154 Kv.LUK BOĞAZ PROJESİ İLE İLGİLİ MESELELERE UMUMİ BİR BAKIŞ

154 Kv. luk Boğaz Atlama Projssi iie ilgili meselelere umumi Sür Doluş

A İstanbul şehrinin eneıjı ihtiyacı : 19.16 yılında 1.20.5 MW lık bîr puvant kaydeden Ia tanbul şehrinin enerji ihtiyacı süratle artmakta olduğundan hu ihtiyacın ılorki senelerde hancı değerine eıı. jcccği ve ne şekilde karşılanacağı mevzuu hergün bııaz daha önem kazanmak t a k i tlgılılı pn yapt .klon tahminlerden öğren diğ .rnızo gdıo pavant takat ve eneijı ıl.tiyacı he\ sone oitalama olarak c/c 11 12 nısbctinde arta ınk 1966 süflisinde su asiyle 350 MW ve 1460X10'. Hk«'h ti bulmaktadır. Bilhassa bu ihtiyacın tak riben % 75 inin Rumeli yakasındaki aboneler ta ıafmdan iatılıl.ık edileceği gözönüne alınırsa; şe Ir.r şebekesinin kuzeybatı Anadolu elektrik •?&• 'nekesine uygun bir şckildp ırtıoatlandınlması moselosmin ciddiyeti kendiliğindim anlaşılır. Bu irtibatın müspet bir şekilde gerçekleştirilmesiyle İstanbul şehıı entorkomukte şebekeden beslen menin her türlü fayda ve kolaylıklarına sahip olacuğ. gibi Kuzctbatı sistemide iyi bir yuk merkezine kavuşmuş olacaktır. Ayrıca memle ketimizin kömür ekonomisi bakımından da iza hına lüzum olmıyan çok hay:rü neticeler elde edilecektir.

B. İRTİBAT NE ŞEKİLDE YAPIIJVIAL.T Dltt :

1. İnşası d^ıpış edilen boğaz köpıüsündoıı t lydalanmak

2. Denizaltı kablosu kullanmak

3. Hattc havai kullanmak

1. Boğazda inşası derpiş edilen köpıünün uygun bu yjrmdu bırakılacak bir kablo kana lından faydalanmak bir imkân olarak hatıra gelebilir. Ancak halen adı geçen köprü proje aufhasın'la bulunduğundan gerocklenmesi uzun t.oneleı c ıhtılar ^üsterehıhr, ve tnhakkuk edin ceye kadın Istaubul enerji ihtiyacının temini m v/uunun h,i7i ••ti'jvakKiu toaiRİeılo hallcflü mesi ifnp cd?ı P.u muvakkat, tesisloıt yatTit mfisı gereken y ıtırımın tpsırı dt1 nazarı ıtibare .ılınarak çeşitli hal tarzlanylu ilgili masrafla. muiiyjcn bir seneye irca edilin.k n ukayesı; edl hitv nt'tır:i.'nın 1 nıoı hnl 1.1izinin lehindi» tjz.i în'h etıncLİıgi «Ö

kablosu

kullamlc! gı

R. M. M. 9

Necati TÜRKKKt

V. MTuh. S.uı. Veh takdirde aşağıdaki mahzurlar bahis mevzu.! ol.ı^ çaktır.

a) Zaman zaman istikamet değiştiren Bo ğazdaki kuvvetli akıntı dolayısiyle kablonun s* bit bir şekilde le .pitl mümkün olmıyacak ve kab lo hareketleıi notıcesi zamanla koruyucu tab;u kada ve bilhassa kuışun kılıflarda bir yorulnrı olacak, çatlamalai1 vukua, gelecek ve böylece kablonun mehanıkı ve eltktriki karekteıistiktprı "nozulacakt''.r.

b) Boğazın riıbı kayulık olduğundan su akıntısının > üi uklediğı kablo büyük kayalar L* lafından ezilocektlı.

c) Güzergâh cıvaıındaki gemiler taıafınd.üi atılacak rapalaKn kablolara takılması tehlikesi vardır.

d) Yukardakı mahsurlaıı asgariye indirecek bir güzetgâh, seçiniı mümkün olmakla beraber bu Lakdirde geçiş uzunluğu artacağından mali yet çok yüksek olacaktıı.

e) Deniz suyunun tesiri dolaywıyle kablo da korozyon husule gelecektir.

f) Ileıkı yıllaida nakledilecek Lakat arta<:ti gmdan voltajındı dugıştıulınesı zarureti lıısıl olacaK veya 154 KV ton daha yüksek voltajlı bir sisteme bağlanmam icabedecektir. Bu tak dirde denizaltı kablosunu yeni sisteme akort et mek İçin ya kablonun İki ucunda transformas yon yapmak veya müşabih yeni bir tesis vü cude getiımek lâzım gelecektirki her iki tarzda çok masraflı olduğundan ve tesİ8 balnrmnrrın uzun. zamana ihtiyaç göstordığmd^n m ıh..urlu dur.

g) isletme umniyotı ve bakım hıymi'tl"it İMİcınıından d,î bu hB.'tjısı mahzur'.uduı.

'.î) Yukatda açıklanan sebeplerdcD dolay Boğazın 151 KV. luk hattı havai İle g'eçılmcsi hali maksadn en iyi hıznu t eden bir çözüm ola caktır. Şimdi !<u atlama ile ilgili bazı pıobî'Mi İpri ınce'eyelım

C PtLOX YÜPJ>ERtNtN TESBÎTt

Atlama dıicklei'iatıi yeıltiiının tesbıtmJc, (lihk't'i1 'iıası arıklığı .ı v^ıııye İndııebılmek ga

yesiyle Boğ azın en dar yerinin seçilmesi fikri ilk nazarda cazip gelirsede; bu hususta nihai hır karara varmadan evvel meseleye tesir eden di ğer faktörlerin de nazart itibara alınması icap eder. Bu faktörlerden birincisi pilonların z^ii ağırlıklarığı asgariye indirecek şartların aran masıdır. Şöyle ki.

1 Varsa küçük tepeciklerden faydalan acak suretiyle pilonların yüksekliklerini azalt mak.

2. Yollara yakın bir mahallin seçilmesi su retiyle inşa ve tesis masraflarını düşürmek 154 KV. luk hat Silihtar yakınlarına kadar uzatıla cağından ikinci bir faktörde hattın toplam uzun luğunun asgari olması halidir. Bu halde atlama pitonlarının dispozisyonunda yukardaki iki şar ta yakın şartlar sağlanıyor ve ağırlıklarında barız bir değişiklik olmuyorsa hiç şüphe yokkı ürerinde durulacak yegâne hal tarzı budur. Sa dece seçilen yerin zemin mukavemeti ve for masyonu bakımından normal olduğunun muhte lif sondajlarla tahkiki lâzımdır.

İstimlâk ve irtifak aklarıyle ilgili ınasraf laı makul bir seviyede çıktığı takdirde, Arna vutköy ile Vanıköy kıyılarındaki küçük tepeler bu atlama için müsaid bir durum arzetmekte dir. Bu tepeciklerden faydalanıldığı takdirde açıklık takriben 1750 metre olmaktadır ki; 1955 te inşa ve tesisi bitirilen 3653 metreı açıklıkh Mesina atlamasının takriben yansı kadardır.

Boğazdaki deniz seyrüseferi en alttaki na kilin denize olan asgari mesafesini tâyin eden en önemli unsur olup; bu mesafe takriben 60 metre civarında çıkmaktadır.

Atlama şekil 1 de gösterilmiştir.

rulacak nakilin kopma mukavemetinin mümkün mertebe yüksek olmasını gerektirmektedir. Ma mafih direklerin küçük tepecikllere yerleştirile bilmesi imkânları dolayısiyle normal olarak ACSR nakil de kullanılması mümkündür. Bu taK dırde yapılan hesaplardan senimin 171 metre ve nakiller arası mesafenin 17 metre olması lâzım geldığı anlaşılmaktadır.

Diğer taraftan dııek yüksekliğini mümkün mertebe azaltmak fikri duek ekonomisi bakı mından çok cazip görünmektedir. Pilon yük sekliğinin makuı sınırlar dâhilinde çıkabilmesi u:m nakıllerdekı âzami gerilmenin 70 80 Kg/ mm? arasında olması beklenirki bu netice bizi devam!': kopma mukavemeti asgari 150 Kg/mm2 olan bir nakilin kullanılması halini tetkike sev ketmektedir. Malûm olduğu üzere mekanik ba kımdan yukardaki şartlara cevap verecek en iyi nakil çelik halattır Mamafih keyfiyetin bir kerrede elektrik! bakımdan, mütalâa edilmesi lâ zımdır. Nakledilebilecek takatin asgari 200 MW kapasitesinde olması lâzımgeldıği ılerki senelere ait tahminlerden anlasılmaktadtr. Bu enerji mii tesaviyen iki sistemle nakledilmiş olsa bile pu vant yükteki akım şiddeti 154 KV. ta 470 amper olmaktadır. Yapılan tecrübeler şu hakikati or taya koymuşturki; çelik nakillerde kesit büyük te olsa akım şiddeti 300 Amperi tecavüz ettiği zaman husule gelen ısınma dolasiyle malzeme mekanik karekteristiklerini kaybetmektedir. Bu itibarla nakile aleminyum telerinlde iâvesl sü ratiyle özeı terkipli bir çelik aleminyum nakil kullanılmasa bahis mevzuu olabilir. Şüphesizin nakilin kati formosyonunu tespit edebilmek için çelik ve aleminyum tellerin muhletif dispozis yonunda tecrübeler yapmak lâzımdır. Bu husus ta bir fikir verebilmek maksadiyle Mesinada kullanılan nakilin kesiti şekil 2 de gösterılmiş

5ekiI i

D) KULLANILACAK NAKİL

Bir taraftan dlreklerarası açıklığın mutad harici bir değer taşıması diğer taraftan seyrüse fer şatlart dolayısale en alttaki nakilin denize olan asgari mesafesinin 60 metre olması kulla

tir. Bu formasyonda aleminyum tellerin çekir dek durumunda bulunmaları şayanı dikkattir. Aleminyum telleı adhesıon tesiriyle etrafını sa ran çelik telleı e iijıt olaıak bağlı bulunmakta dolayısıyle bütüu defoı masyonlara iştirak etmek tedu Şöyleki elâstik bölgeden plâstik bölgeye

tıı. Netice olarak çift deviell pılon kullanılmadı fikri daha makul görünmektedir. Diğer taraf tan bazı hususiyetler dolayısıyle koruma telinin tın kertilmesi de bahis mevzuu olabilir. Mamafih memleketimizin ızokeraunie haritası kati ola rak bilinmediğinden bu husus bir kanaat mesela sıdır ve değişebilir. Ayrıca, pılonlanm nihai yek lerini tespit ederken pilon boylarının müsavi <:* raası şartının gerçekleştirilmesi hem selumin düzgün olması hemde bazı riskleri azalmak b»^ kanından faydalı olacaktır.

Sekil: 2

Çelik tellerin çapı .1.8 mm.

Hiç şüphe yokki üzermde duıulnıa.sı lâznı gelen mühim noktalardan biride nakilin tespiti meselesidir. Nakiller rijıt olarak hat sonu direke leımıî tt spıt edilmeli mı? Yoksa Mesınada yar pıld:ü[i gibi bir ölü ağırlık ile genlmeli mi? Ma lûm olduğu üzeıe bıı ölü ağırkk kullanıldığı takdnde iletkenlerdeki âzami gerilme Hmıtlan rtu ildiğinden tel kopmasına karşı ıyı bir tedbir alınmış olacaktır. Yanı yükleme şartları ne olur sa olsun nakillerdekı zoılama evvelce knhul "rtıl

Alemınyum tellerin çapı .1.73mm.

Çelik kesiti Alemin yum kesiti

.305mm* AS mm.2

NakHin toplam çapı •• 26,80mm

Nakilin ağarttğı

. 2.7 kg/m.

Effektif kopma yükü \ 52.3 ton

geçildiğinde defoımasyon işaret değiştıi inceye kadar bu bölgede kalmakta ve bılâhaıe ters yönde deformasj'on devam etmektedir.

Hususi tecrübeler sonunda hakikî formasyo nu tespit edebilecek bu nevi bir nakil kullanıl ması halinde âzami selınn 50 metre olmakta dır. Hiç şüphe yokkı standart imalâta girmeyen böyle bir nakil bir cok tecrübelere ve nüansı imalâta lüzum gösterdiğinden diğerine nazqr=<n rok daha pahalıdır.

E) PILONI.AR •

Atlama pılonları projenin en önemli kısmı na teşkil etmektedir. Aynı maksada hizmet OCIP cek muhtelif hnl tarzlaıı nv'vcut olmakla bera ber 1 tıp seçiminde; sadece ekonomik mülâhaza laıa yer verilmemesi ve bilhassa Boğazın eşsl? güzelliğinin nazarı ıtıbare alınması lâzımdır.

îşgal edilecek sahanın çokluğu ve emniyet ınülâba^alaıı dolayısıylc lenteh pılon kullanıl ması ıyı bir hal taızı olmıyacaktır. tnşa ve teöis müddetinin daha uzun ulmn^ı ve </c 35 nispetimi" daha ağ' r olmaaı dolajnsiyle tek devreli ıkı pılo.ı sıst'mı kullanılması hulule uys;un düşmüyccük

mış olan değen geçemıyeceğinden tel emniyeti kendiliğinden aitmiş olacakta HatU dımlobıhrJu; bu şekilde hareket eılıldığı ılctkenk'ideki «i/cami zorlama olarak devanıl. kopma mukavemetinin % 75 me yak n değerler alınabilir

MulıteJıf fiziki tesııleı altında bulunan na kilin uzqyan veya kısalan boylarını ölü ağırlık sııbît bıı geıılmc tatbikiyle kompanse edeceğin den ıu gibi Ivülcrdc ' "ujket edeceknıv. Htıreket mun îilınuı muhtelif sıcaklık ve ııizgâr \vu: faık laıı ;c,ın m'jıtob» sının bilhesap tâyini ve ölü ağır lık emek boylaıımn bu esasa göre tespit edıl mes: zaruıetı vardır. Atlama pllonlarıtii nakil ızalatcr zinciri ucundaki bir makaıa sıstojm uKcıınitan geçırılınt'k suretiyle tespit edileceğim den koli.y>.kla kpya>,ii'. çektir ölü ağıı lığın tos t>tt Hjklınc 'îıt pi.'M.sif) şom ısı şekil " tc •;>) ;',• ı ilmiktir.

Krnnıyct mü'âhazol.uı dulayısıylc; ölü ağır lık KuUanılmat.1 cıhetme gidilmesi herhalde fav

dalı olacaktır. özel tertipli çelik alemınyuın kablo halinde direğin toprak üstü boyu 62 met re çıkmakta ve setlimin nispeten az olmast do layısiyle şekil 4 (a, b) de gösterilen tipin ve diHpozısyonun kullanılması mümkün olmakta dır. Normal ACSR halinde direk boyu ve dispo slzyon tamamen değişmektedir. Şekil (4 c, d).

Hangi nakil ve tipin kullanılması gerekti ğini ekonomik faktör tâyin edebilir. Yapmış ol duğum takribi hesaplardan 'bulduğum neticeye

göre (4 a, b) tipi diğerine nazaran % 16 ha fiftir ve takriben bütün projede 48 ton ağırlığın da bir çelik tasarrufu sağlamaktadır. Şayet hu susi nakilden dolayı artacak masraflar bu mik tara tekabül eden meblâğın dununda ise mevzuu ba'.Js tipin kullanılması cihetine gidilebılu ölıî ağırlık tespit dıreğiyle hat sonu direği nin duıumu şekil 5 tc göstoı finiştir.

ölö ağırt.k direğinin hangi tarafta buluna cağı hususunu daha ziyade yer ve istimlak vazi yoti tâyin edecektir.

Direklerin mukavemet hesapları yapılırken; ilgili yönetmeliğin normal maddesinin mi yoksa özel maddesinin mi tatbik edilmesi gerektiğ/ hususu üzerinde esaslı bir tetkik yapılacağı ta biidir. Kanaatımızca buz yükü bakımından me sele pek okadar önemli olmasa bile bilhassa rüx gâr kuvveti bakımından keyfiyetin incelenmesi lâzımdır.

Ayrıca şimdiye kadar kazanılan tecrübeler den istifade edilmesi ve aşağıdaki noktalar üze rinde durulması faydale olacaktır.

E. M. M. P

a) Dileklerle ilgili hiçbir kaynak ame'ıye Binin şantiyede yapılmaınası

b) Malilime olarak yüksek evsallı ve yük sek muka\e.ııt.'tli çelik kullanılması

c) Bilhassa direğin tepe kısmının hesabında nonnal hesaplarda kabul edilen gerilmenin % 30 eksiğinin emniyet gerilmesi olarak kullanılması

d) Ayaklaıon tamamen simetrik olması ve çift çapraz sistemine gidilmesi

e) Zelzele Tahmatnamus1 esaslarına göm zelzele tahkikinin yapılması

Tel

ameliyesinin çok itinalı yapılma

ı ı ve oilh.ii.ha nakilin denize temas etmesini b» leyıcı tedbııler alınması nakilin normal onırfinj muhafaza etmek bakunından elzemdir.

Nakledilecek takat önümüzdeki senelerde aur'atle artacağından hattın en aşağı 220 KV. 1a işleyeceği nazarı itibare alınarak izole edılmelt dir. İlk senelerde 164 KV. ile çalışarak olan hal tın sadece 4 nakilinin çekilmesi suretiyle bir nakilin yedek olaıak bulundurulması faydalıdır Lüzumu halinde diğer iki nakil çekilebilir.

îşın ıkı sene süreceği ve malî portesinin 10 milyon T.L, civarında olacağı tahmin edilmeJt tediı.

Telefon Kurşunlu Kablo Şebekelerimle

Basınçlı Gaz Tecrübesi

Kablonun, basınçlı g<±z tecrübesine tabı tu tulması zannedildiği kadar ne güç bir iştir ve nz de fazla biı hüner ı^ter Bundan başka, tehliites.!

Çeviren : 1 Hakkı OBAJL

Y . Mttt.

ve fazla bir nvısrafı yoktur. Lehimle yapılan bü tün kui'junlu kablo eklerinin çatlak olup otma dıklaiı hususunda, basınçk gaz tecrübesi bize en

ÜT"