ALTERNATÖRLERİN GERİLİM VE REAKTİF TAKATLARININ OTOMATİK AYARI HAKKINDA UMUMİ BİLGİLER

ALTERNATÖRLERİN GERİLİM VE REAKT.F TAKATLARININ OTOMATİK

AY ARI HAKKINDA UMUMİ BİLGİLER

Otomatın, gerilim ayar regülâtörlerinin ro lünü tam anlıyabilmek ve ondan istenecek özel likleri tâyin edebilmek için aşağıdaki iki hali nazara itibara almıık zarureti vardır.

MtcmatörlUı beslediği şebekenin müsta kar lıjr çalışma rejimine ne iz olması,

Veya şebekenin sık sık belli olmıyan za manlarda ve birdenbire büyük yük ve gerilim tahavvülleri geçirmesi.

Birinci halde, yanı aktif ve reaktıf takatla rın yavaş yavaş rt< Şişmesi hahnde, alternatör mtistakü bir şebekeyi beslediği zaman gerilim ayar regülatörünün vazifesi, gerilimi muayyen sabit bu1 noktaya uca etmek ve bu gerilimi bu sabit noktada tutmaktır. Şayet makine olr PU terkonekte şebekeyi besliyorsa, regülâtörün va zifesi, generatoiün şebekeye verdiği reaktıf üı katm muayyen bir msbette azaltılmasını veya f.ızlalaştınlmnsmı sağlamaktır.

Halbuki, istikrarsız bir şebekede, gerilim le gülâtöründen talep edilen vazife, şebekenin is tikrarının temin edilmesine çalışması ve bilhas sa aşırı gerilimlerin tahdit edilmesi olacaktır.

Bu yazımızda, biz yalnız bnmci hûh nazarı itibara alacağız üvvelâ müstaka.1 bir çalışma rejimine haiz bir şebekedeki gerilim ayar regülâtörünü nazarı itibara alalım

Bir şebekenin müşterileri, yalnız aktıl ta kat müstehliki olmayıp aynı zamanda reaktlf takat da istihsal ederler.

Buna mukabil, enerji nakil hattı şebekesi teaktıf takat üıotir.

Şu halde, şebekenin ve müstehliklerin reak

Esat ERDA Y. Müh Soma Sant.

tıf takat bilançosu, he>" an muayyen hır miktar azaltılması veya ilâve edilmesi lâzım gelen ie aktif takat fazlalığı ve eksikliği şeklinde teba rüz eder ki, hu yapılmadığı takdude şebekenin geniımı yükselir vo alyu.hr.

Bu maksatlar ıçuı imal edilen kondansatör ler veya senkron koınpansatörler büyük şebeke lerde kifayetsiz kalırlar

.Binaenaleyh, uiternaloı leı it; m nasıl şebeke nin durumuna göre bıı uktıt takat programı der piş edilirse aynı şekilde bu leaktıf takat p*og ramı da nazarı itibara almak zarureti vaıdır.

Büyük istihlâk merkezlen yanındaki teı nıik santrallar pik saatleımüe mühim miktar da reaktıf takat verirler, halbuki Vadi o elekt rik santraliar, az yük saatlerinde, şebekeleı in fazla. leaktıf takatleunt çekmekle vazıfclendı rilmişlerdır

Nasıl, dltuınutûrlernı j.ktıl takat debisi, ta lebe göıe tüılnnin suı'at lü^ulâtörü ile ayar edı üme, altcinatüiun reaktıf takat rtobısı de geıı lım ayar re^ulâtorü ile tanzim cdıln

Bu regülâttirlere geçmeden evv(i) kıs.ıc.ı a şağıdakı tarifleri hatırlatmaya <;<jlisanın

Muayyen hir ikaza tat» bir jlturuatıir yalın/ bir alıcıyı (meselâ bir motor) bıslıyoısa, altuı natörün uçları arasındaki gerilim, takatin bir fonksiyonudur. Bu fonksiyon egıiMiıe, .ıltcnıalu ı un "tabu gerilim eğrisi" dumr'

Şayet altemutöre, tkuzıru kontıol eden bir otomatik ayaı regülâtörü ilave edilirse alterna törün kutupları arasındaki gerilim yem bir fonk siyona tabı olur ki, bu da regülâtörün cinsine veya ayar şekline göre değışıı. Bu suretle, mev zubahis ınnkinonın, Gı "tabii gı uhın eğrisi" yr

f) Sanat enstitülerinin 6 neneye çıkarıla rak liselere muadil sanat lisesi haline getiril mesi ve bu lisenin teknik tedrisat kademelerin den biri olarak kabul edilmedi, g) Kalifiye i^ i yetiştirnıuk maksudiyh' meıvcut boşluğu tloldunnıık vo çırak okrUlanııt ihya etmek vo artırmalı, h) Her kademede geru tedris ünkânnun sağla iııuiisı.

5 Teknik elemanların Unvanları.

%U'T kademeye bir Unvan verilmesi ancak üniversite tahlilin» mımriiı olan san kademeler de Amerikan ve İngiliz üniversite •irterainde

O, M. M. — «

oldugıı gibi, mühendis, hukukçu, İktisatçı gibi mesleklerin aynı derecelere tekabül pden unvan ları almaları uygun görülmüştür. Mesleğin ya nına Unvanın işaret tHİİltıiP^i gerekmektedir.

Mesola. :

Mühendis, M. 1>. (flloHİck diploması),

Mühendis, İ. D. (lhtisns diploması),

Mühendis, Dr. I). (Doktor diplomalı).

Not : Bu mütalâamız diğer memleketlerde ki tatbikat nazarı itibara alınarak hazırlanmış tır.

Ü gerilim

rine yeni bir Sı eğrisi kaim olur ki, buna "ayar eğrisi veya karakteristiği" diyebiliriz. Bu eğri aşağı yukarı bir doğru olup, regülâtörün statiz mini ve ataletini tâyin eder.

Statizm. Bir alternatörün akattığı reaktif takat 0 ile makinenin nominal takati arasında değiştiği takdirde, alternatörün uçları arasında ki gerilim % n nisbetinde tahavvül ederse, ma kinenin gerilim regülâtörünün statizmi % n dir, denir.

Atalet katsayısı. Alternatörün uçlarındaki gerilim % n nisbetinde artar veya ekaildığı tak dirde, regülâtör harekete geçmezse, bu nisbete regülâtörün atalet gerilimi denir.

Diğer taraftan regülâtörler "çabukluklariyle" de vasıflandırılır. Bu çabukluk aşağıdaki şekil de tarif edilebilir :

Her hangi bir gerilim değişmesiyle regülâ törün faaliyete geçmesi arasındaki lüzumlu za man.

Yukarıdaki tarifleri, iki alternatörün paralel çalışmasını nazarı itibara alarak tamamlamağa çalışalım.

Evvelâ hatırlatalım ki, bir çok alternatör veya alternatör transformatör grubunun para lel olarak bir şebekeyi besdemesi halinde, her makine tarafından verilen reaktif takatlarm müstakar olabilmesi için, paralel çalışma nok tasının yukarıda tarif ettiğimiz "ayar karakte ristikleri" nin müstakar çalışma noktalarına te kabül etmesi gerekir.

Her alternatör tarafından verilen reaktif takat makinenin regülâtörünün statizmiyle ters orantılıdır. Belirli U çalışma gerilimi için Sı sta tismi olan makine qı reaktif takatini, S2 statis mi olan makine q2 reaktif takatini istihsal eder. q, f q, = Q şebeke tarafından çekilen umumi reaktif takata müsavi olur.

Q Reakbif takat

Alternatör transformatör gruplarında ise "zahiri statizm", regülâtörün statizmi zait trans formatör ve enerji nakil hatlarının husule getir diği munzam statizme müsavi olur. Bu munzam statizm, yaklaşık olarak hat ve transformatör lerin empedanslannın makinenin nominal takati nin hasılı taksiminin yüzde ile ifadesine eşit o lur.

Binaenaleyh, yükseltici transformatörler va sıtasiyle akuple edilmiş alternatörlerin çalışma istikrarı otomatıkman temin edilmiş olur, zira yükseltici transformatörler regülâtörün statizm' lerıni % 6 ilâ 14 arasında arttırırlar.

Herhangi müstehlik bir merkez, daha fazla reaktif takat isterse, bu merkeze yakın aJterna törler bu takati verirler, çünkü yukarıda izah edildiği veçhile bunların statizmi uzaktakilers nazaran daha az olacaktır. Binaenaleyh en fazla reaktif takati bunlar istihsal edeceklerdir.

Yukarıda arzettiğimiz muhtasar umumi bil gilerden sonra, otomatik gerilim regülâtörlerin den kısaca bahsedelim.

En başta, herkesin malûmu olan Tirrill re gülâtörü gelir. Bu regülâtör 30 40 seneden bert vazife görmektedir. Yalnız büyük alternatörler de İkaz akımları çok büyük kıymetler olduğun dan röleler kullanmak zarureti hâsıl olmaktadır ki, çok büyük gruplarda bu regülâtörün ataleti artmakta ve kendisinden istenilen vazifeleri yapması güçleşmektedir.

İkinci Cihan Harbi sırasında Amerika'da tekâmül ettirilen ve harpten sonra Fransa'da kullanılmaya başlanılan regülâtör ve bunun ku manda AMPLÎDÎN'li ikaz sistemi modern bir şekildir. Bu sistem Türkiye'de ilk defa olarak, Etibank tarafından inşa ettirilen, Soma Termik Bölge Santralında kullanılacaktır.

Gelecek yazımızda bu statik gerilim regülâ törünü ve bunun kumanda ettiği amplidin ikaz sistemini izaha çalışacağız.

8. M. K. — 4