bu durum kısmen düzelmiştir. Ama biraz önce de söylediğimiz gibi, ne bahis konusu olan kararlar genel olarak memleketimizde ağır endüstriyi teşvik ve himaye edecek kadar şümullüdür ve ne de hükümete bu kararları aldırtan zihniyette bir gelişme vardır.

Son defa, çalışma şartları mahallinde incelenmiş bulunan transformatör fabrikasının mamulle-

rinin maliyetini arttıran sebepler tetkik edilmiş ve bunlar aşağıdaki şekilde tespit olunmuştur.

1 — Türkiye'de istihsal edilen bakırın iç piyasadaki satış fiatı, ihraç fiatına nazaran daha yüksektir. (İhraç fiatı 5600 TL/Ton, iç satıg fiatı 6200 TL/Ton) Bu farkın mucip sebebi ne olursa olsun neticede Türkiye'de İmal edilen elektrolitik bakır telin fiatını yükselttiği aşikârdır. Diğer taraftan bir transformatörde kullanılan ilk maddelerin takriben % 25 ilâ 30 unu bakır teşkil etmektedir. Bakırın fiatı yüksek olunca, bu durum transformatörün maliyetine de in'ikâs etmektedir.

2 — Transformatör imal eden yabancı firmaların ihraç fiatları kendi memleketlerindeki satış Hatlarından bir hayli düşüktür. Bu düşüklük orta avrupa memleketlerinde % 20 ilâ % 40 arasında değişmekte ve fakat demir perde gerisi memleketler için malûm sebepler dolayısiyle, % 300 ü bulmaktadır.

Bu halın manası sarihtir. Sanayide en ileri gitmiş memleketlerde bile millî veya hususi sanayi müesseseleri, bir takım' vergi muafiyetleri tanıyan ve kolaylıklar sağlayan mevzuatın himâyesi altına alınmıştırlardır. Bu himaye onları ihracata teşvik etmekte ve dünya pazarlarında rakiplerile mücadele etmek imkânlarına kavuşmaktadır.

Türkiye'de de kurulacak bu tip yeni Endüstriler, hiç değilse başlangıçta, cedvelin kuvvetli himayesine muhtaçdırlar. Aksi takdirde daha doğar doğmaz en büyük sanayi müesseselerile rekabet edebilecek bir endüstri meydana getirmek kabil değildir.

3 — Fabrika kapasitesine nazaran çok az sipariş aldığı için umumî sabit masraflarından mamullerine isabet eden hisse tabiatile büyük olmakta bu da ayrıca bir pahalılık yaratmaktadır.

Filhakika yabancı memleketlerde çoktan kurulmuş olan transformatör fabrikaları bütün yıl tam kapasitelerde çalışırlar. Bunu temin eden şartların en önemlisi, bu fabrikaların imalât sahalarının çok geniş oluşudur. Bu firmaların çok defa transformatörden gayri cihazlarda imal ettikleri görülmektedir. Bu suretle o fabrikalar için en randımanlı bir işletme programını tertip etmeğe elverişli bir müşteri kitlesi bulmak güç olmamaktadır.

Görülüyorkı bu sebeplerin hepsi Etitaş Transformatör Fabrikası için geçicidir. Mezkûr fabrikanın bugünkü mamullerinin ithal mallarına nazaran % 25 veya % 40 pahalılığı; anormal bir kâr sağlamak düşüncesinden ileri gelmediği gibi milli eko-

EMM. 73 - 74

nomi zaviyesinden de önemli bir mahzur teşkil etmemektedir. Zira bir şehirde kurulacak bir transformatör postasının birkaç bin lira daha pahalıya mal olması ne elektrik fiatlannın üzerine müessirdir ve ne de tesis projesinin umumi maliyetini aşırı derecelerde yükseltir.

b) Yüksek ve alçak gerilimli trafo dağıtım panoları:

Alçak gerilimli şehir şebekeleri için her sene inşa edilmesi lâzım gelen yeni trafo postası sayısının yıllık ortalamaları aşağıdaki açıklandığı gibi hesap ve tahmin edilmektedir.

1962—1965 araü 160.000 kVA hk 432 trafo post.

1966—1970 « 265.000

« 710 « «

1971—1975 < 416.000

« 1112 « «

1976—1980 « 613.000

« 1640 « «

Bu rakamlar sadece alçak gerilimli şehir şebekelerinin ve küçük endüstriler için lüzumlu dağıtım şebekelerinin ihtiyaçları gözönünde tutularak hesaplanmıştır. Halbuki aynı teçhizata müstehliklerin özel tesislerinde de ihtiyaç duyulmakta olduğu aşikârdır. Ancak bu hususta bir tahminde bulunmağa müsait istatistiki bilgi elde edilememiştir. Bununla beraber bu ihtiyaçlarında bir hayli kabarık oldukları şüphesizdir.

Bu durumda kurulması icabeden bir elektrik teçhizatı fabrikasının ilk kuruluş kapasitesinin 250 ilâ 300 bin kVA. lık bir transformasyon gücünü 800 ilâ 1000 trafo postası vasıtasiyle dağıtılabilecek teçhizatı imâl edebilecek bir seviyede olması gerektirmektedir. Şayet her sene ortalama 700 köyün elektriklendirilmesi keyfiyeti de nazarı itibara alınacak olursa bu kapasitenin % 30 kadar arttırılması ıcabeder.

Kurulmasına mutlaka ihtiyaç duyulan bu fabrikada aşağıdaki teçhizat imal edilecektir:

i — 380 Vluk kesiciler ii — 35 kVa kadar kesiciler ili — Alçak ve yüksek gerilimli sigortalar iv — Her türlü seksiyonerler v — Parafudrlar vi — Blende tablolar viı — Komple dağıtım tabloları vıii — Bazı röleler ve kontaktörler ix — Kablo başlıkları x — 35 kV a kadar ölçü trafoları

Bu fabrikanın faaliyete geçmesinden kısa zaman sonra imalât konularını daha geniş bir sahaya teşmil etmesi ve bu mıeyanda bölge transformatör istasyonlarının kontrol panolarının ve elektrik santrallarının yardımcı tesislerinin keza kontrol panolarını ve benzeri diğer malzemeleri imalât programlarına alması icabedecek ve bu da mümkün olacaktır.

c) Döner Elektrik makineleri endüstrisi:

Bilindiği gibi elektrik makinalarının cins ve nevileri çok çeşitlidir. Memleketin yıllık elektrik motoru ihtiyacının büyüklük mertebesini kafi olarak tesbit etmek için ise elde kâfi miktarda istatistiki bilgi mevcut değildir. Diğer taraftan bir çok istihsal vasıtaları ve araçları kendilerini tahrik eden motorlarla birlikte satılmakta ve memlekete ithal olunmaktadır. Bununla beraber smai istihsal faaliyetlerinin her an ortaya çıkardığı tahrik problemleri elektrik motoruna karşı devamlı bir ihtiyaç hali yaratmaktadır.

Türkiye'de kurulacak bir elektrik motoru fabrikasının ilk kuruluş kapasitesi hakkında kabaca bir fikir edinmek için aşağıdaki hesap ve tahminler yapılmıştır :

Gelecek yıllar zarfında Türkiye'de brüt enerji üretiminde beklenen ortalama yıllık artışlar şöyle hesap ve tahmin edilmektedir.

1962 — 1965 arasında 500 X 10e kWh. 1966 — 1970 > 830 X 10* » 1971 — 1975 » 1300 X 10a » 1976 — 1980 » 1900 X 108 »

Diğer taraftan istatistiklerden alınan malûmata göre brüt üretimin yıllık ortalama artışı E ile gösterilecek olursa,

Brüt istihlâk Toplam Sanayi İstihlâki

E x 0,85 E X 0,85 X 0,735

Şehir Şebekelerinden beslenen sanayiin istihlâki E x 0,85 X 0,735 X 0,65 — E x 0,375 dir. Şehir Şebekelerinden beslenen sanayiin istihlâk ettiği enerjinin yarısının 20kW dan küçük motorlarla harcandığı ve bu motorların umumî Cos </> nin 0,7 diversite katsayısının 0,6 ve günlük çalışma süresinin 8 saat olduğu farz edilecek olursa 1962 -1965 süresi içinde 20 kW dan daha küçük motor kullanan sanayiin ihtiyaç duyduğu motor kapasitesi

500 X 10a X 0,375 X 0,5 =P X 0,7 X 0,6 X 8 x 365

eşitliğinden

93.750.000

P=

= 76.468 kVA.

bulunur.

Bu rakamı 80.000 kVA. olarak yuvarlatmak mümkündür. Aynı hesaplar diğer süreler içinde tekrarlandığı takdirde Türkiye'nin 20 kW. dan küçük elektrik motoru ihtiyacının gelecek yıllardaki büyüklük mertebeleri

1962 -1965 süresinde 80.000 kVA.

1966-1970 » 130.000 >

1971-1975 > 208.000 >

1976-1980 »

304.000 »

olarak görülüyor.

•I»

Bu hesaba göre Türkiye'de kurulacak bir elektrik motoru fabrikasının yıllık imalât kapasitesinin 80.000 kVA. civarında düşünülmesi lâzımdır. Mamafih bu kapasitenin de müteakip 5 senelik süreler zarfında önemli miktarlarda arttırılması gerekecektir. Bu döner elektrik makinası fabrikasında imâl edilen makinaların güçleri büyüdükçe ve çeşitleri çoğaldıkça imalât hacminin de genişleyeceği tabiidir.

d) Elektrik sayacı ve ölçü aletleri endüstrisi:

Bir memleketin Elektroteknik Endüstrisinin planlanmasında Elektrik Sayacı ve ölçü âletleri imalâtına da önemli bir yer ayırmak icabeder. Nitekim Türkiye'nin bu bakımdan ihtiyacı, bilhassa, bir sayaç Fabrikasının derhal kurulmasını gerektirecek kadar genişlemiş ve bu alandaki diğer ihtiyaç artışları da önemli mertebelere ulaşmış bulunmaktadır.

Türkiye'de kurulacak bir sayaç fabrikasının yıllık kapasitesinin tayini hususunda aşağıdaki hesap ve tahminler yapılmıştır.

kindeki artışlarla abone sayısı artışları arasındaki oranların geçmiş yıllardaki değişmesi aşağıdaki cetvelde incelenmiştir. 1954-1959 süresi için yapılmış olan bu incelemelerde kullanılmış olan filî değerler 1959 yıllık istatistik bülteninden alınmıştır.

Cedvelde ev ve ticarethane istihlâklerinin abone sayısına oranını gösteren değerlerin yıllara göre bir grafiği çizilecek olursa bunun oldukça yatık bir doğru olduğu görülür. Bu doğru 1970 yılına kadar uzatılmış ve ev ve ticarethanelerin istihlâk artışının abone artışına oranının 1962 1970 yılları arasında aşağıdaki cedvelde görüldüğü gibi olacağı tesbit edilmiş ve bu seneler zarfında ev ve ticaret abone sayısının da keza cedvelde açıklandığı gibi artacağı hesap edilmiştir.

Her abonenin asgarî bir sayaca ihtiyacı olduğu kabul edilecek olursa Türkiye'de, ev ve ticarethane abonelerinin monofaze sayaç ihtiyacının yıllık ortalamasının 80 binin üzerinde olduğu görülür. Bu rakama küçük sanayi - müşterisi dahil değildir.

Daha önce de açıklandığı üzere memleketin toplam enerji istihlâkinin % 18 i ev ve ticarethanelerde kullanılmaktadır. Bu istihlâkin yıllık artışları iki sebepten ileri gelir;

1 — Mevcut abonelerin istihlâkindeki artışlar

2 — Dağıtım şebekelerine yeniden bağlanan müşterilerin istihlâki.

Mevcut abonelerin istihlâk artışları umumî istihlâk artışlarının cüz'i bir kısmını teşkil etmektedir. Mamafih bu hususu da göz önünde tutmuş olmak için, ev ve ticarethanelerin enerji istihlâ-

Demek oluyor ki Türkiye'de kurulacak bir sayaç fabrikasının imalât kapasitesinin yılda 100 ilâ 150 bin civarında olması gerekmektedir.

Şayet elektrik tarifelerinde, Avrupa'da olduğu gibi, gece ve gündüz saatları için ayrı tarifeler tatbik edilecek olursa memleketin sayaç ihtiyacının bir anda milyonlarca artması tabiidir. Bu da göz ö.nünde tutulması gereken bir husustur. Kurulacak sayaç fabrikasında Wattmetre, Ampermetre ve Voltmetre gibi, kontrol panolarında kullanılan ölçü cihazlarile bazı Rölelerin imalâtı hesaba katılmalıdır.

1954 1955 1956 1957 1958 1959

Ev ve Ticarethane istihlâki kWh

214.310.000 249.532.000 278.489.000 318.497.000 358.737.000

406.941.000

Abone sayısı

801.423 917.618 991.834 1.076.161 1.156.543 1.235.125

istihlâk artışı Abone sayısı

303 kVVh 390 „ 474 „ 500 „ 613 „

Ev ve Ticarethanelerin yıllık artışları kWh

63.648.000 71.910.000 81.243.000 91.647.000

1966 1967' 1968

1969 1970

103.581.000 112.608.000 126.684.000 136.782.000 153.153.000

İstihlâk artışı • Abone artışı

850 950 1000 1100

1150 1250 1300 1400 1500

Abone artışı 74.800 75.600 81.200 83.300

90.000 90.000 97.400 97.700 100.000

: M.M 73-74