MÜHENDİSLİK DÜNYASI

mühendislik dünyası haberler

2. ENDÜSTRİYEL VE KALİTE KONTROL DLÇO TEKNİ5Î SİSTEMLERİ SEMİNERİ

TBTAK Marmara Bilimsel ve Endüstriyel Araştırma Enstitüsü ta rafından düzenlenen I I . Endüstriyel ve Kalite Kontrol ölçü Tekniği Sistemleri Semineri, 4 20 Ekim 1976 tarihlerinde İstan bul Sanayi Odası Salonunda toplanacak. Seminere sunulacak ko nular ve tarihleri şöyle;

A) ENDÜSTRİYEL ÖLÇÜ TEKNİĞİ

4.10.976

I s ı miktarını bilme ihtiyacı, cisimlerin ince ya pısı, ı s ı tesiriyle genleşme ve tatbikatı, elek triksel ı s ı değerlendiricileri, radyasyon promet relerl, ısı göstericileri ve belirleyiciler, özel yapılı sıcaklık belirleyicileri.

4.10.976 Isı ölçme, ölçme kumanda aletlerinin endüstriye 5.10.976 tatbiki, reglaj tekniği terimleri ve tatbikatı.

6.10.976 Akış, basınç, PH ölçme ve kondaktivite.

7.10.976 Yarı iletkenlerle ı s ı ölçme cihazları

7.10.976

Kondaktif ve kapasitif seviye kontrol sistemleri, kapasitif tip devamlı kontrol sistemleri, foto sel röleler ve tako dinamo sistemleri, çok amaçlı orantılı regülatörler, yedek kontak imalatı, kon tak yedekleme ve bakımı.

8.10.976

11.10.976 12.10.976

Process Kontrol.

Ayar yönetmelikleri ışığı altında ölçü aletleri imalatında öngörülecek hususlar, endüstri branş larında enstrumantasyon hakkında teorik düşünce ler ve bu düşüncelerin ölçü ve ayar cihazları ile gerçekleştirilmesi.

12.10.976 Açık panel tartışma.

METALÜRJI DERGISI'NTN

"DEMIR CELIK" ÖZEL SAYıSı

Metalürji Mühendisleri Odası' nın çıkardığı Metalürji Dergi sinin Haziran 1976 sayısı, De mir Çelik konusunu inceliyor. 26 Mayıs 1 Haziran tarihleri arasında Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı tarafından düzenle nen Demir Çelik Sempozyumuna sunulmak üzere ilgili odalarca hazırlanan üç tebliğ ile aynı sempozyuma sunulan bir diğer önemli tebliğ de bu sayıda yer almakta. Dergi bu içeriği ile ülkemizdeki demir çelik sana yiinin çeşitli sorunlarını bir bütünsellik içerisinde ele alan bir özel sayı niteliğinde. Ko nuyla ilgilenen üyelerimiz derginin bu sayısını 15 TL kar şılığında Metalürji Mühendisle ri Odası'ndan sağlayabiliyor.

B) KALİTE KONTROL ÖLÇÜ TEKNİĞİ

13.10.976 K a l i t e kontrol s i s t e m l e r i i l e tüm konuları içeren teorik açıklama.

13.10.976 Röntgen, gama ve çatlak kontrolü.

14.10.976 Ultrasonik test cihazları. 15.10.976

15.10.976

18.10.976 19.10.976

Röntgen test cihazları.

Eddy current, ultrasonik, kaplama kalınlığı, İR kamera tekniği, strengeçlerin tatbikatı.

20.10.976 Elektromagnetik metod ile tahribatsız test.

YENİ YAYIMLANAN TÜRK STANDARTLARI

TS 2202 TS 2206 TS 2229

Radyo Vericileri İçin ölçme Yöntemleri Siyah Beyaz ve Renkli Televizyon Düzenlerinde Kullanılan Vericiler İçin ölçmeler Elektronik Aygıtlar ve Bileşenlerine Uygu lanacak Çevre Koşullarına Dayanıklılık Temel Deney Yöntemleri Deney Ed: Serbest Düşürme Deneyi Ultrasonik Tedavi Aygıtlarının Denenme ve ölçeklenmesi

32 TL 3 TL 3 TL

ELEKTRİK MÜHENDİSLİĞİ 23<

teknik dil

TEKNİK TERİMLER KONUSU ve KİMİ SORUNLAR güney gönenç

Günümüzde gerek temel bilimler alanında, gerek uygulamalı bi limler alanında çok hızlı ge lişmeler izliyoruz. Yeni bilim dalları, yeni kuramlar ortaya çıkıyor; yeni kavramlar, yeni teknikler ve aygıtlarla karşı laşılıyor. Bütün bu gelişmeler, tüm bilimlerde, özellikle de mühendislikte teknik dil'in önemini gittikçe artırıyor. Elektrik mühendisliğinde de çok hızlı bir gelişme göze çar pıyor. Gün geçmiyor ki yeni bir kavramla, yeni bir teknik İe karşılaşmayalım. Bu kavram ları Türkçe'de nasıl karşıla yacağız? Radyo, tranzistor, elektron gibi terimlerin batı dillerinden aynen alınacağını kabul etsek bile flicker, heuristic, notch filter, chip, scattering, hardware, recovery türünden yüzlerce terimle kar şı karsiyayız. Bu terimlerin dilimizin olanaklarından yarar lanarak Türkçe karşılıklarının bulunması gerekir.

jözellikle dil devriminden önce, 'bilim ve teknik adamlarımız, genellikle yabancı terimleri yeğlemekteydiler. Dil devrimi jsüney Gönenç, Y. Prof. Dr., ODTÜ

\ELEKTRtK MÜHENDİSLİĞİ 236

bu durumu geniş ölçüde değiş tirmiştir, "tikin, Türkçe'nin soyut, somut, genel, özel, her türlü kavramı tüm incelikleriy le karşılayabilecek olanakları bulunduğunu tanıtlarıyla ortaya çıkarmıştır. Türkçe'nin de iş lenirse gelişmiş ve yetkinleş miş nice dillerle boy ölçüşecek bir gücü olduğunu örnekleriyle göstermiştir. Özellikle 'Türk çe'de karşılıkları yoktur, ne denli çaba gösterilirse göste rilsin, bunlara Türkçe karşı lıklar bulunamaz' diye kullanım lagelen nice terimler Türkçe leştirilmiştir. Böylece 'Türk çe bilim dili olamaz1, 'söz dağarcığı bilim ve sanat kav ramlarını eksiksizce karşıla yabilecek bir zenginlikte de ğildir' gibi gerçek dışı bir sanı da doğal olarak yıkılmış ve değişmiştir. Bütün bunlar Türkçe'ye inanç ve güvenci ar tırmış, bilim alanında çalışan larla sanatçılarımızda bir Türkçe anlatma alışkanlığı ya ratmıştır. Bu alışkanlıkla te rimler saptanıyor, bunların TUrkçe sözcüklerle tanımları yapılıyor, her birine Türkçe' nin kendi söz değerlerinden karşılıklar aranıyor" [l].

Birkaç örnek verelim: Bugün ar tık mukavemet yada rezistans terimleri hemen hiç kullanılmı yor, bunların yerini direnç te rimi aldı. Benzer biçimde muaddit yada kontör yerine sa yaç/ rakkas yada pandül yerine sarkaç; mikyas ıskala yada eşel yerine ölçek/ müşir yada endikatör yerine gösterge/ mafsal yerine eklem/ tazyik yerine basınç/ takat yerine güç/ ekleraj yerine aydınlat ma/ cereyan yerine akım/ nâkil yada kondüktör yerine iletken/ hacer i semavi yada meteorit yerine göktaşı terimleri yer leşmiştir. Daha pek çok örnek verilebilir. Terimlerin Türkçe leştirilmesi yolunda çalışmalar giderek yoğunlaşmıştır, örneğin Türk Dil Kurumu'nun bugüne dek yayınladığı terim sözlüklerinin sayısı 27'ye ulaşmıştır. Bunlar arasında aydınlatma, döşem (te sisat), felsefe, güzel sanatlar, kitaplıkbilim, metalbilim, ruhbilim, toplumbilim ve yerbi lim terimleri sözlüklerini sa yalım. Ayrıca çeşitli kurum ve kişilerce de bu konuda ça lışmalar yapılmaktadır.

Biz bu yazımızda teknik terim lerin kullanımında göze çarpan

kimi durumların kısa bir eleş tirisini yapmak ve uygulama yanlışlarına birkaç örnek ver mek istiyoruz.

Teknik terimler konusunda kar şılaşılan davranışların biri yabancı terimlerin ısrarla yeğ lenmesidir. Bu davranış, Türk çe'ye inançsızlıktan kaynakla nabildiği gibi, kullanılan ya bancı terimin Türkçe'sinin bi linmemesinden de ileri gelebi liyor. Birkaç örnek verelim^*): "Spur dişlilerinde dinamik kuvvet için piç çemberi hızı nın büyüklüğüne göre 3 ayrı formül kullanılır" [2] . "Daha sonra bu parçalar phase halin de core image libraryye kata loglanır. Programın icrası bo yunca ana hafızada kalan phasee root phase denir. Bu root phase, işlem yapma sırasına göre core image library'den diğer phaseleri teker teker ana hafızaya çağırır" [3J. "Çok önemli teknik gelişme so nucu yapım olanağı elde edilen Sibernetik makineler feed back ilkesine göre çalışırlar" [4] .

"Ekonomik proses analizinde ku ramsal yaklaşımların gelişti rilmesi, aynı oranda ekonomis tin rolünü de arttırmaktadır" [5] . "Bu öneriye göre galaxy' lerin (evren adaları) çekirdek leri maddeden oluşuyor... Son yapılan gözlemlere göre galak silerin çekirdekleri, çevrele rinin toplam kütlesinden..." [6]. "Isı, baz emetör ara yü zeyinin geri biyaslanması du racak kadar arttırıldığı zaman emetör akımı geçer ve kayıp sü ratle artar... Bir dijital kom pütörde nümerik değerler bir analog kompütörde olduğu gibi devamlı olarak değil, müstakil akımlar halinde değişirler" [7] . "Herhangi bir anda iki durumdan yalnız birini alan cihazlara bayneri lamba denir. Bayneri lambalar ile desimal sayılardan sadece 0 ve 1 gös terilebilir" [8] . "Mültivibra tör kare dalga şeklinde olan ve işlem yapılmasını sağlayan klok impulsu üretir" [9] . "Sin yalin impulsları ikili olduğun da flip floplarda herşey yolun dadır" [10] . Yabancı terimleri kullananlar, bunları kimi zaman yabancı dildeki yazımlarıyla, (*) Verilen örnekler alıntı yapılan kaynaklardan yazım1 lan da hiç değişti rf İmeden tipatıp al inmiştir.

kimi zaman da az çok Türkçe'ye uydurulmuş yazımlarla kullanı yorlar. Bu nedenle, binary, bayneri, biner yada binar; com puter, kompütür yada kompüter? matris ve matriks, empedans ve impedansf jiroskop ve cay roskop/ tunelama ve tüyunlama, puls, püls yada pulse; digital ve dijital; feed back, fidbek, contre reaction yada Jcontrreak siyon terimlerinin kullanıl dığına tanık oluyoruz.

Bir başka kullanım özelliği, terimlerin (bilim yada dilbil gisi açısından) yanlış kulla nılmasıdır, örneğin mekanik yerine mekaniki (Osmanlıca mihaniki'den galat olsa gerek), desimal karşılığı olarak onlu (yada ondalık) demek varken onar demek gibi (Örnek: "... bu sisteme binar sistem derler. Biz onar sistemle hesap yapma ğa alışkınız ve bununla binar sisteme nazaran daha çabuk he sap yapabiliriz" [il]). Shelf life yerine düz levha ömrü, noise figüre yerine parazit şekli [12] terimlerinin kulla nılması; hardware yerine sert kısım, software yerine yumu şak kısım denmesi [13] , and gate'in ve geçit (ve geçi ti değil;, or gate'in ya ge çit terimleriyle, hele not gate'in geçit değil terimiy le karşılanması ve örneğin "Relay denen elektrik ay gıtı bir kontrol merkezidir. Bu geçit değil elde etmenin bir yoludur. Kontrol sistemi o biçim bağlanabilir ki gelen uç sıcak ise bir elektromıkna tıs bir düğmeyi açar ve çıkan

uç sıcak değil olur" [14] tü ründen tümceler, genellikle bilgisizlikten doğan yanlışlar dır (Saca/c deyimiyle "gerilim li" kavramı kasdediliyor).

Terim kullanımında "tutarsız lık" diyebileceğimiz davranış lara da tanık oluyoruz. Bir ör nekle açıklayalım: Bir dergide [l5J bilgisayar kavramını karşı lamak üzere, kompüter (Sayı 35/ s.1,2), elektronik hesap maki nesi (S.A), elektronik beyin (35/5,24), electronik beyin (35/6) ve ordinatör (35/24, 25); besteci yerine komponist ve kompozitör (35/3); kızılöte si için infra kırmızı (35/24) infra kızıl (35/26) , kımızı ötesi (81/7) ve infrared (81/7) kullanıldığını görüyo ruz, örnekler çoğaltılabilir. Gerçi önerme ve deneme evrele rinde terimlerde değişme olma sı, tutulmayan terimlerin ye rine başkalarının önerilmesi bir dereceye kadar doğal karşı lanabilir. Ama, terim kullanı mında genellikle tutarlı olmak da gereklidir.

Terimlere Türkçe karşılık öne rirken dar bir çerçeve içinde kalmamak, çeşitli bilim ve tek nik dallarını gözönünde tutan bütüncül bir yaklaşım sağlamak gereklidir, örneğin stimulus terimine bir karşılık aranır ken bu terimin hem'de ruhbilim ve toplumbilimde kullanıldığı nı gözönünde tutmak gerekir. Audio teriminin Türkçesi; audio visual, auditive, audi tory, video, sound, phonics, phonetics, phonon vb. gibi çe şitli bilim dallarına ilişkin

terimlerin Türkçeleri de düşü nülerek ele alınmalıdır. Yada örneğin, gate terimine karşı lık olarak geçit yada kapı sözcüklerinden birini seçmek durumunda olduğumuzu düşüne lim; Yine elektrik mühendisli ğinde önemli bir yeri olan port terimini de birlikte ele almamız zorunludur. Gate'in bir im'i belirli koşullarla içinden geçiren yada geçirme yen bir devre olduğu, buna karşılık port'un bir devre nin girilen ve çıkılan yerle ri olduğu gözönüne alınırsa; gate için geçit, port için kapı terimlerinin seçilmesi gerektiği ortaya çıkar.

Bu yazıda teknik terimler konu sunda göze çarpan kimi sorunla ra kısaca değindik. Bir kısa yazı çerçevesinde bu konu üze rinde daha ayrıntılı durmamız olanaksız. Ancak, teknik terim ler sorununda doğru çözüme gi den yolun, uzmanların görüşle rine dayanan, çeşitli bilim dallarında şimdiye kadar öne rilmiş ya da kullanılmış terim leri gözden uzak tutmayan, kap samlı, tutarlı ve titiz bir ça lışmadan geçmesi gerektiğini vurgulamaya çalıştık. Teknikte ki hızlı gelişmenin ortaya çı kardığı kavram ve terim sayısı nın çığ gibi büyüdüğü gözönünde tutulursa, bu çalışmaların, en azından yeni terimleri göğüsle mek üzere, hızlı yürütülmesi de ayrıca gerekli oluyor. Sorunla ra ve çözüm önerilerine ilişkin tartışmayı, siz okuyucularımı zın da katkısıyla gelecek sayı larımızda sürdürmek emelindeyiz

KAYNAKLAR

[ l ] özdemir. Emin ; Terim

Hazırlama Kılavuzu, Türk D i l Kurumu, Ankara, 1973, s.19 20.

[ 2 ] Çapanoğlu, Veli ve İzzet

Unver; Fortran Dilinde Programlama, DSİ Gn.Md., Ankara, 1973, s . 4 3 .

[ 3 ] Çapanoğlu, Veli ve İzzet Unver; a.g.e. 8.170.

[ 4 ] Akalın, Sedat ; "Siber netik ve Teknoloji", Bilim ve Teknik, Sayı 85, Aralık 1974, s.18.

[ 5 ] Freund, V.C.; "Ekonomist Kimdir?", Bilim ve Teknik, Sayı 81, Ağustos 1974, s.2.

[ 6] "Antimadde üzerine", Bi lim ve Teknik, Sayı 81, Ağustos 1974, s.15.

[ 7 ] Tranzistor Teori ve Pra t i ğ i (General Electric" ten çeviri), Özbalkan, İstanbul, s.53 ve s.144.

[ 8 ] Çapanoğlu, Veli ve İzzet Unver; a.g.e., s. 18.

[ 9 ] Farat, A.H.; Kompüter ler ve Elektronik Hesaplayı cılat, s.153.

[îo] Fırat, A.H.; a.g.e., s.85.

[il] "Yaratıcı Kompüterler", Bilim ve Teknik, Sayı 35, Ekim 1970, s.2.

[l2] Tranzistor Teori ve Pra tiği, özbalkan, İstanbul, s.211,214,219.

[13] Pekşen, Hasan 1 "Bir Kom püteriniz Olsun İster miydiniz?", Radyo TV Elektronik, Sayı 61, s.29

[14] Bradt, R.N ; vb: (Çeviren H. A. Çelik), Elemanter Cümleler Matematiği ve Uygulamaları, Milli Eği tim Bakanlığı, 1966, s.99

[15] Bilim ve Teknik; Sayı 35, Ekim 1970 ve Sayı 81, Ağustos 1974.

ELEKTRİK MÜHENDİSLİĞİ .