KÖY ELEKTRİKLENDİRİLMESİNDE AĞAÇ DİREKLERİN TERCİH SEBEBLERİ

Köy ElelUıiklendirilrnesinde Ağaç Direklerin

Tercihi Sebepleri

Türkiye'nin köy elektriklendırılmesi konu sunda halı hazırda yapılmakta olan otüdler bu işin her şeyden evvel bir gtandardizasyona ihti yaç gösterdiği noktasmdn birleşmektedir Böyle çok genuj çapta bir hareketin tahakkuk edebil mesi İçin İlk yatırımların mümkün olduğu ka dar az olması mecburiyeti de tabiidir. Diğer mem leketlerde bu gibi işlerin bizden evvel yapılma siyle elde edilen tecrübelerden bizim istifade et memiz mümkündür ve bu cihete do gidilmiştir Bu mevzu ıçm muhtelif yabancı uzmanların yap tıkları etüdler nakil ve tevzi şebekelerinde halı hazardaki memleket teamüllerine aykırı olarak demir veya beton direkler yerme ağaç direkle rin kullanılmasını tavsiye etmişlerdir Bu tarz İnşaatın muhtelif yönlerden çok faydalı olaca ğı g özönünde bulundurularak aşağıdaki malû matı, ağaç direklerin köy elektriklendirilmesin*1 de tercihi hususunda ikna edici bir vesika olma sı ümidiyle sunuyoruz.

isveçli mütehassıs Mr. Thure Strand, ağaç di rekleri bilhassa tavsiye ederek şunları belirtmek tedir :

"Modern empreynesyon metodları ile İyi empreyne edilmiş ağaç direklerin dnyanıkhkları umumiyetle 30 sene olarak teshıt olunmuştur Onbeş sene önce Almanlar muhtelif memleketler den malûmat toplamış ve buna göre de ağaç di reklerin dayanma müddeti 20 25 seneden aşa ğıya düşmemektedir ki mufassal istatistik! ma lûmat olmadığı takdirde bu rnkkamın ekonomik hesaplarda kullanılması caizdir "

ffngıliz Posta Telefon Dairesi 40 seneyi em niyet olunabilir bir rakknm. olarak kabul etmek te ve bazı hallerde 60 senelik dileklerin halâ çok iyi bir şekilde muhafaza edilmiş olduklarını zik retmektedir.

Danimarka 1914 senesinden beri istatistik tutmuş ve taar oil ile empreyne edilen direkle rin vaaatt dayanma müddetlerini 37 sene alarak bulmuştur.

İsveç'de tam bir istatistik tutulmuş ve bu nun neticesine göre de hat masraflarının hesap larında 40 sene dayanma müddetinin emniyeti*» kullanılabileceği mevdana çıkmıştır.

Köy elektriklendırılmesi hususunda başta gelen memleketlerden Amerika 12,5 veya 13,6 Kv'lık şebekelerinde tamamen ağaç direk kul lanmakta olup muhtelif hususi ve resmî elekt rik şu ketleri de bu şekli tercih etmektedirler.

Fahir GÜLÜM Y. Müh. E. î. E. î.

Amerika'nın en büyük, enerji istihsal eden te şekküllerinden biri olan Bureau of Reclamatı on'ın hazırladığı broşürde umumiyetle 161 Kv'a kadar olan nakil hatlarında ağaç ve 230 Kv'tan yukarı olanların ise demir kullanıldığı zikredil mektedir.

H şeklinde ağaç direk tiplerinin ekserisi 1945 ten bu yana yapılmış olmasına rağmen bu tarihte takriben 3800 Kv tek veya H tipi ağaç direkli hat mevcuttu. 1945 ten sonra 5700 Km 115 KV'luk ve 200 Km 161 Kv'luk H tipi hat larda yine 20 Km 230 KVlu aynı tip hat inşa edilmiştir. Bu gibi hatlarda traverslerin emprey ne edilmiş olması şart değildir. Fırınlanmış ve rutubet miktarı % 12 ilâ 20 olan Douglas Fir de kullanılabilir.

Amerika'da mevcut 480000 Km uzunluğun daki hava hatlarından, 100 Kv'tan aşağısının % 93 ve 188 Kv'tan aşağısının da % 75 i ağaç direkli olarak inşa edilmiştir. İstatistikler gös termiştir ki senede 50000 Km'lik hava hattı in şa edilmekte ve bunun büyük bir kwmı ağaç direkli olmakta devam etmektedir.

AĞAÇ DİREKLİ HATLAKEV

PLANTANMASI

Nakil hatlarının, muhtelif kısımlarının hep sinin birden standartlaştırılması mümkün ola mamaktadır. Her mahalle göre değişen yıldırım, rüzgâr, buz, sallantı, atmosfer ve arazi şartları pek çok tip seçilmesine sebep olmaktadır. Nakîl hatları mşaası ile uğraşan mühendislerin toplu çalışmaları sayesinde inşaat sahasında pek çok tekâmül kaydedilmiştir. İnşa edilen ağaç direkli hava hatları endüstri hesabına iftihar edilebile cek bir seviyededir.

H tipi direkler 230 Kv'ta kadar kullanılmak ta ve 161 Kv 397500 CM (248 mm2) lik hatlarda direkler arası açıklık 250 metre olarak alın maktadır. 69 Kv'luk ağaç direkli hava hattı 2 metre su içinde çimento temeller üzerinde 13 seneden beri servistedir. Saatta 160 km sür'atle esen rüzgârlara mâruz kalmıştır.

Yakın zamanlara kadar 4/0 (125 ni^a) AC SR'lık hatlar nornıal ve kâfi addedilmekte iken son bir kaç sene içinde kesitler 954000 CM'e (546 mm2) kadar yükseltilmiştir.

Halihazırda inşa edilen ağaç direkli hat larda yukarıda zikredilen kesitler için nihayet direkleri âzami gerilmesi 6800 Kg. olarak tah

dit edilmektedir. Bundan daha yüksek gerilme hallerinde demir direkler kullanılmaktadır. Ta şıyıcı direk olarak kullanılmaları halinde iki di rek aralan ziraata müsait olarak kaldığından yol istimlâklerinde daha az itirazlara mâruz kal maktadır.

Zincir tipi izalâtbıiü agac rlırcklı hatların planlanmasında diıuk ek.srnıni' tesir eden kuv vetler ıcın pay bırakılmamakta, yalnız ufki ve şakuli yüklenmeler gözönünde bulundurulmak tadır. Heıhangi hır naklim kopması halinde a ğaç direklerin eğilme kabiliyetlerinden istifade edilmekte ve hu suretle direkler kmlmaktan kurtulmaktadır. İlâve yardım, zincir ızalâtörle ıın kopnıayan tarata dngıu kayması suretiyle temin e&ilmektedıı.

EMPREYNENYOİN

Ağaç direğin dayanma müddeti empreynes yon ıiçn kullanılacak mayim emsine, hacım ba şına kullanılan miktarına ve empreynesyon me toduna tabıdır. Kesin olarak en mütekâmil ıne tod ve mayı henüz tesbıt edilmiş olmamakla hc ^aber halihazırdaki usullerle bir diğerm vasati ömrü yukarıda zıkıvdılı n 30 sene civarındadır Şımdıyo kadar en ıyı ni'tıcek'i madenlerden el de edilen katran mili ckkâbatı vu tazyik vakum metodları İle yapılan empreyno.syonlaı dır.

İŞLETME VE BAKIM

Bureau of Redamatıon hava hatları işlet me ve bakım masraflaıı için ihtatistikler tutmuş ve şu neticeleri çıkarmıştır :

Muhtelif malzemenin dayamklıklan

Ağaç direkler ve teferruatı

33 sene

Nakiller, izalâtöiler, demir aksamı,

toprak teli

Demir direkleı

230 KV'luk ağaç direkli hava hatlarında vâki arızaların başlıca spbepleri şunlardır :

1 Vidaların kopması veya gevşemesi, 2 Malzemenin eğilmesi, 3 Izalâtörlerln talırıbi, 4 Lentelerfn gevşemesi, 5 Direklerin teller tarafından keBilmesi,

6 Direkler ve traverslere yıldırımın tahri batı,

7 Traverslerin çatlamaları veya kopmaları,

5 Ka çok akımların aebep oldukları yan gınlar.

Direklerin ömürlerini artırmak için aşağı daki noktalara dikkat edilmesi lâzımdır :

1 İyi kalite ağaç kullanılması,

2 Fırınlama icap ettiğinde ağacın elyafının tahrip olmamasına dikkat edilmesi,

3 Hava İle temasta olan kısımları ve vida deliklerini pentachlorophenol gibi toksit madde lerle boyanması,

4 Fazla mahlülle ağacı empreyne ederek elyafların tabii prezervatiflerinin tahrip edilme mesi.

AĞAÇ DİREKLİ HATLARIN MALİYET FİYATLARI

Bit hattın maliyeti münakaşaya giren mıı teahhit adedinin azlığına ve çokluğuna göre de ğişmektedir. Ağaç direkli hava hatları inşaatın da müteahhitlerin iştirak nisbeti demir direkli lerine nisbeten 2 İlâ 4 misli fazladır.

1952 senesi için Amerika'da düz arazide inşa edilen demir ve ağaç direkli hatların ma liyet nlsbetlcri aşağıdadır

HAT

NİSBET

11» kV 897500 CM (348 nun*) ACSR

Ağaç direk H tipi

1.0

Demir direk tek devre

1,8

3.0

330 feV 795000 OM (468 aan2) ACSR

Ağaç direk H tipi (koruyucu toprak

hatsız)

1,3

Demir direk tek devre (koruyucu

toprak hatsız)

2,6

4,3

DEMttl VE ACAÇ DİREKLİ HATLARIN MUKAYESESİ

Ağaç ve demir direklerin birbirlerine üs tünlükleri şunlardır :

Demir Direkli Hatlar

1 Umumiyetle daha emniyetli,

2 Malzemenin tamamen değiştirilmesi ıcin daha uzun zamanın geçmesi,

3 Umumiyetle payandaya lüzum olmayışı, 4 Ot ve çalı yangınlarından daha az müte essir olması,

5 Kaçak akımlardan yangın bakımından zarar görmemesi,

6 Direklerin vasati mekanik gerilmeğe karşı daha dayumklı olmasa,

7 Yıldırımlardan daha az zarar görmesi,

8 Direkler arası açıklığın daha fazla alına bilmesi,

9 Ağaçkakanlardan zarar görmemesi, 10 Temeli çimento olduğundan çürümeğe daha dayanıklı oluşu, 11 Muhtelif bölgelere göre aynı işletme kolaylığını sağlaması.

Direkli Hatlar

1 Daha az ilk yatırım ve senelik bakım masrafları,

2 Daha az madun kullanılması (Dar za manlarda ve hılhas.s'i memleketimiz irin döviz tasarrufu bir faktör haknnınrbn ook ehemmi yetli,

'Î Telleıın muvazenesiz edeme lıalle.rmde daha az mukavemetli olmaları,

4 İnşaatın daha az zaman almata,

5 İnşaatta daha hafif inşaat vasıtalarının kullanılabilmesi,

6 Afta cm izalâsyon kabiliyetinin kullanıla bilmesi,

7 Zarara uğrayan kısımların daha <'ahuk tamir veya değiştirilebilmeleri

TEKCÎH

Daha önceden belirtildiği gibi ağaç veya demir direkli hatların torpilli daha çok 161 kV ile 230 kV irindir

60, lifi ve 161 kV'luk lıatlann tel ke sitleri Amerikan normuna göre 2 İnci ve 3 üncü sınıf ağaç direklerin taşıyabilecekleri büyüklük tedir. 230 kV. luk hattın ağar veya demir dı

Hattın Cinsi

Haltın Km'lik Toplam "Maliyeti

T.L.

15 kV, 31.1 mm2 Al Çelik, Ağaç Direkli

4554.—

15 kV, 31.1. ınm2 Al Çelik, Demir Direkli

11319.—

33 kV, 78 mm2 Al Çelık, Ağaç Direkli

9185.—

33 kV, 78 mm2 Al Çelık, Demir Direkli

15856.—

Böylece yazımızın basında belirtilmiş olun duğu gibi ağaç direklerin köy elektriklen diril mesinde kullanılmaları teknik bakımdan olduğu

Yazı için kullanılan Referanslar

1 A Roview of the. Uso of Wood for Trans mission Line Etructurcs, by RAI,PH G. YERK Amerikan Elektrik Mühendisleri Enstitüsünün 19 29 Ocak 1953 de New York'daki toplantı sında okunan rapor.

reKH olması hakkında karar verirken arada ağaç direkli hattın lehine olan 880 T.L./km senelik az masrafı nazarı dikkate almak lâzımdır. Bu e hcmmiyctli bir farktır. Umumiyetle hattan va sattan fazla bir emniyet beklendiği zaman de mir direkler tcı cih edilmelidir. 115 kVluk demir ile ağaç direkler arasındaki fark Km başına 620 T.L. dır. 230 kV'luk bir hat "/r 50 yük fak törü ile 150 megavatlık bir güç nakleder ve ki lovatsaatı 13x10 3 TXı. alınırsa bunun toplam kıymeti 8 300 000 T. L. olur. Yukarıdaki misal 160 Km'lik bir hat için alınırsa demir direkli hat içm 140 000 T.L. fazla bir fark gösterir ki bu da toplam kıymetin % 1.7 dir. Tabii nakle dilecek gücün miktarı azaldıkça bu nisbet ar tacak ve demir direkli hattın aleyhine tecelli e decektir. Bu sebeptendir ki şimdiye kadar inşa edilen 115 kV'luk veya daha aşağı voltajdaki hatlar ağaç direkli olarak tercih edilmişlerdir. Tabii hususi haller istisna teşkil edebilir.

Ağaç direkli hatların üstün vasıflarından yukarıda bahsolunurken daha az maden kulla nılması dolayısiyle memleketimizin ekonomik durumu hakımından ayrıca bir ehemmiyet ar zetmekte olduğundan bahsedilmişti. İdaremiz Köy Elektriklendırilmesi Servisi tarafından bu konuda yapılan etüdler aşağıdaki neticeleri ver miştir.

Hat îçin Km'rede Sarfı kâzım Gelen

Döviz Miktarı T. I*

1606.—

3113.—

M1ilA.fınznılfi.r

Demir direkli İnşaat ağaca nisbeten 2,9 def a daha pahalı ve döviz sarfiyatımız da 1,95 defa daha fazla ol maktadır.

3513.— 4721.—

Demir direkli inşaat a ğaca nisbeten 1,72 de fa daha pahalı ve dö viz sarfiyatımız da 1,21 defa daha fazla ol maktadır.

kadar memleketimiz ekonomist bakımından şayanı tercihtir.

2 Wood Versus Steel Construction for Transmission Lines, by K. T. Deutsch Yuka rıdaki toplantıda okunan rapor.

3 Improvcmenta in Performance of Steel and Wood Transmission Lines, by C A. Boo ker 2 Ocak 1953.

B.M. M — 4