ESTİ - ISI (HARARET) EMNİYET SİGORTASI

küçük motorlar büyüklere nazaran daha kısa m ımuıda. kuruyabibnehtedir.

En uygun kurutma stcakltğmı seçmek : Kurutmanın yapılacağı en uygun sıeak iık motorun durumuna göre seçilmelidir, izolas yon direnci tehlikeli alana düştüğü takdirde ku rutma işlemi nispeten kolaydır ve bu sebeple en düşük kurutma sıcaklığını seçerek dahi kuru' ma işi yapılabilir. tzolâAyon direnci daha düşük olup tehlikeli alanda bulunulsa, kurutma için vasat bir sıcaklık seçilmelidir. Bir motorun du rumunun en kötü olduğu hal, motorun sıcak bu lunduğu bir zamanda su taşkınına maruz kalma sıdır. Bu takdirde ancak en yüksek kurutmıı sı caklıklarının, rutubeti dışarı atmada müessii ») duğu görülür. Bu sıcaklığın uzun müddet tatbi kinin izolâsyonu hasara uğratabileceği kabul edildiğinden daha fazla yükselmemesi için aıa mi şekilde dikkat edilmelidir. Eğer motorun tek rar servise iade edilmesine fazla ihtiyaç vaına, hasara uğrama tehlikesini göze alarak, daha çabuk kurutma yapılabilir. Motorun küçük ol ması halinde böyle bir tehlike göze alınabilir; zira küçük motorların sargılarım yenilemek faz la pahalıya mal olmaz.

CETVEL H KURUTMA SICAKMKLAKl

Usul Normal verniklerle em renye edilmiş pamuk ve emayye izolasyon İçin tercih edilecek kurntnı» ncafchğı.

85 oO 105 oC

B Usulü C UautU Yukarda sözü geçen malzemeyle tecrit edil miş izole teller İçin mtt saade edilecek en yük »ek kurutma sıcaklığı. 95 oG 110 oC

N o t : Bir motorun izolasyonunda vernikle emprenye edilmiş mika asbest veya cam orgu malzeme kullanıldığı takdirde yukardaki kurut ma sıcaklığı rakamlarını 10 °C miktarında ar tınlmahdir.

İzolâsyon direncinin zaman zaman muayenesi

Bu yazıda daha ziyade orta ve ufak boy motorlu nazarı itibara ahnmıştır. Ufak mo

torlarda izolasyon direncini ölçmek için, motora muayene voltajı tatbik edildikten 1 dakika son ia. jaJnız bir direnç ölçmesi yapmak kafidir (Şe kil 1 de veıilmiş talimata hakiniz). Yıllık d!' renç ölçme, tercihtin mevcut oda sıcaklığındH yapılmalıdır. Bir motorun durdurulmasını mü teakip sıcakken izolasyon direncini ölçmek de tatmin edici netice verir. Bu takdirde direncin 40 °C'a irca. olunması gerekir. Yazının diğer kı sunJarında İzah edilen sebepler dolayısiyle, 'H renci ölçme esnasında motorun sıcaklığı da öl < tümelidir Farklı ohmmetre veya farklı voltajlı Sirt:.T kullanmaktan kaçınmalıdır Bu gibi ha Uslur umumiyette >'o 20 yi aşmaz. îzo'âsyon di renci »Ieiilürken, standart usul olarak, motor ut ları bağlantılım açılır. Ancak, fazla lehim işleri ve irtibat yellerinde fazla zorlukla karşılaşılaca ğı zaman, hağlantılann açılmasından sarfı nazar tdilmt'üdir. Mı tor kabloları kısa, yeni ve kuru olduğu zunan, bunların izolâsyon direnci ölçüsü ne tesirleri az olur. Muayene esnasında motor ların kah.olarından tecrit edilip edilmedikleri not edilnıt lidir. Her bir direnç ölçüsü 40 oC'a irca olunm^fi ve bu rakam, ilerde yapılacak rauka yesrltıde kullanılmak ürere, muhafaza edilmeli dir. Benzer motorlarda çok farklı dirençler öl çültne*i şüpheyi davet etmelidir. Şüpheli veya alçak bulunan dirençlerin tahkiki için, motorun kabloJannüf.n tecrit edilmesi ve bu suretle al çak direnç veren yerin tayini icap etmektedir. Alçak direnç ölçüsü verebilecek hata kaynakla rının ortadan kaldırılmağı şarttır. Her motorun senede en az bir defa muayene edilmesine im kân verebilecek bir muayene programı hazırlan malıdır. Bu program ilâveten, uzun. gaman âtıl vaziyette bırakılmış ve bilhassa rutubetli yerler de kalmış motorların, yeniden ıservise konurken yanmasını önlemek üzere direnç muayenesi ya pılmalıdır. Tecrübeler göstermiştir ki, gerek ta mamen kapalı tip ve gerekse kısmen açık tip motoilar, kısa bir müddet dahi % 100 rutubetli' yerlerde knldıkları takdirde tekrar servise kon dukları zaman izol&syontarı kolayca hasara ıi£ nyabilmektedir.

Esti Isı (Horeret) Emniyet

Fizik lâboratuvartaruıda elektrik ceryanı in kişaf ettirilerek elektrik sanayiinde kullanılır bir hale getirildikten sonra, her sanayi şubesinde ol duğu gibi elektrik eeryan tesislerinde de enıııi yet cihazlarının kuJıanılıııa.sı bir zaruret haline gebııiştir Yalnız yaptığı muazzam işlerle kendi

Hamdi ERENÜOK Müh.

kudrt»t ve azametini meydana koyan elektrik cerypnı (bu gıiıi ekserimizin trikliği pibi) em saLsi/_ olıaak müspet ve munfî bir takat olarak her an gözümüzün önüııdediı. Feınnî olarak knl laiuldığı takdirde ferdi ve umumi menfaatlara nıükı mnıel bir kdr.'t ve gayri fenni

E. M. î\î. <J

•'»İ I1B

olarak kullanıldığı zamanlında da mat ve cun kaybının en Hijıik aııülk'iindendir. Bu nıühinı noktalar goz onuııde tutulurak elektrik cerya nındı.n ve takatinden azami istifade çareleri dü şünülmüş ve tuthikaıtınada gerilmiştir. Bu arada elektrik eeryaııının termik ve mıknatıs hassala ı nidan istifade ".lü^r.'l; çeşitli emniyet cihazları (Sigort.;Iaıı) ir >u<ııa g.'tiriîmıstır'.

Elektrik tesislerinde evvelâ haran t telli s'gorta hır (Kurşun teller, gümüş teller ve saire) emni yet tertibatı uh'iak sinisi) !«• ku'lanılmaga lın ianmıştır. Lâkin hu sig'ırtalar ga.\et kolay ve herke tarafından t»mir ve takviye edilehildiğin den tanı enıni.\;l tertibatı ufarak kabul edilme inekte idi. Cıı guıı;' kadar hatta bu gun dahi bu hara'ot telli sıgorti",'irin tamir ve takviyesi yü zünden husıiV tfelrıı nıüe nif hâdiselerin bir tür lü öni'i' g 'ili m'niştir Şahsi kanaatime gön bu hm .'ret telli sigortalar devrini yaşamış ve bitirmiştir, nıınhırın yerlerini otorıatik sigort'i lar almıştır. Hararet tel Fi sigortalara nazaran d: ha mütekamil addedilen bimetal otomatik em niyet cihazlaiı da (Elektrik tesisleri genişledik çe) bir kıymet ifude etmeğe başlamıştır. Muhtc lif namtar altında piyasaya arzedilen bu otoma tiklerin tııuıir ve takviyesi mahallinde ve hemen kabil obnndığrndıın emniyet cihazı olarak daim elverişli görülmektedir Lâkin bimetal otomatik cihazlannında hakimi ihmal edildiği zamunlarıla arıza yup'ıklsııı bir vakıadır. Iîimetal otomatilv ler t.ynı zamanda havai ahvalden de müreestir olurlar. Bu sebe|iVrdt'iı ötürü mühim elektrik tesirlerinde lıer iki emniyet cihazının kullanıl ması tavsiyeye şayan görülür. Herkes tarafın dan kurcala mimarlık, havai ahvalden mütees <Fr oüııayacak, memlektt h»m maddesiyle imal edi lecek ve ucuza mal olacak bir emniyet cihazının (Sigortanın) keşfi uzun zamandan beri mütehas Hisba,n meşgul erini? bir konu idi. 1050 senesin de böyle bir sigortaju muvaffak olunmuş ve bu emniyet cihazı yalnız elektrik sanayiinde degB ınukina sanayiininde bir çok şubelerinde kulla nılır bir hale getirilmiştir. Piyasada (Esti Pat rone) naıııij le anılan enini)et fişengi (Sigorta sı) diğerleri gibi ısıdan (Hararetten) müteessir olmaktadır. İmali pek basit olup adedinin fı

JS. M. M. 9

jatı da takriben (150) kuruştur 8.4 mm. kut runda bir cam kürrecikten ibaret olup içersi lıtt susi ve renkli mayiyle dolduruünuştur Bu suret le kompile bir gramı geçmemektedir. Aşağıdaki resimlerde Esti fişenginln mihaniki makanizma tertibatı içersine yerieştirimıiş tabii büyüklükte ki vaziyeti görülmektedir. Esti ısı emniyet fı sengl, hararet emniyet tekniğinde bir yenilik ol makla beraber teknik iktisadiyatında da mühim bir rolü vardır. Esti fişengi 30 ile 300 muayyen hari ret derecelerinde faaliyete geçtiğinden do layı binalarda, tesisatta, makinelerde ve aletler de kusursuz emniyet cihazı olarak kullanılmak tadır Zamanımızın en iyi emniyet cihazlanndaıı (Sigortalarından) biri olarak kabul edilen Esti fişenginln bbnetal otomatik cihazlarla mukaye seli olrak teknik hassalarım aşağıda sırasi.vl» açıklayacağız.

Esti ısı emniyet fişengi makinalan tesis leri, binaları, sanayide çalışan, yeraltı ve yerüıttt eihazlaruu zararlı ısıdan muhafaza eder ve tak tikeyi önler. Hacim oJçuMinün küçüklüğünden dolayı hed cins makinalara, motorlara, transfor motorlara, elektrik ısı aletlerine ve elektrik fı nnlanna. da kolaylıkla tatbik edilebilir. Bunla ı dan başka mihaniki yangın ihbar aletlerine yan gın muhafaza ve mücadele tesislerinde de terci han kullanılmaktadır.

t — Estin in çalışması : Esti fişengi belli ısı derecelerinde faaliyı te geçen bir emniyet ısı cihazıdır. Küçük bir can» kürrucikten ibaret ohıp içersi renkli ve zararsıy bir mayi ile doldurulmuştur. İsı sebebiyle cam kürreciğin içersindeki mayi genişler ve dahildfs İvi titzjik miktarı da artar. Üzerinde yazıt ısı de i ecesinde (Kiritik ı»i derecesi) de canı kürreo;!* paiçalanir. Bu esti fişenginin parçalanması nf Hcesinde de elektriki ve yahut bir makanizma ' tertibatı hareke.te geçer bu suıctle de o devrede ki trh'ikenin önü aTınnuş olur. 'i — Esrinin eskbnesi :

Esti fişengi camdan imal edildiği için eski mez, üış tesirlerden müteessir olmadığı için arı 7asız ve hatasız «!aıak çalışır Halbuki himeiji \e benzeri otomatikler havai ahvalden mütec» sir «ıtduklanndan cok defa kontakları pas y» I>ar Kontaklarında şarareden mütevellit yanık

lar ve çukurluklar husule gelebildiği gibi bazen de kontaklarn bir birine yapışması ve kayna mamda meydana gelebilir. Bu sebeplerden ötürü bu otomatikler arıza yapabilirler ve tam emni yetle çalışamazlar.

3 — Estınin soguga karşı tahammülü : Esti fişengi nakıs 60 dereceye kadar daya nıklıdır Bu derecedeki faaliyetinde hiç bir de ğişiktik ofenaz Halbuki binıetal otomatikler ise bu derecelerde normal olarak çalışamazlar. Bi naenaleyh (Esti) ler diğer otomatikler daima üstündürler. 4 — Estinin ayarlanması : Esti fişenglnin ayarlanmadı yoktur. Bundaıı dolayı bir mütehassısa lüzum göstermeden her kes tarafından mahalline yerleştirilebilir. Halbu ki bimetal otomatiklerin ayar keyfiyeti mühim dir ve mütehassıs elemanlara ihtiyaç gösterir. 5 — Estinin takati : Esti fişenginin mihaniki ve elektriki maka nizma, tertiplerini gayet siiratli olarak faaliyete getirdiğinden devre kontaklarında zararlı şera re meydana getirmez. Esti ısı emniyet cihazı C0 amperlik bir, iki ve üç kutuplu şalterlere tat bik edilmiş bir şekilde imal edilmektedir. Kati fabrikası tarafından imal edilen termo ara par çasiyte amper ve takat miktarları düşünülme den ana şalterleri kolayca açtırmak kabil olmak tadır. Halbuki bimetal otomatiklerde ise maka nizma tertibatının karışık ve teferruatlı olmasın dan ötürü devre kontaklarında mutlaka şerait jani zararlı şerare husule gelebilir. Bimetal oto matiklerde mutlaka amper ve takatin mühim bir rolü vardır.

6 — Estinin sarsıntıya tahammülü : Esti fişengi ve buna ait makanizma terti batı sarsıntıya ve 500 gramdan fazla bir sade nıeye karşı 1.2 milisaniye dayanıklıdır. Bimetal otomatikler ise bu dereceye katiyen ulaşamamış lardır. 7 — Estinin ısı ay«i? : Esti fişenkleri zait 80 dereceden 300 dem ceye kadar una] edilmektedir. Kademeler onar, onar artmaktadır. Koruyucu taı derecesi her f< şengin üzerinde yazılıdır. Esti fişenıgi 80 derece den itibaren koruyucu işine başladığından daha hassas giyilir. Bimetal otomatikler ise ancak 60 ve 70 dereceden sonra koruyuculuğa başlamak tadır. 8 — Estinin hassasiyeti : Esti fişenkleri zait ve nakıs Uç derece bir farkla çalışırlar. Diğer ısı otomatikleri ise ha vai ahvalden müteessir olduklarından kritik Mı derecelerinde oldukça yüksek ve değişik farkter zuhura geldiğinden miktar tayin edilememekte dir. 9 — Batinin muayenesi : Esti fişengi her zaman pratik b:r usul il< mahallinde muayene edilebilir. İçersi renkli Ur su ile doldurulmuş bulunan cam kürecikte aynca bir kabarcık bırakılmıştır. Cam kttrre Esti fişengi sigara, kibrit ve saire

gibi vasıtalarla »itildiği taman içersindeki au genişler ve bu genişleme neticesinde kabarcıkta küçülmeğe başlar. Hatta gözle görülmlyeoek ha le gelir. Foğmiiay.T. terk edildiği zamainda da ka barcık tf'trar büylimeje başlar. Kabarcığın bü yüynp kt^ülmcsi K<i fişenginh. sağlam olduğu nu göster J

>0 Eslinin ihUyat olarak kuüanıiması : <7mumiyetle binit lal otomatikler kafi dere cede bir ı mniyet unsura okırak kabul edilmekk beraber kıymetli makinelerde ve pahalı apare lerde çift emniyet tertibatının alınmasına lüzum ve ihtiyaç vardır. Bu usul bir çok tecrübeler ne I «eminde tatbik edihneğe başlanmıştır. Ekseri ya ikinci emniyet cihazı olarak Esti fişengi kul 1 :mhtıakta,ar. Esti fişenkleri ancak kritik anlar da yani bimetal otomatiklerin işlemedikleri za manda faaliyete geçecek bir şekilde jerleştiril miş buluiımalıdr. Esti fışenginüı parçalaaımasiy le o mahalde mutlaka büyük bir tehlike başgös termiş ve aynı zamanda da o tehlikenin önüne geçilmiştir.

11 — Estinin elekti ik bobinlerinde kullanıl ması :

Elektkrik ceryanı geçen her nakilde ve bo binde az veya çok ısı husule geldiği ekserimizin malumudur. Bu ısı normal bir dereceyi geçtik ten sonra o nakilin İzolesi ve muhiti için zararlı olabilir. Fazla ısıdan bobinlerin izole maddesi hassasını gayip eder. Kısa bir zamanda bu bo binlerde elektriki anca (Kısa devreler) husule gelir. Bu arızalar bobinleri kullanılmaz bir hale getirir. Her nekadar elektrik kuvvet devrelerin de motorları korumak için otomatik muhafaza şalterleri mevcut ise de bunlar evvelemirde mo torları fazıla amper miktarına göre korurlar. Aynca yüksek ısı derecesine göre korumazlar. Binaenaleyh ısının zarar verebileceği yerlerde meselâ: Motor yahut transformatör bobinleri ara sına Esti flşengini yerleştirmek suretiyle zararlı ısıların önüne geçilebilir. Dolayısiyle bobinler yanmadan kurtulmuş olurlar.

12 — Estinin başlıca kullanıldığı yerler : Esti fişengi zararlı ısılara karşı basit olmak la berabrr mühim bir emniyet cihazıdır. Bütün zararh ısı muhallerinde emniyetle kullanılabilir. Bu «ihetten termo emniyet tekniğinde mühim bir mevki işgal etmektedir. Mesela: Şalterler de elektrik işletmelerinde ve mihaniki emniyet 1 esişlerinde çok kullanılır. Isı ihbar ve yangın ihbar aletlerinde (Tiyatro sinema, depolar, am barlirr ve silolar....) maden ocaklarında, gemiler de vt sanayide tereihan kuHanıbr. Banlardan başka elektrikle çalışan kuvvet, ışık, ısı tesis lerinde ve aletlerinde, fizik ve kimya I&boratn varlarında, ve sanayiin hemen her şubesinde bu gün kuHanıhr bir hale getirilmiştir.

Esti fişengi sigortası için her gün yeni, yeni kullanılma yerleri meydana getirildiğinden is tikbali pek parlak görülmektedir. Bu güne kadar bu cihaz sayesinde sayısız hayat ve milyarlarca mllH servet kurtarılmıştır.

E. M. M. 9.