AVRUPA'DA ELEKTRONİK SANAYİ ÜRÜNLERİNİN BELGELENDİRİLMESİ

AVRUPA'DA ELEKROTEKNİK

ması y la yanmakta, patlayıcı gaz ortamlarındaki kazalar da yaralanmakta ya da başka biçimlerde çağdaş sanayi ürünlerinden zarar görmektedir. Bu ürünler ve artık ürünlek çevreyi kirleterek gelecek kuşaklar için de teh likeler yaratmaktadır. Teknolojik gelişme hızının artma sıyla, insan sağlığı ve güvenliğini tehlikeye koyan ya da çevreye zarar veren ürün sayısı da artmaktadır.

SANAY İ

ÜRÜNLERİNİN

BELGELENDİRİLMESİ

İnsanlığın yeryüzündeki evrimiyle karşılaştırıldığında eli yıl çok kısa bir zaman süresidir. Bu süre, bugünkü Türk ulusunun esin kaynağı mirası hazırlayan Anadolu mede niyetinin beş bin yılıyla karşılaştırıldığında bile kısadır.

Dünyada bugün elli yıl öncesinden, hatta yirmi yıl önce sinden çok farklıdır. İnsanlığın acılarını hafifletme yolunda önemli adımlar atılmış olmakla birlikte, özellik le gelişmekte olan ülkelerde yapılması gereken daha çok şey vardır. Avrupa bölgesi göz önüne alındığında, son yirmi beş yılda; insanlığın acı ve güçlüklerinin, savaş, kötü beslenme, kötü sağlık koşullar, çeşitli hastalıklar v.b. nedenlerinin büyük ölçüde azaltıldığı gözlemlenebilir

Bilimsel ve teknolojik gelişmeler önceki kuşaklar et kileyen bu olumsuzlukların giderilmesinde önemli rol oynamıştır. Y ani ilaçlar ve tıbbi aygıtların; hastalıkların önlenmesi ve tedavisinde, kazaların ve yaşlanmanın etkilerinin yenilmesinde büyük katkısı olmuştur. Tarım ilaçlar ve gübreler tarım ürünlerinin nicelik ve niteliğini iyileştirmiştir. Ulaşım ve iletişimde beklentilerin çok ötesinde gelişmeler olmuştur. Sanayi işletmeleri, çağ daş tüketicinin gereksinimlerini karşılamak üzere artan bir hızla yeni ürünler çıkarmaktadır. Motorlu taşıtlar, televizyon alıcılar, çamaşır makineleri, hazır besinler, kozmetikler, yapay dokuma iplikleri, deterjanlar, tarım ilaçları Avrupalının yaşam standardının yükselmesine katkıda bulunmaktadır.

Yeni bir tehlike

Avrupa'da ve dünyanın diğer bölgelerinde teknolojik gelişmelerden doğan yeni tehlikeler toplumu tehdit etmektedir. Son yirmi beş yılda bu yeni tehlikeyi engellemek için çok şey yapılmıştır. Dünyanın önde gelen Ulusal Standard laştırma Kuruluşlar (bundan böyle yazıda USK olarak geçecektir), ürün ve hizmetlerde güvenlik koşullarını belirleyen ulusal, bölgesel ve ulus lararası standartların hazırlanmasında etkin rol oyna mışlardır. Pek çok hükümet de yasal teknik düzenleme lerin yayınlanması ve uygulanmasında etkin olmuştur. Pek çok sanayi kesimi bazan hükümet yetkilileri ve tüketici hareketinin baskısıyla — ürünlerinin güvenliğe ilişkin niteliklerini iyileştirmeğe önem vermektedir. Bu örgütlerin etkinlikleri, pek çok ulusal, bölgesel ve ulus lararası Belgelendirme Kuruluşlar (BK )' nın etkinlikle riyle güçlenmiştir.

Bu yazıda, özellikle Avrupa'da bölgesel düzeyde et kinlik gösteren BK'nın etkileri ve etkinlikleri ayrıntılı olarak ele alınacak, elektroteknik sanayi ürünlerinin belgelendirilmesinde Avrupa bölgesel sistemleri özellikle vurgulanacaktır. Ancak, daha önce, son yirmi beş yılda belgelendirme sistemlerinin böylesine önem kazanması nın temel nedenleri üzerinde durulacaktır.

Temel göriişler

Belgelendirme yöntemleri çeşitlidir; ancak burada,

ürünlerin belirli Standard ya da teknik şartnamelere

uygunluğunu doğrulamak için nesnel yöntemlerle

denenmesine dayanan üçüncü

kişi belgelendirme

yöntemleri göz önüne alınmaktadır. Uluslararası düzeyde

tanınmış ilgili terimlerin (örneğin "uygunluk belgelen

dirmesi", "belgelendirme sistemi", "belgelendirme kuru

luşu" v.b.) tanımlar ISO/IEC Klavuz No. 2 "Standart

laştırma ve Belgelendirmeye İlişkin Genel Terimler ve

Tanımlar" nda yer almaktadır.

Bununla birlikte, geçen yıl 100.000' den fazla Avrupalı trafik kazalarında ölmüş ya da tehlikeli biçimde yaralan mıştır. Binlerce kişi, televizyon alıcılar, çamaşır makine leri ya da diğer elektrikli aygıtlardan kaynaklanan elektrik çarpmasıyla ölmüştür. Pek çoğu da kimyasal maddelerden Zehirlenmekte, yanıcı maddeleri tutuş

ISO/IEC tınımına göre, "Belgelendirme Kuruluşu", belgelendirme sisteminin işleyişiyle ilgili tüm taraf ların temsil edildiği yansız (hükümete bağlı ya da hükü met dışı) bir kuruluştur. Dolayısıyla BK, tanımından, belgelendirme sistemini işletmeye gerekli yeterlik ve güvenilirliği olan bir kuruluş olmalıdır.

ISO/IEC tanımındaki "Berelendirme Sistemi"; uygun luk belgelendirmesini yürütmek üzere kendi yönetim ve uygulama kuralları olan bir sistemdir.

Belgelendirme; ilgili ürünün yapımcısı tarafından (öz belgetendirme), alıcı kuruluşlar tarafından (alıcının "Satıcı Değerlendirme Programı" çerçevesinde), ya da ilgili tüm tarafların temsil edilmediği bağımsız bir kuruluş tarafından da yürütülebilir.

Dikkat edilirse, ISO/IEC tanımına göre; gerçek "fiçttn cU kifi sistemleri ohrak bilinen kimi berelendirme sistemlerinin, yukarıdaki tanıma tümüyle uymadığı görülür; örneğin kimi durumlarda sıradan tüketicinin çıkarlar yeterince göz önüne alırımı; değildir. "Üçün cü kişi belgelendirme sistemi" terimi genellikle yapımcı ya da alıcı çıkarlarının ağırlıkla etkin olmadığı kuruluş larca yürütülen belgelendirme sistemlerini belirtmekte kullanılmaktadır. Bu yazıda bu tür sistemler incelenmek tedir ve kısaca "ÜUB Sistemi, Örün Uygunluk Belgelen dirme Sistemi" olarak adlandırılacaklardır.

"Uygunluk Belgelendirmesi" tanımı da bir ürünün "Uygunluk Belgesi" ya da "Uygunluk Markası" aracılığıyla bir ya da daha çok belirli standart ya da teknik şartnameye uygunluğunun belgelendirilmesi işlemini içermektedir. Bu nedenle; belgelenmiş ürünün yapımcı, alıcı ve kuHamcBmın ilgili standart ya da şartname açısından en küçük bir kuşkusu olmaması Önemlidir, aksi durumda belgelendirme sisteminin sağ ladığı üçüncü—kişi garantisi anlamsız olur.

Bu ayrışım, aynı gruplardaki ürünlerin belgelendirmesin de kimi farklılıklara yolaçtı. Bu durumun giderilmesi için girişimlerde bulunulmakla birlikte, gene de kimi farklılıklar vardır. Ayrıca, farklı teknik ve üretim koşul lar nedeniyle, kimi farklılıkların da korunması gerek lidir.

Ticarette teknik engeller İnsanlığı tehdit eden geleneksel tehlikelerin azalmasına karşın, sanayi ürünlerinin yapım ve kullanımının yarat tığı tehlikelerden yukarıda sözedilmişti. Kimi ülkelerin hükümetleri, bu eğitimi yavaşlatmak için giderek daha ciddi adımlar atmaktadrlar.

Hükümetler bu konuyla ilgiH yasal düzenlemeler getir mektedirler. Bu tür yasal düzenlemelerin başlıca amacı; zararlı olabilecek ürünlerle ilgili zorunlu standartların oluşturulmasıdır. Kimi durumlarda yasalar, ilgili ürüne ilişkin tüm teknik koşullan belirlemekte; kimi durum larda da yasa, mevcut bir teknik şartnameye (genellikle bir ulusal standart) atafta bulunarak yasayla güçlen dirilmiş zorunlu bir statü kazanmasını sağlamaktadır.

Zorunlu standartlardaki artış, zorunlu belgelendirme gereksinimlerindeki artışı da birlikte getirdi; başka bir deyimle, yasalar, belirli zorunlu standartta uygunluğun bağımsız olarak saptanması için, ilgili ürünün belirlenen bir BK'na belgelendirilmeami de zorunlu kıldı. Kimi durumlarda belirlenen BK bir Hükümet kuruluş ("Onay Y etkilisi" denebilir) olurken kimi durumlarda da bir USK gibi hükümet dışı bir kuruluş olabilmektedir.

Gelişmiş ülkelerde bugünkü ÜUB sistemlerinden bazı larının ilk girişimleri elli yıl öncesine dayanır. Eski sistemlerin çoğu Ulusal Standartlaştırma Kuruluşların ca yürütülmektedir ve gönüllü yani yapımcı ve alı cıların isteğe bağlı olarak başvurdukları sistemler olarak kurulmuşlardır, ilk sistemler makine mühendis liği alanındaki ürünlerle ilgiliydi, ancak bir kaç yıl içinde elektroteknik üriinlüri kapsayan sistemler gelişti. Daha o ilk dönemlerden beri elektroteknik ürünlerin belgelendirilmesi teknik ve yönetimsel açıdan ayrışım standartlaştırma alanında görülmektedir; IEC uluslar arası düzeyde elektroteknik ürünlerin standartlarını hazırlarken ISO diğer tüm ürünleri ele almaktadır; Avrupa'da bölgesel olarak standardların uyumlulaş tırılması da CENELEC (Avrupa Elektroteknik Standart laştırma Kurulu) ve CEN (Avrupa Standartlaştırma Kurulu)'ca yürütülmektedir. Benzeri bir iş bölümü kimi ülkelerin standartlaştırma etkinliklerinde de göz lemlenebilir.

Giderek daha çok sayıda ülke zorunlu standartlaş tırma ve belgelendirme uygulamasına geçince, yapım cıların dışsatım olanaklar azalmaya başladı. Her ulusal pazara girebilmek için, yapımcıların o ülkelerin teknik koşullarına uyum sağlayabilmek üzere tasarım değişikli ği, yeni araç gereç alımı gibi güçlükleri aşması gere kiyordu. Belgelendirme de zorunluysa yapımcının ürününün örneklerini dışalımı yapan ülkenin BK' na göndererek deney yaptırması, deney ve belge ücretle rini döviz olarak ödemesi, verileri yabancı dile çevirmesi gerekli oluyordu.

Her ulusal pazarın kendine özgü zorunlu standartları ve belgelendirme koşullar "ticarette teknik engelleri" oluşturmaktaydı. Bu engelleri aşmak için, bazı ülkeler, ticaret yaptıkları diğer ülkelerle karşılıklı anlaşmalara girdiler. Bu anlaşmalar; deney raporlarının, uygunluk belgelerinin ya da uygunluk markalarının karşılıklı tanınması gibi değişik biçimlerde olabiliyordu. Aynı zamanda, ISO, IEC, CEN CENELEC ve diğer uluslarüstü

I kuruluşlar eliyle ulusal standartların uyumlulaştırılması için giderek artan bir çaba harcanıyor; Avrupa Ekono mik Topluluğu, Avrupa Ekonomik Komisyonu gibi hükümetlerarası kuruluşlar ise ulusal teknik yasal düzen lemelerin uyumlulaştırılmasına çalışıyordu.

Ulusal standartlar, teknik yönetmelikler ve belgelendir me yöntemlerinin uyumlulaştırılması çabalar, özellikle Avrupa bölgesinde, ticarette teknik engellerin azaltıl masına önemli ölçüde katkıda bulunmuş olmakla birlikte henüz yapılması gereken çok şey vardır. Kimi ülkeler, örneğin Türkiye, ISO ve IEC kanalıyla uluslararası standartların uyumlulaştırılması çalışmalarında yer al mıştır ; ancak, bölgesel standartlaştırma ve belgelendir me yöntemlerinin uyumlulaştırılmasında henüz etkin olamamışlardır.

Teknik Engellerin Giderilmesi:

Ticarette teknik engellerin giderilmesi doğrultusundaki uygulamalar üç bölüme ayrılabilir: 1) Deney Raporlarının Karşılıklı Tanınması Kendine özgü zorunlu standartlar ve belgelendirme sistemleri olan ülkeler, birinci düzenlediği deney rapor larının diğerince tanınması için anlaşmaya varabilirler. Böylece, bir ülkedeki bir dışsatıma alıcı ülkenin teknik koşullarına uygunluğunu doğrulamak için kendi ülke sinde uygunluk deneyi yaptırabilir. Bu deney raporu, alıcı ülkenin BK'ca belgelendirmeye temel olmak üzere kullanılır. Bu uygulama deney örneklerinin bir dış ülkeye gönderilmesi, deney ücretlerinin döviz olarak ödenmesi, yabancı dilde yazışma gibi güçlükleri or tadan kaldırmakla birlikte; dışsatımcının alıcı ülkenin teknik koşullarını sağlaması gereklidir.

2) Ulusal Teknik Koşulların Uyumlulaştırılması:

Karşılıklı ticaret yapan iki ülke, zorunlu standartlarını uyumlulaştırma yoluna giderlerse, yapımcılar ürünlerini değişiklik yapmaksızın her iki ülkenin ulusal pazarın da satabilirler. Bu düzenleme, pahalı tasarım değişikliği gereğini ortadan kaldırmakla birlikte; her ülkenin belge lendirme yöntemleri değişikse, yapımcının gene de alıcı ülkede deney ve belgeleme yaptırması gereklidir.

Bu düzenleme, deney raporlarının karşılıklı tanınması anlaşmasıyla da birleştirilebilir. Ancak, alıcı ülkede belgeleme gereği bu durumda da sürer.

3) Belgelendirmenin Karşılıklı Tanınması:

İki ülkenin birbirinin uygunluk belge ya da marka larını ayrıca deney ya da belgelenmeye gerek olmak sızın tanımak üzere anlaşmasıdır. Doğal olarak bu düzenleme, deney sonuçlarının karşılıklı tanınmasını

gerektirir; aynı zamanda teknik kofulların da büyük ölçüde ya da tümüyle uyumlulaştırılması zorunludur.

Bu düzenleme iki biçimde gerçekleştirilebilir. Birinci durumda, iki ülke ulusal belgelendirmelerini uyum lulaştırılmış ulusal standartlarına göre değil de, tek bir ortak teknik şartnameye örneğin uluslararası ya da bölgesel bir standart göre yapabilir, Diğer durumda ise; iki ülke biribirinin ulusal belge ya da markalarını tanımak yerine, karşılıklı tanınan tek ortak bir uygun luk belge ya da markası oluşturabilirler.

Ortak bir Standard (ya da başka teknik şartnameye) uygunluğu belirleyen, ortak bir belgelendirme markası nın karşılıklı tanınması, teknik engellerin aşılması doğ rultusundaki en yetkin düzenlemedir. Uygunluk belgesi ya da markasının, her iki ülkenin de üyesi olduğu ulus lariistü bir BK'ca verilmesi, ya da ulusal BK'ca verilmesi mümkündür. Ancak uygulamada ikinci yol daha çok izlenmektedir. Bu durumda ulusal BK, uluslarüstü BK dan aldığı yetkiyle etkinlik göstermektedir.

Uluslarüstü Belgelendirme Düzenlemeleri: Yukarıda sözü edilen düzenlemelerin ikiden fazla ülkeyi kapsamasıyla uluslarüstü düzenlemeler oluşturulabilir. Katılan ülke sayısının artması, uygulamanın uluslararası ya da bölgesel bir kuruluş tarafından merkezi eşgüdümü nü gerektirmektedir, özellikle, uluslarüstü ortak bir belgendirme markası oluşturmak amaçlandığında, böyle bir kuruluşun da oluşturulması zorunludur.

Bugünkü uluslarüstü örgütlenmelerin çoğu uluslararası olmaktan çok bölgesel düzeyde olup çoğunluğu da Avrupa'da etkinlik göstermektedir. Yazının bundan sonraki bölümü, Avrupa'da önde gelen örgütlerinin kısaca tanıtılmasına ayrılmıştır.

Not: Bu örgütlere ilişkin daha fazla bilgi Ulusal Kalite Kontrol Proje Bürosu'na başvurularak y» <fa İngiliz Standartlar Enstitüsü'nce yayınlanmış "Uluslararası Belgelendirme ve Onay Düzenleri" nden sağlanabilir.

Avrupa'da Deney Raporlarının Kars ıh kh Tanınmasına Dayalı Örgütler:

Avrupa Serbest Ticaret Birliği (EFTA, European Free Trade Asseciation) Sekreteryası dışalıma ülkelerin —uyumlulaştırılmamış da olabilen— teknik koşullarına dayalı deney raporlarının karşılıklı tanınması için bir düzenleme gerçekleştirmiştir. Katılım yalnız EFTA ülkeleriyle sınırlı değildir, uygulanmakta olan altı yön teme kimi EFTA dışı ülkeler de katılmaktadır. Bu yöntemler; basınçlı kaplar, kaldırma aygıtlar, tarımsal

traktörler ve diğer çeşitli türde elektroteknik olma y a n aygıtlar kapsamaktadır. 1960'larda elektroteknik aygıtlar için bir yöntem geliştirildiyse de, diğer belge lendirme sistemlerinin de aynı yıllarda geliştirilmiş olması nedeniyle işlerliğe kavuşmamıştır.

Elektroteknik aygıtlara ilişkin bir sistem olmamakla birlikte OECD sisteminden de sözedilebilir. Sistem tarımsal aygıtları (örneğin traktör) kapsamakta ve "OECD Yasalar (OECD Codes)" diye adlandırılan teknik şartnamelere göre yapılan deneylere dayanmak tadır. Avrupa kökenli olmakla birlikte, sistem ulus lararası bir nitelik taşımakta ve kimi gelişmekte olan ülkelerde yaygın biçimde uygulanmaktadır.

Elektroteknik alanında ise, CENELEC "Protokol Anlaş lalan" hükümleri çerçevesinde bir sistem yürütmektedir. Bu anlaşmaların ilki 1968'de Ortak Pazar Ülkeleri arasında olmuş, 1971'de ek bir anlaşma daha aynı ülkelerce yapılmıştır. 1973'te ise yeni bir anlaşma ile diğer kimi Batı Avrupa Ülkelerini de kapsayacak biçim de genişletilen düzenlemeye katılan on üç ülke; Avus turya, Belçika, Danimarka, Finlandiya, Fransa, Batı Almanya, İrlanda, italya, Hollanda, Norveç, İsveç, İsviçre ve İngiltere'dir. CENELEC üyesi diğer iki ülke Portekiz ve İspanya, protokol anlaşmasını imzalama mıştır.

Avrupa'da Ulusal Teknik Koşulların Uyumlulaşürılmasna Dayalı Örgütler:

Uluslararası (ISO ve IEC gibi) ya da bölgesel (CEN ve CENELEC gibi) düzeydeki uluslarüstü standartlaştırma kuruluşlarının etkinlikleri, ulusal standartların uyumlu laştırılmasına önemli katkıda bulundular. Bu kuruluşlar aynı zamanda; hükümetleri, teknik yasal düzenlemeleri hazırlarken "standartlara atıfta bulunma" ilkesini uygulamalar, yani ulusal yasal düzenlemelerde bir ya da birden fazla ulusal ya da uluslararası standarda atıfta bulunarak bunları zorunlu duruma getirmeleri doğrultusunda etkin biçimde yönlendirdiler. Bu yoldan, değişik ülkelerde uygulanan teknik koşulların uyumlu laştırılması olanaklıdır. Bu etkinliklerin ticarette teknik engellerin aşılmasına önemli katkısı olmuştur.

Ulusal Belgelendirme Kuruluşlar ya da Ulusal Lisans Yetkilileri, ULY da benzeri etkinlikler gösterdiler. Karşılıklı işbirliğiyle, pek çok ULY, belgelendirme sistem ve uygulamalarının ve dolayısıyla bunların dayan dığı teknik koşulların uyumlulaştırılması için katkıda bulundular. Elektroteknik alanındaki bellibaşlı örnekler; elektrikli ev aygıtları konusundaki CEE/CB sistemi, elektronik devre elemanları konusundaki CENELEC/ CECC Sistemidir (her ikisi de ayrıntılı olarak açıklana caktır). Diğer bir örnek de, gene ilerde açıklanacak olan, elektrik kablo ve kordonlar konusundaki CENELEC/ HAR Sistemidir.

CENELEC Protokol Anlaşması, katılan ülkelerin bir dizi ikili anlaşmaya girmesini sağlayan bir çerçeve o larak düşünülebilir, ilgili iki ülkenin, sözkonusu ürüne ilişkin —tümüyle uyumlulaştirilmiş değilse bile benzer standartlar ve herbirinin ulusal belgelendirme düzenleri olmalıdır. Böylece, bir ülkedeki dışsatıma, dışalıma ülkede belgelenme amacıyla o ülkenin BK'dan deney raporlarının tanınmasını isteyebilir. İki ülkenin ulusal standartlarında tam bir uyumluluk olmaması durumun da, fazladan deneyler gerekli olabilir, ancak yinelemeden kaçınılarak bunların bu az sayıya indirilmemesine çalışılır. Anlaşma, bu düzenlemeye dahil elektroteknik ürün türlerini belirlememiştir, bu konu ikili anlaşmalara bırakılmıştır.

Burada, diğer bir Avrupa bölgesel karşılıklı tanıma sistemi, "CB Sistemi"nden ( 1 Ocak 1980'den bu yana uluslararası düzeye genişletilmektedir) sözedilmelidir. Bu konu; bu sistem hükümleri çerçevesinde deney raporları yanında bir "CB Belgesi" verilmesi ve sistemin "uygunluk belgelerinin karşılıklı tanınması (ulusal bir belgeleme markası ya da ortak bir marka olmak amacıy la)" niteliğini taşıyor olması nedeniyle, ileride aynı bir başlık altında ek alınacaktır.

Hükümetler düzeyinde etkinlik gösteren Avrupa Eko nomik Topluluğu (EEC, Ortak Pazar) ve Birleşmiş Milletler Avrupa Ekonomik Komisyonu (UN/ECE) gibi kuruluşlar da teknik koşullar uyumlulaştırma çalışmaları yapmaktadırlar. Bu çalışmalar "AET İkincil Yasalar" ve "AEK Yönetmelikleri" yle yürütülmektedir, ve her iki kurulusda kendi teknik şartnamelerine uygun luğun doğrulanmasına dayanan uyumlulaştırılmış belge lendirme sistemleri geliştirmişlerdir.

AET (EEC) Düzenlemeleri:

Yalnız AET üye ülkelerinin katılımına açık olan AET düzenleri geniş bir ürün çeşidini kapsar. Bu düzenler Ortak Pazar'ın kuruluşunu gerçekleştiren Roma Ant laşması hükümleri çerçevesinde uygulanmaktadır. Ant laşmanın 100. Maddesinde AET Bakanlar Konseyi'ne; üye ülkeler arasındaki ticarette teknik engelleri kaldır maya yönelik "Yönerge" ve "Yönetmelik" leri (AET İkincil Yasalar) hazırlama Yetkisi verilmiştir.

AET Yönetmelikleri doğrudan doğruya uygulanabil mektedir, AET Yönergeleri ise ulusal yasal düzenlemeler yoluyla uygulanmaktadır; Yönergeler, hükümetlerin

ulusal yasalarını belirli bir sürede uyumlulaştırmalarını öngörmektedir. Yönergeler "toplu uyumlulaştırma" ya da "seçmeli uyumlulaştırma" gereksinimlerine dayan

AET yönerge ve taslak yönergelerinden kikileri, doğru dan doğruya elektroteknik ürünlere ilişkindir. Bunların en önemlisi; Alçak Gerilim Yönergesi, AGY (Low

maktadır, bu iki kavram çoğunlukla yanlış anlaşıl Voltage Directive, LVD) olarak bilinen, Yönerge 73/23/

dığından burada açıklanacaktır.

AET'dir. Bu yönerge, belirli bir anma gerilim bölgesinde

Bir "toplu uyumlulaştırma" yönergesi; tüm AET bün yesinde bütünüyle aynı zorunlu teknik yasal koşullar uygulanacak biçimde, herbir ülkede ilgili yasal düzenle melerin yapılmasını gerektirir. Böylece AET bünyesinde iş yapan bir yapımcı yönerge hükümlerine uymak zorundadır, aynı zamanda da bu hükümlere uyar bir ürün birim ulusal koşullara uymak için hiç bir değişik liğe gerek olmaksızın herhangi bir AET ülkesinde kabul edilecektir, öte yandan, bir "seçmeli uyumlulaştırma" yönergesi ise, hükümetlere, ulusal uygulamaya yönelik yasal düzenlemeleri getirirken, bir seçme hakkı tanımak

(50 1000 V, AA, 75 1500 V, DA) geniş bir elektro teknik ürün çeşidini kapsar ve öncelikle güvenlik koşul larını ele alır. Yönerge, uygulanacak güvenlik koşulla rına doğrudan doğruya yer vermez, ancak üye ülkelerin "uyumlulaştırılmış standartlarına" atıfta bulunur. Yö nergede belirtilmemiş olmakla birlikte "uyumlulaştırıl mış standartlar" deyimi, ilke olarak, CENELEC kanalıy la uyumlulaştırılmış standartları içerir, ancak, IEC ve CEE gibi diğer bölgesel ve uluslararası standartlara uygun elektrikli aygıtların güvenilirliğini tanıma doğrultusunda hükümler de vardır.

tadır. Her bir hükümet kendi ulusal yasalarını yöner geyle uyumlulaştırma doğrultusundaki tercihini; ya yönerge hükümlerine uyulmasını istemek (bu durumda yönerge söz konusu ülkede zorunlu nitelik kazanır), ya da yönerge hükümlerine uyan bir ürünün ülke içinde

Diğer yönergelerden farklı olarak, AGY ortak bir AET belgelendirme sistemi oluşturmamıştır; bunun yerine, ulusal uygunluk belge ya da markalarının karşılıklı tanınması doğrultusunda hükümler getirmiştir.

kabulünü sağlamak yönünde kullanabilir. Dikkat edilirse, hükümet bir "seçmeli uyumlulaştırma" yönergesini zorunlu duruma getirirse, artık yapımcının seçme hakkı

Elektroteknik alanında hazır ya da taslak aşamasındaki diğer AET yörergeleri;

yoktur, yönergenin hükümierine uymak zorundadır; hükümet, yönerge ya da ulusal yasalar hükümlerine

X— ışınlı aygıtları da kapsayan tıbbi elektrik aygıtlar

uyma tercihini yapımcıya bıraksa bile, yönergeye uymak genellikle yapımcının çıkarına olacaktır, çünkü bu

Patlayıcı gaz ortamlarında çalışan elektrikli aygıtlar

durumda ürün, tek bir ülkede değil, tüm AET içinde kabul edilecektir. Yönerge, her iki biçimiyle de, üye ülkeler arasında ticarette teknik engelleri azaltacak aynı zamanda, AET üyesi olmayan bir ülke yapımcılarının,

Elektrikli ev aygıtları, taşınabilir araçlar, floresan lamba armatürleri, radyo ve TV alıcıları ve kimi yüksek frekans aygıtlarının radyo— karışımını önleme

uyumlulaştırılmış ulusal koşullar ve belgelendirme uygulamalarından yararlanarak AET içinde ticaret yapmasına olanak tanıyacaktır.

Evlerde ve benzeri yerlerde kullanılan fiş ve prizler konularını kapsar.

Doğrudan doğruya elektronik ürünler konusunda olma

"Madde 100" kapsamındaki yönergelerin çoğu "seçmeli yıp da, bu alanı da ilgilendiren diğer bazı yönergeler ise;

uyumlulaştırma" tütündedir, yukarıda belirtildiği gibi bu tür yönerge hükümleri de bazı ülkelerde zorunlu kılınmıştır. Yönergelerden bir kaçı teknik koşulların yanında, belgelendirme koşul ve yöntemlerini de belir lemektedir. Böylece bu tür yönergeler; bir ürün stan dardı (yani söz konusu ürüne ilişkin teknik şartname), Standard bir deney yöntemi, ve belgelendirme için uygulama kurallarını içerir.

ölçü birimleri Elektrik enerji sayaçları Elektrikli asansörler Elektrik akım kaynakları Çeşitli makineler, oyuncaklar gibi elektrik sistemleri ni de içeren çeşitli sanayi ürünleri konularındadır.

Belgelendirme uygulaması, her yönergede "AET Tip Onayı", "AET Prototip Onayı" "AET Doğrulaması" gibi değişik biçimler alabilir. Bazı yönergeler (örneğin Alçak Gerilim Yönergesi) ortak bir AET belgelendirme

Bu yönergelerin kimileri "toplu uyumlulaştırma türün dedir, kimileri de söz konusu ürün için bir "AET Onay" sistemi getirmektedir.

yöntemi belirlemez, ancak ulusal belgelerin karşılıklı tanınması hükümlerini getirir. Bazı yönergeler de, belge lendirme koşul ve yöntemlerine hiç değinmez.

BM/AEK (UN/ECE) Düzenlemeleri: Birleşmiş Milletler Avrupa Ekonomik Komisyonu

(AEK), hükümetler düzeyinde bir kuruluştur. AEK da, AET gibi, ticarette teknik engelleri azaltmak amacıyla, teknik koşullar ve belgelendirme yöntemlerinin uyum lulaştırılmasına çalışmaktadır.

AEK'nun standartlaştırma alanında etkinlik gösteren altı sürekli kurulu vardır. Bu kurullar; tarım, kereste, su, konut ve inşaat, iç ulaşım, ticaretin gelişimine ilişkindir. Bunlardan en etkini "İç Ulaşım Kurulu" olup yirmi yıldan uazla bir süredir, motorlu taşıtlar ve —otomotiv elektrik aygıtları da içeren parçalarına ilişkin "AEK Yönetmelikler" nin hazırlanmasında eşgüdümü sağla maktadır.

Her bir AEK Yönetmeliği, birliği bir Ürün grubu için, teknik bir şartname, standart deney yöntemi ve bilge lendirme yöntemini içermektedir. Belgelendirme "AEK Onayı" olarak bilinir ve katılan ülkelerden birinin hükümete bağlı onay kuruluşunca saptanan bir deney baloratuvarında yapılan "tip deneyi" ne (ürünü temsil eden bir ya da daha çok "tip örneği" nin denenmesi) dayanır. AEK Onayı, gerekli görüldüğünde süregelen gözetim ve deneylerden de sorumlu üye ulusal kuruluş larca verilir. AEK Onayı verildikten sonra, söz konusu yapımcı ürünün uygunluğunu sürdürmek ve uygun ürünü AEK uygunluk markasıyla markalamaktan sorum ludur. Bu marka, daire içinde büyük "E" harfinden oluşmakta ve (AET'nin dikdörtgen içinde küçük "e" harfinden oluşan "Küçük e" markasından ayırdedilebil mesi için bazan "Büyük E" markası olarak adlandırıl maktadır. Pek çok motorlu aracın far lambalarının hem AET, hem AEK markasını taşıdığını görmek mümkün dür.

AEK markasının önemi, yaygın olarak tanınmasındadır. örneğin AEK Yönetmelik Ve göre onaylanmış bir far lamsı, hiç bir değişiklik ve ek deneye gerek olmaksızın, Avrupa'da en az on altı ülkede kabul edilir.

AEK sistemi, motorlu taşıt araçları ve parçaları onay koşullarının uyumlulaştırılması konusundaki "1958 Cenevre Anlaşması hükümleri çerçevesinde yürütülmek tedir. Bu anlaşmayı yirmi ülke imzalamıştır, ancak ülkeler her bir AEK Yönetmeliğine ilişkin onay yön temine katılıp katılmamakta özgürdür.

belgelendirme sistemi olan "CEE Belgelendirme Sis temi"; 1 Ocak 1980'den bu yana tüm ülkelere açık oluslararası bir sisteme dönüştürülmüştür.

"Elektrikli Aygıtlar Uluslararası Onay Kurulları Komis yonu (International Commission on Rules for the Approval of Electrical Equipment, CEE)" Avrupa'da elektrikli ev aygıtlarının teknik şartname ve belgelendir me yöntemlerini uyumlulaştırma amacıyla 1926'da kurulmuştur. 1961'de CEE, "CEE Yayınları" (ya da, örneğin IEC gibi, diğer kuruluşların belgelendirme amacıyla kullanılmak üzere CEE'ce kabul edilmiş— yayınları) nin kapsadığı aygıtların deney ve belgelendir mesini uyumlulaştırmak üzere "Belgelendirme Kurulunu (Cersification Board, CEE/CB)" kurdu.

Şimdi Doğu ve Batı Avrupa'dan on altı ülkenin Ulusal Lisans Yetkilisi (ULY) CEE/CB de, yirmi iki ülke ise CEE'de temsil edilmektedir.

CEE Belgelendirme Sistemi "(B Sistemi" ve "CEE Onay Markalar Sistemi" olmak üzere iki ayrı ve birbirini bütünleyici sistemden oluşur.

CB Sistemi, CB Sekreteryasınca yürütülmektedir. CB'ye üye ULY'nden her biri, sisteme dehil aygıt türlerinin tümü ya da kimilerine katılacağını bildirmek zorun dadır. Belirli bir tür ürün için sisteme katılan ULY;

Katılımında herhangi bir "kısıtlama"* ya da "sap ma"* olup olmadığını belirtmek,

— Ulusal belgelendirme amacıyla diğer ULY'nce verilen "CB Belgeleri" ni tanımak zorundadır.

* Not: "Kısıtlama", söz konusu ülkede CB belgeli bir ürünün satışa sunulmasını engelleyen ulusal bir koşul dur (örneğin; şebeke gerilimi ya da yasal düzenlemeler gibi nedenler).

"Sapma" ise, ulusal belgelendirmede ilgili CEE koşulla rından farklı olarak uygulanan ve böylece, CB belgeli bir ürün ulusal belgelendirme yöntemleriyle denendi ğinde olumsuz sonuç vermesine yol açacak, bir ko şuldur.

Bu sistem, elektroteknik sanayi ürünlerine kısıtlı ölçüde yer vermekle birlikte, uluslararası işbirliğinin olumlu etkilerine iyi bir örnek oluşturduğu için, burada ele alınmıştır.

CEE Belgelendirme Sktemi: En eski ve en önemli Avrupa elektroteknik ürünler

"CB Belgesi" üye bir ULY'nce verilen bir uygunluk belgesidir; belgenin yanında, ULY'nin bulunduğu ülkede CB'ce tanınmış bir "Deney Merkezi" nin düzen lediği bir "CB Deney Raporu" da verilmektedir. CB Belgesinin verilişine ilişkin iki aynı uygulama vardır

Bu iki yöntemden daha kolay olanı "Yöntem I I " olarak

ELEKTRİK MÜHENDİSLİĞİ 277 72

Ibilinir. Bu yönteme göre; ürün yalnız bir CB Deney merkezinde tip deneyinden geçirilir ve deney sonucu olumluysa, deney yapılan ülkenin ULY, CB Belgesini verir. Diğer ULY bu belgeyi kabul etmeyebilir ve kendi ulusal belgesini vermeden önce başka deneyler yapıl masını gerekli bulabilir. Yöntem I I , yalzınca söz konusu ürün için sisteme katılmış ULY' nin bulunduğu ülkelerde Yerleşik yapımcılarca kullanılabilir.

Yöntem I'de ise (yerleşme yerine bağlı olmaksızın tüm yapımcılara açıktır); ancak iki aynı ülkede yapılan deneylerin olumlu sonuç vermesiyle CB Belgesi veril mektedir, deneylerden birincisi başvuruyu kabul eden ULY'nin bulunduğu ülkenin CB Deney Merkezinde, ikincisi ise CB sekreteryasınca belirlenecek ikinci bir ülkenin CB Deney Merkezinde yapılır. Yöntem I'e göre verilen bir belgenin kabul edilmemesi söz konusu değildir; yani uygulanabilecek "kısıtlama" ya da "sap ma" lar dışında, katılan tüm ULY'nce kendi belgelerini verirken tanınmak zorundadır.

Böylece, CB Sistemi;

a) CEE Yayınlar yoluyla, teknik koşulların uyumlulaş tırılmasını b) Ulusal belgelendirmeye yönelik olarak ulusal deney merkezlerince düzenlenen deney raporlarının karşılıklı tanınmasını getirmektedir; ancak ortak bir uygunluk markası uygu laması yoktur.

CB Sisteminin genişletilmesiyle "CEE Onay Markalar Sistemi" kurulmuştur. Yöntem I'e göre belge alan bir yapımcı, belgeyi veren ULY kanalıyla, CEE uygunluk markasını kullanma lisansı isteyebilir. Bu marka da bir tür "E" harfidir, kablolarda ise kodlanmış bir uygunluk ipliği biçimindedir.

Sonuç olarak; CEE Onay Marklar Sistemi, Yöntem I'e göre yapılan tip deneylerine dayanır. Buna ek olarak ULY; üretim yeni (fabrika) değerlendirmesi (yapım cının üretim, deney ve kalite kontrol yöntemlerinin değerlendirilmesi) ve en az yılda bir kez olmak üzere üretim süregelen (rutin) denetimini üstlenir.

oluşturarak, bu tür belgelendirme kavramında öncü olmuştur. 197O'te "CENELEC Elektronik Devre Ele manlar Kurulu (Electronic Components Committee), CECC", BS 9000 kavramından kaynaklanan "CECC Uyumlulaştırılmış Sistemi" ni, Avrupa düzeyinde oluşturdu. 1980'de de IEC, CECC sistemine dayanan kendi uluslararası sistemini kurdu. Her üç sistem de, aynı temel kalite kontrol kavramına dayanır ve tip deneyleri, yapımcı ilk değerlendirmesi, yapımcı ka lite kontrol yöntemlerinin süregelen gözetimi içerir. Yapımcılar, dağıtımcılar ve deney merkezleri değerlen dirme ve belgeleme konusu olabilir, yani "Yeterlik Onayı" kapsamına alınabilir.

CENELEC/HAR Anlaşma»:

1974'te CENELEC, elektrik kablolar için bir belgelen dirme sistemi oluşturmuştur. Teknik koşullar olarak, CENELEC yöntemlerine göre uyumlulaştırılan şart nameler, temel alınmaktadır. Belgelendirme; tip deneyle ri, yapımcı değerlendirmesi (belge—öncesi ve belge sonrası), üretim süregelen deneylerinin olumlu sonuç lanmasına bağlıdır. Uygunluğu belgelemek için ortak bir marka "HAR Markası" ya da eşdeğer olarak kod lanmış bir "uygunluk ipliği" kullanılır. HAR sistemine dokuz Avrupa ülkesi katılmaktadır.

SONUÇ:

Bu yazıda, kimi önde gelen Avrupa bölgesel kuruluşlar kısaca ele alınmıştır. Kısmen teknolojik ürünlerin artan zararlarını engelleme, kısmen de ticarette teknik en gelleri azaltma gereksinimi nedeniyle giderek bu sistem lerin önemi artmaktadır. Her iki konu da, Türkiye'nin toplumsal, endüstriyel ve ekonomik gelişmesi açısın dan önem taşımaktadır.

Bu yazı, kısa bir özetten öteye geçmemekle birlikte; konuya ilgi duyanlara daha fazla bilgi sağlanması ola naklıdır. Bunun için, Devlet Planlama Teşkilatı (Meşru tiyet Cad. 10, Ankara) adresindeki Ulusal Kalite Kontrol Proje Bürosu'na başvurulmalıdır. UKKS Proje Bürosu, kaliteye ilişkin çom çeşitli konuda, daha fazla bilgi almak isteyen kuruluş ya da üreticilere bilgi vermek ve yardımcı olmaktan hoşnutluk duyacaktır.

Ulusal uygulamanın elverdiği ölçüde, katılan her ULY, CEE Onay Markasını kendi uygunluk markasına eşdeğer olarak tanımaktadır.

Elektronik Devre Elemanları:

Kalitesi değerlendirilmiş elektronik devre elemanlarını Kapsayan özel bilgelendirme yöntemleri geliştirilmiştir. İngiliz Standardlar Enstitüsü, "BS 9000 Düzeni" ni