ELEKTRİK KESİMİ İLE İLGİLİ MEVZUATIN ELEŞTİRİSİ

elektrik enerjisi

Fazıl ULU Gültehin TÜRKOĞLU

1. 1312 SAYILI TÜRKİYE ELEKTRİK KURUMU YASASI

Türkiye'de elektrik üretim, iletim ve dağıtımı kamu hizmetlerinin en önemi isidir. Bu önemli hizmetin tek elden yapılıp yürütülmesindeki ya rarlar sayılamayacak kadar çoktur. Bu nedenle ül kemizin gereksinimi olan elektriğin üretim, ile tim, dağıtım ve satışını yapmak tekeli 1312 sa yılı yasa ile TEK'e verilmiştir. Şu kadar ki, üretim ve iletim konusundaki tekel gerçekleşmiş ve bunun yararları herkesçe anlaşılmış olmakla birlikte, dağıtım ve satış konusundaki amaç is tisnaların çokluğu yüzünden henüz gerçekleşeme miş ve bu uygulamanın sakıncaları çok açık bir biçimde ortaya çıkmıştır. Özellikle elektrik da ğıtımı işini yapan belediye ve köyler tesislerin işletme ve bakımları için yetişmiş teknik eleman çalıştırma ve yetiştirme olanaklarından yoksun dur. Bu yüzden dağıtım şebekesindeki arızalar en terkonnekte şebekeye de sıçramakta ve zarar ver mektedir, öte yandan yetersiz ve bakımsız bele diye şebekelerinde sık sık ortaya çıkan arızalar sanayiyi ve geniş halk kitlelerini tedirgin etmek tedir. Ayrıca anılan yönetimler çektikleri gücün karşılığını ödemeyip kendi bütçe açıklarını ka patmak yoluna gittiklerinden TEK1in finansman ve yatırım planları aksamaktadır. En önemlisi de şe bekelerini gelişen ekonomik koşullara uygun ola rak genişletmedikleri yada yenilemediklerinden temel mal niteliğinde olan elektrik enerjisinin "ucuz ve güvenilir" olma niteliği kaybolmaktadır. Hem hizmet ve yatırım girişimlerini önleyen bu önemli sakıncaları ortadan kaldırmak hem de 1312 sayılı yasanın açıklanan temel ilkelerini gerçek leştirmek amacı ile bu yasada bazı değişiklikler yapılması zorunluluk kazanmıştır.

Fazıl Ulu, Hukuk Danışmanı., TEK Gültekin Türkoğlu, TEK

Yapılacak derişiklikle, köylerin elektriklendi rilnesir.in gürr';n koşullarına göre yeniden gözden geçirilmesinde yarar vardır. Bunun için, köy da ğıtım şebekelerinin TER tarafından devir alınma sıyla çok zor olan işletme ve bakım zorlukların dan köylü kurtarılmalı ve devir alınacak tesisle rin bedelleri ödenerek diğer hizmetler için bir maddi olanak da sağlanmalıdır. Yeniden yapılacak köy elektrik tesislerinde ise, köylü eski hüküm lerin tersine yalnız ayırım noktasından sonraki dağıtım tesisleri için keşif maliyet tutarının % 25'ne katılmalı bu tesisler için ayrıca bir külfet altına sokulmamalıdır.

Köylerin elektriklendirilmesi ile ilgili diğer bir önemli konu da, Köy Elektriklendirme Fonu' nun geliştirilerek yeterli duruma getirilmesi dir. Fonla ilgili maddede gerekli değişiklik ya pılarak fonun yeterli duruma gelmesiyle köylüden alınan katılım paylarının kısa zamanda bütünüyle kaldırılması düşünülmelidir. Böylece diğer alt yapı tesislerinde olduğu gibi elektriklendirme görevinin de devlet eliyle gerçekleştirilmesi olanağı kendiliğinden yaratılmış olacaktır.

Çağımızda elektrik enerjisinin ekonomik, sosyal ve kültürel alanda tüm ulusumuzu etkileyen nite likleri gözönünde tutularak ucuza üretim ve dağı tımını sağlamak üzere hazırlanacak tasarıya ge rekli ve yeterli vergi, resim, harç muaflıkları nın eklenmesi şarttır.

TEK1in çalışma alanı içindeki hizmetlerin büyük bir sorumluluk duygusu ve disiplin anlayışı için de ve günün 24 saatinde eksiksiz yerine getiril mesi, bu hizmetlerde çalışanların feragatle bazı mahrumiyetlere katlanmaları ile mümkündür. Bu nedenle personelin diğer kurumların personelinden farklı çalışması ve farklı bir ücret rejimi ve statüsü içinde düşünülmesinin gereği sanırım tartışma kabul etmez. Anılan bu özellikten dola yı TEK personeli için ek bir tazminat düşünülme lidir.

1.1. 1312 Sayılı Yasada Yapılması Gereken Düzeltmeler

1. Uygulamada görülen noksanlık ve aksaklığı ön lemek üzere 3. maddesinin b, c, d ve f fıkra ları değiştirilerek "su etüdleri ve baraj in şaatı" dışında elektrik tesislerinin yapımı TEK'in olanak ve sorumluluğu içine alınmalı dır, c, d ve f fıkraları değiştirilerek TEK1 in çalışma konuları ve amaçları daha belirgin bir duruma getirilmelidir.

2. Köylerimizin ekonomik durumları gözönünde tu tularak köy elektriklendirilmesi hizmetleri nin devlet eliyle gerçekleştirilmesini sağla mak ve Köy Elektriklendirilmesi Fonu'nu geliş tirmek üzere 4. madde değiştirilmelidir.

3. Elektriklendirilmesinde ulusal yarar görülen (sınır köyleri gibi) köylerin katılım payla rının TEK'çe ödenmesi ve fondan öncelikle har cama yapılması için kanunun 5. maddesi yeni den düzenlenmelidir.

4. 6. madde değiştirilerek köy elektriklendiril mesi proje düzenleme masraflarının fondan kar şılanması sağlanmalı ve katılma oranı Z 7'den % 3'e indirilmelidir.

ELEKTRİK MÜHENDİSLİĞİ 236

5. TEK'e devredilecek büyük tesisler ve beş yıl lık planlarla verilen görevin boyutları gözö nüne alınarak TEK'in sermayesi artırılmalıdır (Madde 9 ) .

6. Yürürlükteki 12. maddenin b fıkrasının ulus lararası kredi kuruluşları yönünden sakınca yarattığı tesbit edildiğinden, bu fıkra hükmü ile öngörülen en az % 8 gelirin "net sabit de ğerler üzerinden değerlendirilmesi" yerine "her yıl yeniden değerlendirilecek net sabit değerler üzerinden değerlendirilmesi" temeli nin getirilmesi yararlıdır.

7. Yürürlükteki 1312 sayılı yasanın 14. maddesi ne göre TEK'in yönetim kurulu; genel müdürle kurumun genel müdür yardımcılarından ilgili bakanca belirtilecek birisi, Maliye Bakanlığı' nın inhasıyla Bakanlar Kurulu tarafından ata nan bir üye, Bakanlığın (Enerji ve Tabii Kay naklar Bakanlığı) inhasıyla Bakanlar Kurulu tarafından atanan bir üye, olmak üzere dört kişiden oluşmaktadır.

Kurumun bünyesi dışından yönetim kuruluna ata nan üyelerin görev süresinin (3 yıl) sona er mesi yada niteliklerini yitirmeleri nedeniyle görevden alınmalarda yada ölüm, istifa, emek lilik gibi ayrılmalarda, görev yeri hemen bo şaldığından kurul en çok üç ve en az iki kişi ye düşmektedir. Çoğu zaman Bakanlar Kurulunca yapılan yeni atamalar zaman aldığından 3 kişi ye inen kuruldan bir kişinin (geçici görev, hastalık, yıllık izin vb.) özürlü olması duru munda kurumun "en yüksek düzeyde yönetme ve karar organı" işleyemez duruma düşmektedir. Yakın tarihte bu sakınca görüldüğünden kurul üyeliğinin beşe çıkarılmasında zorunluluk var dır.

8. Genel gerekçede açıklanan nedenlere uygun ola rak, enterkonnekte sisteme bağlanan belediye, köy ve kamu tüzel kişileri ile elektrik satı şı yapan yasayla kurulu diğer kurumların, yü rürlükteki 26. maddenin değiştirilerek dağıtım hakkının da TEK'e verilmesini sağlayacak ve tesisleri enterkonnekte şebekeye bağlı bulun mayan belediye, köy ve köy birliklerine, elek trik üretim, iletim ve dağıtım tesisleri kur mak ve işletme ruhsatı vermeye ilişkin aynı maddenin b fıkrasının da günün koşullarına uya cak biçimde yeniden düzenlenmesi gerekir.

9. Tesisleri enterkonnekte şebekeye bağlı olmayan 26. maddenin b fıkrasında yazılı kurumların tesislerini TEK'e kendi istekleriyle devir edebilme yetkisi 27. maddede yapılacak deği şiklik ile sağlanmalıdır.

10. TEK personeline TRT'de olduğu gibi bir tazmi nat verilmesini sağlamak üzere yürürlükteki 35. madde yeniden düzenlenmelidir.

11. 36. maddede yapılacak değişiklik ile çağımız da elektrik enerjisinin ekonomik, sosyal ve kültürel alanları etkileyici temel mal niteli ğinin ucuzluğu gerektirmesi ve kamu hizmetle rinin vergilendirilmesinin doğuracağı sakınca lar gözönünde tutularak yürürlükteki bu madde nin yeniden düzenlenmesi, gerekli ve yeterli vergi, resim ve harç bağışıklığının sağlanma sı zorunludur.

1.2. TEK'in Gereksinimleri Yönünden 1312 Sayılı Yasaya Eklenmesi Gereken Hükümler

1. Bugün ülkemiz için en önemli sorun, işletme yöneticisi ve teknik eleman açığının hızla ka patılmasıdır. Bu amaçla yasaya eklenecek ek madde ile TEK'e teknolojik gelişmelerin gerek lerine göre yurt içinde ve dışında personel yetiştirilme olanağı sağlanmalıdır.

2. Yurdun elektrik enerjisi gereksiniminin karşı lanabilmesi personelin her an işe hazır olma sına bağlıdır. Ortaya çıkan arızaların hemen giderilebilmesi için personelin iş saatleri dışında da hemen işe çağırılabilmesi ve gerek li önlemlerin hemen alınabilmesi için hizmet yapıldığı yerde yada çevresinde oturması ge rekmektedir. Bu nedenle TEK'e toplu konut yap ma yetkisinin verilmesi yararlıdır.

3. Devlet ormanları üzerinden geçirilmiş yada ge çirilecek enerji iletim hatları ile orman alanları üzerinde kurulacak tesisler için ha len alınmakta olan geçiş ücretinden vazgeçil melidir.

i

4. Hazine ve Yerel Yönetim'lere ait olup özel | mülkiyete girmeyen taşınmaz mallarla umuma mahsus sulardan TEK'in öncelikle ve Ücretsiz yararlanması sağlanmalıdır.

5. 1312 sayılı yasanın geçici maddeleri:

a) Ek geçici 2. maddenin başlığı ve a fıkrası köy ve köy birliklerini de kapsayacak bi çimde yeniden düzenlenmelidir.

b) Geçici 3. maddenin yürürlükteki e fıkrası tüm maddeyi kapsayacak biçimde maddenin al tına aktarılmalı, yeniden düzenlenen bu fıkra ile köy ve köy birliklerinin devir alınacak tesis bedellerinin ne şekilde öde neceği belirlenmelidir.

c) Geçici 11. madde 4. madde kapsamına alınma lıdır.

d) Eklenecek geçici maddelerle;

d.l Evvelce satınalma yada kamulaştırma işlemine dayanmaksızın köy yada köy birliklerince yapılmış olan elektrik tesisleri için gerekli olan kamulaş tırma işlemleri kolay ve uygulanabilir bir çözüme bağlanmalıdır.

d.2 Yasanın 4. maddesinde yazılı Köy Elek triklendirme Fonu, evvelce ödenmiş payların geri ödemeye uygun olamadı ğından geri ödeme yapılamayacağı açık lanmalıdır.

2. DÎĞER MEVZUAT

Birinci bölümde belirtilen amaçlara uygun bir ya sa değişikliği yapılırken "bu yasaya aykırı hü kümler yürürlükten kaldırılmıştır" maddesi de konmalıdır.

Böylece kurulan tekel gereği enerji kesiminde bir mevzuat bütünlüğü de sağlanmış olacaktır.

ELEKTRÎK MÜHENDİSLİĞİ 236